Praktijkonderzoek in zorg en welzijn
Hoofdstuk 1: een inleiding op praktijkonderzoek
1.1 Een positiebepaling van praktijkonderzoek
Als je bewust via een bepaalde systematiek antwoord probeert te krijgen op je vragen, heet dat
intentioneel leren.
De huidige visie op gezondheid gaat uit van mogelijkheden van mensen en is gericht op het waar
mogelijk stimuleren en ondersteunen van het functioneren, de veerkracht en de eigen regie van
burgers. Dit betekent een verschuiving van de eerdere nadruk in de beroepspraktijk op ziekte en zorg
naar de huidige nadruk op gezondheid en gedrag.
Er zijn verschillende visies op wat een onderzoekende beroepshouding is en hoe deze beschreven
kan worden. Losse en Nahuis (2015) hebben de kenmerken geclusterd in drie dimensies:
1. Open houding: de professional staat open voor nieuwe indrukken, is bereid tot
perspectiefwisseling, wil begrijpen en wil delen.
2. Kritische houding: de professional wil nagaan of iets klopt, wil onderbouwen en wil
verantwoorden.
3. Creatieve houding: de professional is gericht op vernieuwing en wil voortbouwen en
toevoegen.
Hoofddoelen van onderzoek
Onderzoeksbenaderingen
De positivistische onderzoeksbenadering
Volgens deze benadering is kennis gebaseerd op dat wat direct waarneembaar is; er is één bestaande
werkelijkheid. Hieruit volgt dat deze werkelijkheid beschreven kan worden aan de hand van
algemene wetmatigheden. Je probeert als onderzoeker zo zuiver mogelijk naar gebeurtenissen in de
beroepspraktijk te kijken en zo veel mogelijk beïnvloedende factoren te herkennen en waar mogelijk
uit te sluiten. Factoren beïnvloeden algemene wetmatigheden en daardoor, zoals humeur, sfeer en
privéomstandigheden. Als je iets wil onderzoeken, dan zorgen zulke beïnvloedende factoren voor
een vertroebeling van de onderzoeksresultaten. Kenmerkend voor een positivistische benadering is
dat je probeert je onderzoek zo in te richten dat deze vertroebeling geminimaliseerd wordt,
waardoor je ondanks die factoren in staat bent uitspraken te doen over de werkelijkheid.
,De constructivistische of interpretatieve onderzoeksbenadering
Volgens deze benadering kunnen er meerdere interpretaties van de werkelijkheid naast elkaar
bestaan. Interpretaties worden gekleurd door persoonlijkheden en ervaringen. Je zoekt dus niet
zozeer naar algemene wetmatigheden, maar naar interpretaties van gebeurtenissen die zich in een
specifieke beroepssituatie voordoen. Elke situatie is anders en levert andere interpretaties op. De
onderzoeksresultaten van de ene beroepspraktijk kun je daarom niet zomaar vertalen naar een
andere beroepspraktijk.
De kritisch-emancipatorische onderzoeksbenadering
Deze benadering is gebaseerd op de opvatting dat kennis niet waardevrij is en dat deze bepaald
wordt door mensen met de macht. Volgens deze benadering moet onderzoek bijdragen aan
processen die emancipatie van bepaalde groepen bevorderen en mensen in staat stellen hun eigen
omgeving te veranderen. Het gaat met name om het versterken van de capaciteiten van
maatschappelijk kwetsbare personen en groepen en inclusie van mensen die sociaal dreigen uit te
vallen. In deze benadering staat de dialoog centraal, is er veel aandacht voor het perspectief van de
belanghebbenden zelf en worden bestaande structuren ter discussie gesteld.
De onderzoeksbenadering bij praktijkonderzoek
We gaan ervan uit dat er meerdere interpretaties van de werkelijkheid bestaan, die kunnen worden
beschreven aan de hand van algemene wetmatigheden en specifieke kenmerken van de
beroepspraktijk, en dat er een sterke koppeling is tussen de onderzoeksresultaten en de specifieke
onderzoekscontext. Het onderzoek kan in meer of mindere mate gericht zijn op empowerment van
belanghebbenden.
