Aantekeningen ‘De Ondergang en Daarna’ – Blok 2 Heleen Wink
s1329383
College 1: Reacties op de vervolging, 1940-1942 (25/2)
Vanaf nu kijken we specifiek naar de Nederlandse Jodenvervolging. Er is een tweedeling te zien: de
Jodenvervolging begint vanaf de bezetting in 1940, en vanaf de zomer van 1942 beginnen de
deportaties. Dit college gaat over de eerste twee jaren, en de anti-joodse maatregelen die toen
genomen werden. We kijken vooral naar de stemming onder de Nederlanders naar aanleiding van
deze maatregelen. Eerst zal het echter gaan over de stemming onder de Nederlanders naar
aanleiding van de bezetting in het algemeen. Dit is belangrijk voor de context, omdat de
Jodenvervolging voor de mensen tijdens de oorlog slechts een van de problemen was. Voor ons nu is
het een heel groot onderwerp, voor de mensen toen niet.
Voor het bekijken van de stemming van mensen kijken we naar dagboeken. Er zijn meerdere
problemen mee: er zijn niet heel veel dagboeken, en de groep dagboekschrijvers is geen
representatieve groep. Toch zijn dagboeken goed te gebruiken: over bijvoorbeeld de stemming in de
eerste twee jaar zeggen bijna alle dagboekschrijvers iets gelijksoortigs, en daarnaast noemen ze ook
vaak de meningen van anderen om hen heen. Ten derde is er nog een controle op wat wij in de
dagboeken vinden: de Duitsers stelden stemmingsberichten op, met rapporten van wat er in
openbare ruimtes besproken werd. Dit zorgt ervoor dat de dagboeken redelijk betrouwbaar zijn, en
je dus redelijk stellige uitspraken kan doen over dit onderwerp.
De stemming tijdens de bezetting is samen te vatten in vier sentimenten: verontwaardiging, hoop,
angst en machteloosheid. NB: nogal wat meningen die mensen hadden zijn ongefundeerd, men was
slecht geïnformeerd dus er was veel angst voor (zoals wij nu weten) onware situaties. Toch zijn die
angsten wel belangrijk, want zoals W.I. Thomas in het ‘Thomas theorema’ heeft gesteld: ‘if men
define situations as real, they are real in their consequences’.
- Verontwaardiging: voor tijdgenoten een redelijk logische emotie, want de bezetting begint met
een vijandige inval. Deze inval was onverdiend (want Nederland was een klein land, had niets
misdaan etc). Daarnaast vind men dat de strijd in de Meidagen een vuile strijd is geweest, en dat
de Duitsers smerig gevochten hebben. Dit is een hardnekkige mythe, maar het is niet waar. Men
zag ook overal verraad, van NSB’ers bijvoorbeeld, maar ook dit blijkt niet waar te zijn. Dit zijn
echter wel geruststellende gedachtes, omdat het de snelle capitulatie verklaard. Daarnaast wees
men naar het bombardement van Rotterdam als een terreurbombardement. Het is echter geen
beslissende gebeurtenis geweest, daarvoor was al duidelijk dat het een verloren zaak was. Voor
het dreigement dat er andere steden gebombardeerd zouden worden is geen bewijs gevonden.
Door deze inval begint de samenwerking tussen Nederlanders en Duitsers dus al niet goed. Toch
hebben veel mensen het idee dat de Duitsers hun ideologie niet aan Nederland zouden
opdringen. Seyss-Inquart bevestigt dit ook met een redevoering in de Ridderzaal. Al heel snel
blijkt dit toch niet waar te zijn, en begint de Nazificatie. Burgerlijke vrijheden werden ingeperkt,
men mocht niet meer naar de buitenlandse radio luisteren en de kranten gingen anders
schrijven. Dit viel niet goed bij de bevolking. Veel mensen snappen de Nazificatie niet, men
snapte de bezetting nog wel, maar de bekering tot de ideologie van de Nazi’s snapte men niet.
