Inhoud
Hoofdstuk 1 (Hoe leren leerlingen?)....................................................................................................9
1.1 Wat is leren? .............................................................................................................................9
1.2 De werking van het geheugen ...................................................................................................9
1.2.1 Het zintuiglijke geheugen: de poortwachterfunctie .............................................................9
1.2.2 Het korte-termijngeheugen: het werkgeheugen .................................................................9
1.2.3 Van kort naar lang: herhaling, herhaling, herhaling .............................................................9
1.2.4 Langetermijngeheugen .......................................................................................................9
1.3 De leerling en het leerproces .....................................................................................................9
1.3.1 Leeractiviteiten van de leerling in vier categorieën .............................................................9
1.3.2 Verwerking op vier niveaus.................................................................................................9
1.4 Wat zegt de leertheorie........................................................................................................... 10
1.4.1 Pavlov, Thorndike en Skinner als exponenten van het behaviorisme ................................. 10
1.4.2 Cognitieve theorieën en de rol van metacognitie bij het leren .......................................... 10
1.4.3 Mentale handelingen en de handelingspsychologie .......................................................... 10
1.4.4. De constructivistische leertheorie.................................................................................... 11
1.5 Een krachtige leefomgeving..................................................................................................... 11
1.5.1 Hoe herken je een krachtige leeromgeving? ..................................................................... 11
1.5.2 Indicatoren voor een krachtige leeromgeving ................................................................... 11
1.5.3 Competentie: de taak aankunnen ..................................................................................... 11
1.5.4 Relatie: erbij horen ........................................................................................................... 12
1.5.5 Autonomie: deel eigen keuzes kunnen maken .................................................................. 12
Hoofdstuk 2 (Hoe bereid ik mijn lessen voor?) .................................................................................. 13
2.1 Lesvoorbereidingsformat ........................................................................................................ 13
2.1.1 Het VUT-model ................................................................................................................. 13
2.1.2 Klassiek lesvoorbereidingsformulier.................................................................................. 13
2.1.3 Scenariogestuurde lessen ................................................................................................. 14
2.1.4 Het didactische analysemodel .......................................................................................... 14
2.2 Adolescenten in je klas ............................................................................................................ 14
2.2.1 Beeldvorming over jongeren............................................................................................. 14
2.2.2 Adolescentiefase: drie periodes ........................................................................................ 14
2.2.3 Disbalans in het puberbrein .............................................................................................. 15
2.2.4 Invloed van het gezin ........................................................................................................ 15
1
, 2.2.5 conclusie .......................................................................................................................... 15
2.3 De beginsituatie ...................................................................................................................... 15
2.3.1 Beginsituatie op verschillende schooltypen ...................................................................... 15
2.3.2 Aspecten van de beginsituatie .......................................................................................... 15
2.3.3. Bepalen van de beginsituatie ........................................................................................... 16
2.3.4 Vereiste beginsituaties ..................................................................................................... 16
2.4 Tekorten ................................................................................................................................. 16
2.4.2 Maatregelen om tekorten op te heffen ............................................................................. 16
2.5 Leerdoelen .............................................................................................................................. 16
2.5.1 Het nut van leerdoelen ..................................................................................................... 16
2.5.2 Leerdoelen bij zelfstudie ................................................................................................... 16
Hoofdstuk 3 (Hoe zet ik leerlingen aan het werk?) ............................................................................ 17
3.1 Wat maakt werkvormen effectief ............................................................................................ 17
3.2 Instructie geven ...................................................................................................................... 17
3.3. Vragen stellen ........................................................................................................................ 17
3.3.1 Een effectief instrument ................................................................................................... 17
3.3.2 Toepassingsmogelijkheden ............................................................................................... 18
3.3.3 Hoe stel je een goede vraag .............................................................................................. 18
3.3.4 Soorten vragen ................................................................................................................. 18
3.3.5 Het onderwijsleergesprek ................................................................................................. 18
3.3.6 Het kringgesprek .............................................................................................................. 19
3.4 Een verhaal vertellen............................................................................................................... 19
3.5 Samenwerkingsvormen ........................................................................................................... 20
3.5.1 Check in duo’s .................................................................................................................. 20
3.5.2 Genummerde hoofden ..................................................................................................... 20
3.5.3 Denken- delen-uitwisselen ............................................................................................... 20
3.5.4 Driestappeninterview ....................................................................................................... 20
3.5.5 Experts ............................................................................................................................. 20
3.6 Begeleiden bij grotere projecten ............................................................................................. 21
3.6.1 Vragend helpen ................................................................................................................ 21
3.6.2 Tussentijds presenteren om te richten .............................................................................. 21
3.7 Hoe kies ik een werkvorm? ...................................................................................................... 21
3.8 Werkvormen-abc .................................................................................................................... 21
Hoofdstuk 4 (Orde houden door communicatie en klassenmanagement).......................................... 22
4.1 De communicatie op orde: de Roos van Leary ......................................................................... 22
2
, 4.1.1 Belang .............................................................................................................................. 22
4.1.2 Relatiewensen .................................................................................................................. 22