Evidence-based practice (EBP) voor zorg- en dienstverleners gaat over het zorgvuldig gebruikmaken
van het huidige, beste bewijsmateriaal om beslissingen te nemen met individuele cliënten om de
zorg- en/ of dienstverlening te verbeteren.
Practice based evidence (PBE) gaat uit van het idee dat kennis over het handelen van een
professional ontstaan in de specifieke context van de beroepspraktijk en dat die kennis evolueert
door de interactie tussen de personen die in deze context een belangrijke rol spelen.
Het grote verschil tussen EBP en PBE is dat evidence bij EBP onder wetenschappelijke
condities verkregen wordt en dan vertaald wordt naar de praktijk, terwijl bij PBE evidence
onder realistische condities verkregen wordt en dan eventueel in een volgende stap verder
onderzocht kan worden.
Definitie praktijkonderzoek:
Praktijkonderzoek in zorg en welzijn is onderzoek dat wordt uitgevoerd door zorg- en
dienstverleners, waarbij op systematische wijze in interactie met de omgeving antwoorden
verkregen worden op vragen die ontstaan in de eigen beroepspraktijk en gericht zijn op
verbetering van deze praktijk.
Praktijkonderzoek in relatie tot het methodisch handelen
Praktijkonderzoek kan fungeren als methodiek voor leren en praktijkverbetering. Van Keken
onderscheidt drie competentiesegmenten:
1. Werken met/voor cliënten
2. Werken in en vanuit een arbeidsomgeving
3. Werken aan professionaliteit en professionalisering
, 1.2 De kernactiviteiten van praktijkonderzoek
De cyclus voor praktijkonderzoek omvat zes kernactiviteiten voor het uitvoeren van beschrijvend,
vergelijkend, definiërend, evaluerend en verklarend praktijkonderzoek. Wanneer je
praktijkonderzoek doet, doorloop je alle kernactiviteiten minimaal één keer.
1. Oriënteren: in kaart brengen van
praktijkproblemen.
2. Richten: praktijkproblemen
afbakenen om tot een duidelijke
onderzoeksvraag te komen. Dit leidt
uiteindelijk tot de probleemstelling.
3. Plannen: verkenning van
verschillende manieren van
dataverzameling en op basis hiervan
maak je keuzes voor de vormgeving
van het onderzoeksproces.
4. Verzamelen: uitvoering van de
geplande onderzoeksactiviteiten en
verzameling van data die je nodig
hebt om je vraag te kunnen
beantwoorden.
5. Analyseren en concluderen: je
analyseert de verzamelde data en
formuleert concrete antwoorden.
6. Ontwerpen: deze wordt alleen uitgevoerd als er een ontwerpvraag is (richt zich op een
doelbewuste verandering van de dagelijkse praktijk). Je doorloopt dan de innovatiecyclus.
7. Rapporteren en presenteren: wanneer je onderzoek leidt tot kennis en nieuwe inzichten,
verspreid je deze resultaten. Je kiest voor een passende communicatiestrategie.
1.3 Onderzoeksfuncties
Een onderzoeksfunctie maakt duidelijk wat je met je onderzoek beoogt. Oost en Markenhof
onderscheiden zes onderzoeksfuncties:
Definiërend praktijkonderzoek: bij dit onderzoek probeer je de verschillen en
overeenkomsten in denkbeelden van mensen over bepaalde begrippen in kaart te brengen.
Beschrijvend praktijkonderzoek: het doel van deze onderzoeksfunctie is zorgen voor een
beschrijving: het in kaart brengen van een thema of praktijksituatie. Je gaat op zoek naar hoe
iets in elkaar zit.
Vergelijkend praktijkonderzoek: het doel is om de overeenkomsten en verschillen te
bepalen tussen twee of meer praktijken of tussen theorie en praktijk.
Evaluerend praktijkonderzoek: evaluatie kun je zien als een systematische beoordeling op
basis waarvan nieuwe beslissingen kunnen worden genomen.
Verklarend praktijkonderzoek: als je onderzoekt of zaken daadwerkelijk met elkaar verband
houden, doe je verklarend onderzoek.
Ontwerponderzoek: onderzoek waarbij je direct werkt aan verbetering van je eigen
beroepspraktijk door doelbewust een ontwerp in te voeren en te testen.