De Nazificatie mislukt ook: organisaties onder Duits bestuur lopen leeg, of men is alleen voor de
vorm lid. De Nazificatie versterkt de verontwaardiging, omdat men de ideologie onzin vindt.
s1329383
College 1: Reacties op de vervolging, 1940-1942 (25/2)
Vanaf nu kijken we specifiek naar de Nederlandse Jodenvervolging. Er is een tweedeling te zien: de
Jodenvervolging begint vanaf de bezetting in 1940, en vanaf de zomer van 1942 beginnen de
deportaties. Dit college gaat over de eerste twee jaren, en de anti-joodse maatregelen die toen
genomen werden. We kijken vooral naar de stemming onder de Nederlanders naar aanleiding van
deze maatregelen. Eerst zal het echter gaan over de stemming onder de Nederlanders naar
aanleiding van de bezetting in het algemeen. Dit is belangrijk voor de context, omdat de
Jodenvervolging voor de mensen tijdens de oorlog slechts een van de problemen was. Voor ons nu is
het een heel groot onderwerp, voor de mensen toen niet.
Voor het bekijken van de stemming van mensen kijken we naar dagboeken. Er zijn meerdere
problemen mee: er zijn niet heel veel dagboeken, en de groep dagboekschrijvers is geen
representatieve groep. Toch zijn dagboeken goed te gebruiken: over bijvoorbeeld de stemming in de
eerste twee jaar zeggen bijna alle dagboekschrijvers iets gelijksoortigs, en daarnaast noemen ze ook
vaak de meningen van anderen om hen heen. Ten derde is er nog een controle op wat wij in de
dagboeken vinden: de Duitsers stelden stemmingsberichten op, met rapporten van wat er in
openbare ruimtes besproken werd. Dit zorgt ervoor dat de dagboeken redelijk betrouwbaar zijn, en
je dus redelijk stellige uitspraken kan doen over dit onderwerp.
De stemming tijdens de bezetting is samen te vatten in vier sentimenten: verontwaardiging, hoop,
angst en machteloosheid. NB: nogal wat meningen die mensen hadden zijn ongefundeerd, men was
slecht geïnformeerd dus er was veel angst voor (zoals wij nu weten) onware situaties. Toch zijn die
angsten wel belangrijk, want zoals W.I. Thomas in het ‘Thomas theorema’ heeft gesteld: ‘if men
define situations as real, they are real in their consequences’.
- Verontwaardiging: voor tijdgenoten een redelijk logische emotie, want de bezetting begint met
een vijandige inval. Deze inval was onverdiend (want Nederland was een klein land, had niets
misdaan etc). Daarnaast vind men dat de strijd in de Meidagen een vuile strijd is geweest, en dat
de Duitsers smerig gevochten hebben. Dit is een hardnekkige mythe, maar het is niet waar. Men
zag ook overal verraad, van NSB’ers bijvoorbeeld, maar ook dit blijkt niet waar te zijn. Dit zijn
echter wel geruststellende gedachtes, omdat het de snelle capitulatie verklaard. Daarnaast wees
men naar het bombardement van Rotterdam als een terreurbombardement. Het is echter geen
beslissende gebeurtenis geweest, daarvoor was al duidelijk dat het een verloren zaak was. Voor
het dreigement dat er andere steden gebombardeerd zouden worden is geen bewijs gevonden.
Door deze inval begint de samenwerking tussen Nederlanders en Duitsers dus al niet goed. Toch
hebben veel mensen het idee dat de Duitsers hun ideologie niet aan Nederland zouden
opdringen. Seyss-Inquart bevestigt dit ook met een redevoering in de Ridderzaal. Al heel snel
blijkt dit toch niet waar te zijn, en begint de Nazificatie. Burgerlijke vrijheden werden ingeperkt,
men mocht niet meer naar de buitenlandse radio luisteren en de kranten gingen anders
schrijven. Dit viel niet goed bij de bevolking. Veel mensen snappen de Nazificatie niet, men
snapte de bezetting nog wel, maar de bekering tot de ideologie van de Nazi’s snapte men niet.
De Nazificatie mislukt ook: organisaties onder Duits bestuur lopen leeg, of men is alleen voor de
vorm lid. De Nazificatie versterkt de verontwaardiging, omdat men de ideologie onzin vindt.