4.1.3 De verschillende gedragingen ........................................................................................... 22
4.1.4 Hoe breng je het in de praktijk? ............................................................................................ 22
4.2 Conflicthantering (Thomas en Kilmann) ................................................................................... 23
4.2.1 Belang .............................................................................................................................. 23
4.2.2 Soorten conflicten ............................................................................................................ 23
4.2.3 Conflicthanteringsstijlen ................................................................................................... 23
4.2.4 Welke conflicthantering is het beste ................................................................................. 23
4.2.5 Conflicthantering in de praktijk ........................................................................................ 24
4.3 Continu signaal (Kounin).......................................................................................................... 24
4.3.1 Belang .............................................................................................................................. 24
4.3.2 Goede voorbereiding ........................................................................................................ 24
4.3.3 Uitvoering ........................................................................................................................ 24
4.3.4 Wisselmomenten ............................................................................................................. 24
4.3.5 Wisselen van activiteit ...................................................................................................... 24
4.3.6 Wisselen van aandacht ..................................................................................................... 25
4.4 Alertheid ................................................................................................................................. 25
4.4.1 Namen ............................................................................................................................. 25
4.4.2 Teken van leiderschap ...................................................................................................... 25
4.4.3 In woord en gebaar .......................................................................................................... 25
4.5 Overlappen ............................................................................................................................. 26
4.5.1 Belang .............................................................................................................................. 26
4.5.2 De escalatieladder ............................................................................................................ 26
4.5.3 Consequenties bij aanhoudend ongewenst gedrag ........................................................... 26
4.6 De klas erbij houden ................................................................................................................ 26
4.6.1 Belang .............................................................................................................................. 26
4.6.2 Goochelen ........................................................................................................................ 26
4.7 Leerlingverantwoordelijkheid .................................................................................................. 27
4.7.1 Belang .............................................................................................................................. 27
4.7.2 Delegeren......................................................................................................................... 27
4.7.3 Responsief reageren ......................................................................................................... 27
4.7.4 Strategisch consequent zijn .............................................................................................. 27
Hoofdstuk 5 (Toetsen en beoordelen) ............................................................................................... 28
5.1 Toewerken naar de examens ................................................................................................... 28
3
Hoofdstuk 1 (Hoe leren leerlingen?)....................................................................................................9
1.1 Wat is leren? .............................................................................................................................9
1.2 De werking van het geheugen ...................................................................................................9
1.2.1 Het zintuiglijke geheugen: de poortwachterfunctie .............................................................9
1.2.2 Het korte-termijngeheugen: het werkgeheugen .................................................................9
1.2.3 Van kort naar lang: herhaling, herhaling, herhaling .............................................................9
1.2.4 Langetermijngeheugen .......................................................................................................9
1.3 De leerling en het leerproces .....................................................................................................9
1.3.1 Leeractiviteiten van de leerling in vier categorieën .............................................................9
1.3.2 Verwerking op vier niveaus.................................................................................................9
1.4 Wat zegt de leertheorie........................................................................................................... 10
1.4.1 Pavlov, Thorndike en Skinner als exponenten van het behaviorisme ................................. 10
1.4.2 Cognitieve theorieën en de rol van metacognitie bij het leren .......................................... 10
1.4.3 Mentale handelingen en de handelingspsychologie .......................................................... 10
1.4.4. De constructivistische leertheorie.................................................................................... 11
1.5 Een krachtige leefomgeving..................................................................................................... 11
1.5.1 Hoe herken je een krachtige leeromgeving? ..................................................................... 11
1.5.2 Indicatoren voor een krachtige leeromgeving ................................................................... 11
1.5.3 Competentie: de taak aankunnen ..................................................................................... 11
1.5.4 Relatie: erbij horen ........................................................................................................... 12
1.5.5 Autonomie: deel eigen keuzes kunnen maken .................................................................. 12
Hoofdstuk 2 (Hoe bereid ik mijn lessen voor?) .................................................................................. 13
2.1 Lesvoorbereidingsformat ........................................................................................................ 13
2.1.1 Het VUT-model ................................................................................................................. 13
2.1.2 Klassiek lesvoorbereidingsformulier.................................................................................. 13
2.1.3 Scenariogestuurde lessen ................................................................................................. 14
2.1.4 Het didactische analysemodel .......................................................................................... 14
2.2 Adolescenten in je klas ............................................................................................................ 14
2.2.1 Beeldvorming over jongeren............................................................................................. 14
2.2.2 Adolescentiefase: drie periodes ........................................................................................ 14
2.2.3 Disbalans in het puberbrein .............................................................................................. 15
2.2.4 Invloed van het gezin ........................................................................................................ 15
1
, 2.2.5 conclusie .......................................................................................................................... 15
2.3 De beginsituatie ...................................................................................................................... 15
2.3.1 Beginsituatie op verschillende schooltypen ...................................................................... 15