Hoofdstuk 1: een inleiding op praktijkonderzoek
1.1 Een positiebepaling van praktijkonderzoek
Als je bewust via een bepaalde systematiek antwoord probeert te krijgen op je vragen, heet dat
intentioneel leren.
De huidige visie op gezondheid gaat uit van mogelijkheden van mensen en is gericht op het waar
mogelijk stimuleren en ondersteunen van het functioneren, de veerkracht en de eigen regie van
burgers. Dit betekent een verschuiving van de eerdere nadruk in de beroepspraktijk op ziekte en zorg
naar de huidige nadruk op gezondheid en gedrag.
Er zijn verschillende visies op wat een onderzoekende beroepshouding is en hoe deze beschreven
kan worden. Losse en Nahuis (2015) hebben de kenmerken geclusterd in drie dimensies:
1. Open houding: de professional staat open voor nieuwe indrukken, is bereid tot
perspectiefwisseling, wil begrijpen en wil delen.
2. Kritische houding: de professional wil nagaan of iets klopt, wil onderbouwen en wil
verantwoorden.
3. Creatieve houding: de professional is gericht op vernieuwing en wil voortbouwen en
toevoegen.
Hoofddoelen van onderzoek
Onderzoeksbenaderingen
De positivistische onderzoeksbenadering
Volgens deze benadering is kennis gebaseerd op dat wat direct waarneembaar is; er is één bestaande
werkelijkheid. Hieruit volgt dat deze werkelijkheid beschreven kan worden aan de hand van
algemene wetmatigheden. Je probeert als onderzoeker zo zuiver mogelijk naar gebeurtenissen in de
beroepspraktijk te kijken en zo veel mogelijk beïnvloedende factoren te herkennen en waar mogelijk
uit te sluiten. Factoren beïnvloeden algemene wetmatigheden en daardoor, zoals humeur, sfeer en
privéomstandigheden. Als je iets wil onderzoeken, dan zorgen zulke beïnvloedende factoren voor
een vertroebeling van de onderzoeksresultaten. Kenmerkend voor een positivistische benadering is
dat je probeert je onderzoek zo in te richten dat deze vertroebeling geminimaliseerd wordt,
waardoor je ondanks die factoren in staat bent uitspraken te doen over de werkelijkheid.
,De constructivistische of interpretatieve onderzoeksbenadering
Volgens deze benadering kunnen er meerdere interpretaties van de werkelijkheid naast elkaar
bestaan. Interpretaties worden gekleurd door persoonlijkheden en ervaringen. Je zoekt dus niet
zozeer naar algemene wetmatigheden, maar naar interpretaties van gebeurtenissen die zich in een
specifieke beroepssituatie voordoen. Elke situatie is anders en levert andere interpretaties op. De
onderzoeksresultaten van de ene beroepspraktijk kun je daarom niet zomaar vertalen naar een
andere beroepspraktijk.
De kritisch-emancipatorische onderzoeksbenadering
Deze benadering is gebaseerd op de opvatting dat kennis niet waardevrij is en dat deze bepaald
wordt door mensen met de macht. Volgens deze benadering moet onderzoek bijdragen aan
processen die emancipatie van bepaalde groepen bevorderen en mensen in staat stellen hun eigen
omgeving te veranderen. Het gaat met name om het versterken van de capaciteiten van
maatschappelijk kwetsbare personen en groepen en inclusie van mensen die sociaal dreigen uit te
vallen. In deze benadering staat de dialoog centraal, is er veel aandacht voor het perspectief van de
belanghebbenden zelf en worden bestaande structuren ter discussie gesteld.
De onderzoeksbenadering bij praktijkonderzoek
We gaan ervan uit dat er meerdere interpretaties van de werkelijkheid bestaan, die kunnen worden
beschreven aan de hand van algemene wetmatigheden en specifieke kenmerken van de
beroepspraktijk, en dat er een sterke koppeling is tussen de onderzoeksresultaten en de specifieke
onderzoekscontext. Het onderzoek kan in meer of mindere mate gericht zijn op empowerment van
belanghebbenden.
Evidence-based practice (EBP) voor zorg- en dienstverleners gaat over het zorgvuldig gebruikmaken
van het huidige, beste bewijsmateriaal om beslissingen te nemen met individuele cliënten om de
zorg- en/ of dienstverlening te verbeteren.
Practice based evidence (PBE) gaat uit van het idee dat kennis over het handelen van een
professional ontstaan in de specifieke context van de beroepspraktijk en dat die kennis evolueert
door de interactie tussen de personen die in deze context een belangrijke rol spelen.
Het grote verschil tussen EBP en PBE is dat evidence bij EBP onder wetenschappelijke
condities verkregen wordt en dan vertaald wordt naar de praktijk, terwijl bij PBE evidence
onder realistische condities verkregen wordt en dan eventueel in een volgende stap verder
onderzocht kan worden.
Definitie praktijkonderzoek:
Praktijkonderzoek in zorg en welzijn is onderzoek dat wordt uitgevoerd door zorg- en
dienstverleners, waarbij op systematische wijze in interactie met de omgeving antwoorden
verkregen worden op vragen die ontstaan in de eigen beroepspraktijk en gericht zijn op
verbetering van deze praktijk.
Praktijkonderzoek in relatie tot het methodisch handelen
Praktijkonderzoek kan fungeren als methodiek voor leren en praktijkverbetering. Van Keken
onderscheidt drie competentiesegmenten:
1. Werken met/voor cliënten
2. Werken in en vanuit een arbeidsomgeving
3. Werken aan professionaliteit en professionalisering
, 1.2 De kernactiviteiten van praktijkonderzoek
De cyclus voor praktijkonderzoek omvat zes kernactiviteiten voor het uitvoeren van beschrijvend,
vergelijkend, definiërend, evaluerend en verklarend praktijkonderzoek. Wanneer je
praktijkonderzoek doet, doorloop je alle kernactiviteiten minimaal één keer.
1. Oriënteren: in kaart brengen van
praktijkproblemen.
2. Richten: praktijkproblemen
afbakenen om tot een duidelijke
onderzoeksvraag te komen. Dit leidt
uiteindelijk tot de probleemstelling.
3. Plannen: verkenning van
verschillende manieren van
dataverzameling en op basis hiervan
maak je keuzes voor de vormgeving
van het onderzoeksproces.
4. Verzamelen: uitvoering van de
geplande onderzoeksactiviteiten en
verzameling van data die je nodig
hebt om je vraag te kunnen
beantwoorden.
5. Analyseren en concluderen: je
analyseert de verzamelde data en
formuleert concrete antwoorden.
6. Ontwerpen: deze wordt alleen uitgevoerd als er een ontwerpvraag is (richt zich op een
doelbewuste verandering van de dagelijkse praktijk). Je doorloopt dan de innovatiecyclus.
7. Rapporteren en presenteren: wanneer je onderzoek leidt tot kennis en nieuwe inzichten,
verspreid je deze resultaten. Je kiest voor een passende communicatiestrategie.
1.3 Onderzoeksfuncties
Een onderzoeksfunctie maakt duidelijk wat je met je onderzoek beoogt. Oost en Markenhof
onderscheiden zes onderzoeksfuncties:
Definiërend praktijkonderzoek: bij dit onderzoek probeer je de verschillen en
overeenkomsten in denkbeelden van mensen over bepaalde begrippen in kaart te brengen.
Beschrijvend praktijkonderzoek: het doel van deze onderzoeksfunctie is zorgen voor een
beschrijving: het in kaart brengen van een thema of praktijksituatie. Je gaat op zoek naar hoe
iets in elkaar zit.
Vergelijkend praktijkonderzoek: het doel is om de overeenkomsten en verschillen te
bepalen tussen twee of meer praktijken of tussen theorie en praktijk.
Evaluerend praktijkonderzoek: evaluatie kun je zien als een systematische beoordeling op
basis waarvan nieuwe beslissingen kunnen worden genomen.
Verklarend praktijkonderzoek: als je onderzoekt of zaken daadwerkelijk met elkaar verband
houden, doe je verklarend onderzoek.
Ontwerponderzoek: onderzoek waarbij je direct werkt aan verbetering van je eigen
beroepspraktijk door doelbewust een ontwerp in te voeren en te testen.