2.3.2 Aspecten van de beginsituatie .......................................................................................... 15
2.3.3. Bepalen van de beginsituatie ........................................................................................... 16
2.3.4 Vereiste beginsituaties ..................................................................................................... 16
2.4 Tekorten ................................................................................................................................. 16
2.4.2 Maatregelen om tekorten op te heffen ............................................................................. 16
2.5 Leerdoelen .............................................................................................................................. 16
2.5.1 Het nut van leerdoelen ..................................................................................................... 16
2.5.2 Leerdoelen bij zelfstudie ................................................................................................... 16
Hoofdstuk 3 (Hoe zet ik leerlingen aan het werk?) ............................................................................ 17
3.1 Wat maakt werkvormen effectief ............................................................................................ 17
3.2 Instructie geven ...................................................................................................................... 17
3.3. Vragen stellen ........................................................................................................................ 17
3.3.1 Een effectief instrument ................................................................................................... 17
3.3.2 Toepassingsmogelijkheden ............................................................................................... 18
3.3.3 Hoe stel je een goede vraag .............................................................................................. 18
3.3.4 Soorten vragen ................................................................................................................. 18
3.3.5 Het onderwijsleergesprek ................................................................................................. 18
3.3.6 Het kringgesprek .............................................................................................................. 19
3.4 Een verhaal vertellen............................................................................................................... 19
3.5 Samenwerkingsvormen ........................................................................................................... 20
3.5.1 Check in duo’s .................................................................................................................. 20
3.5.2 Genummerde hoofden ..................................................................................................... 20
3.5.3 Denken- delen-uitwisselen ............................................................................................... 20
3.5.4 Driestappeninterview ....................................................................................................... 20
3.5.5 Experts ............................................................................................................................. 20
3.6 Begeleiden bij grotere projecten ............................................................................................. 21
3.6.1 Vragend helpen ................................................................................................................ 21
3.6.2 Tussentijds presenteren om te richten .............................................................................. 21
3.7 Hoe kies ik een werkvorm? ...................................................................................................... 21
3.8 Werkvormen-abc .................................................................................................................... 21
Hoofdstuk 4 (Orde houden door communicatie en klassenmanagement).......................................... 22
4.1 De communicatie op orde: de Roos van Leary ......................................................................... 22
2
, 4.1.1 Belang .............................................................................................................................. 22
4.1.2 Relatiewensen .................................................................................................................. 22
4.1.3 De verschillende gedragingen ........................................................................................... 22
4.1.4 Hoe breng je het in de praktijk? ............................................................................................ 22
4.2 Conflicthantering (Thomas en Kilmann) ................................................................................... 23
4.2.1 Belang .............................................................................................................................. 23
4.2.2 Soorten conflicten ............................................................................................................ 23
4.2.3 Conflicthanteringsstijlen ................................................................................................... 23
4.2.4 Welke conflicthantering is het beste ................................................................................. 23
4.2.5 Conflicthantering in de praktijk ........................................................................................ 24
4.3 Continu signaal (Kounin).......................................................................................................... 24
4.3.1 Belang .............................................................................................................................. 24
4.3.2 Goede voorbereiding ........................................................................................................ 24
4.3.3 Uitvoering ........................................................................................................................ 24
4.3.4 Wisselmomenten ............................................................................................................. 24
4.3.5 Wisselen van activiteit ...................................................................................................... 24
4.3.6 Wisselen van aandacht ..................................................................................................... 25
4.4 Alertheid ................................................................................................................................. 25
4.4.1 Namen ............................................................................................................................. 25
4.4.2 Teken van leiderschap ...................................................................................................... 25
4.4.3 In woord en gebaar .......................................................................................................... 25
4.5 Overlappen ............................................................................................................................. 26
4.5.1 Belang .............................................................................................................................. 26
4.5.2 De escalatieladder ............................................................................................................ 26
4.5.3 Consequenties bij aanhoudend ongewenst gedrag ........................................................... 26
4.6 De klas erbij houden ................................................................................................................ 26
4.6.1 Belang .............................................................................................................................. 26
4.6.2 Goochelen ........................................................................................................................ 26
4.7 Leerlingverantwoordelijkheid .................................................................................................. 27
4.7.1 Belang .............................................................................................................................. 27
4.7.2 Delegeren......................................................................................................................... 27
4.7.3 Responsief reageren ......................................................................................................... 27
4.7.4 Strategisch consequent zijn .............................................................................................. 27
Hoofdstuk 5 (Toetsen en beoordelen) ............................................................................................... 28
5.1 Toewerken naar de examens ................................................................................................... 28
3