Kenmerkende aspecten
1. De levenswijze van jagers en verzamelaars
2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
4. De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en
politiek in de Griekse stadstaat
5. De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in
Europa verspreidde
6. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
7. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van
Noord-West Europa
8. De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische
godsdiensten
9. Ontstaan en verspreiding van de islam
10. De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door
een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid .
11. Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur
12. De verspreiding van het christendom in geheel Europa
13. De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een
agrarisch-urbane samenleving
14. De opkomst van stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
15. Het begin van staatsvorming en centralisatie
16. Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de
geestelijke macht het primaat behoorde te hebben
17. De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe onder andere in de vorm
van kruistochten
18. Het begin van Europese overzeese expansie
19. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een
nieuwe wetenschappelijke belangstelling
20. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
21. De protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot
gevolg had
22. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse
staat
23. Het streven van vorsten naar absolute macht
24. De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel
opzicht van de Nederlandse Republiek
25. Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een
wereldeconomie
26. De wetenschappelijke revolutie
27. Rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
28. Het voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op
eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
29. Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en
de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel en de opkomst van het
abolitionisme
30. De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over
grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
,31. De industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële
samenleving
32. De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
33. De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen : liberalisme , nationalisme,
socialisme, confessionalisme en feminisme
34. Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen
aan het politieke proces
35. De opkomst van emancipatiebewegingen
36. Discussies over de ‘sociale kwestie’
37. Het voeren van twee wereldoorlogen
38. De crisis van het wereldkapitalisme
39. Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en
fascisme/nationaalsocialisme
40. De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van
massaorganisatie
41. Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme
42. Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de
betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
43. Racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
44. De Duitse bezetting van Nederland
45. De dekolonisatie maakte een eind aan de westerse hegemonie in de wereld
46. De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een
wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
47. De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw
aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
48. De eenwording van Europa
49. De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen
50.
,Hoofdstuk 1: de tijd van jagers en boeren/ prehistorie (tot 3000 v. Chr.)
Par 1.1
WMJK:
1. Op welke bronnen is onze kennis van de prehistorie gebaseerd?
Op ongeschreven bronnen die worden onderzocht door Archeologen. We weten dus van hun
cultuur meer van het doen dan van het denken.
2. Hoe verspreidde de moderne mens zich over de wereld?
Hij ontstond 20 000 geleden in O-A en leefde 150 000 jaar in Afrika, maar verspreidde zich
vanaf 50 000 richting Azië. Vervolgens gingen ze naar Europa en Australië in 40 000 en
tenslotte gingen ze naar Amerika in 30 000 – 15 000.
3. Welke levenswijze hadden jager-verzamelaars?
Ze waren nomaden en hadden een duidelijke rolverdeling voor man en vrouw. Ze leefden van
het verzamelen van voedsel en in groepen van enkelen tientallen mensen.
4. Hoe brachten jager-verzamelaars hun gedachten tot uiting?
In de vrouwenbeeldjes, grotenschilderingen en dus symbolen.
KA: de levenswijze van jager-verzamelaars: nomaden, rolverdeling, geen schrift, symbolen en kunst
en wapens al in ontwikkeling.
Uit de prehistorie (voorgeschiedenis) bestaan geen schriftelijke bronnen en dus vandaar de naam. Een
synoniem is de tijd van de jagers en de boeren en het duurde tot 3000 v. Chr. (MO). Onze kennis over
hun cultuur is beperkt, denken; geen schriftelijke bronnen en doen; gevonden gebruiksvoorwerpen.
Archeologen bestuderen o.a. hun verleden door die ongeschreven bronnen.
De mensen zijn ontwikkeld uit apen en hiervan een klein overzicht:
- 6 miljoen = mensachtigen die anders waren beter rechtop kunnen
- 2 miljoen = eerste menssoorten (jager-verzamelaars) niet in bomen, rechtop en bewerken voedsel
- 400 000 = vuur
- 200 000 = ontstaan van het enig overgebleven menssoort de moderne mens (homo sapiens) in Oost-
Afrika. Er waren toen nog vijf andere menssoorten en alleen Amerika was nog onbewoond.
De moderne mens leefde 150 000 jaar in Afrika vanaf toen, maar verspreidde zich rond 50 000
richting Azië. Vervolgens gingen ze naar Europa en Australië in 40 000 en tenslotte gingen ze naar
Amerika in 30 000 – 15 000.
Tot 9000 leefden de jager-verzamelaars van verzameld voedsel. Er was een duidelijke rolverdeling,
want mannen hadden meer spierkracht en waren nooit zwanger en hoefden ook geen borstvoeding te
geven. Man: jacht, verdedigen --- Vrouw: kinderen en verzamelen plantaardig voedsel
Om aan hun voedsel te komen moesten ze rondzwerven (= nomaden) en daardoor hadden ze weinig
bezit. Ook bezaten ze alleen maar grove werktuigen tot 50 000. Daarna hadden ze ingewikkeldere
wapens, zoals touw, weerhaakjes, wapens met meerdere onderdelen en naaiden ze kleding (overleven
ijstijd). Hoewel ze geen schrift hadden, dachten ze natuurlijk wel na. Vanaf 30 000 maakten ze
vrouwenbeeldjes in Eu en grotschilderingen in Sp en Fr, hun denken laten ze dus zien in symbolen.
, Par 1.2
WMJK:
1. Hoe ontstond de landbouw?
In 9000 in de halvemaan (MO) en dit ontwikkelde. Door migranten werd het verspreid en het
werd ook op andere plaatsen zelfstandig uitgevonden.
2. Welke oorzaken en gevolgen had het ontstaan van de landbouw?
Klimaatverandering, uitsterven dieren, temmen -- betere opbrengst, agrarische samenleving
3. Hoe ontstonden landbouwsamenlevingen.
Door de landbouwrevolutie. Ze hieven het nomadenbestaan op en werden autarkisch met een
sedentaire samenleving.
KA: het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen: halvemaan, ontwikkelen, revolutie
De landbouwrevolutie (omstreeks 9000 v. Chr.)
Revolutie? Ja, want het veranderde de manier van samenleven.
Ontstaan: 1. Omstreeks 9000 in de vruchtbare halvemaan (MO) waarbij
landbouw zorgt voortdurend ontwikkeling was: akkerbouw veeteelt in 8000
voor revolutie 4000 paarden.
Migranten naar Azië, Afrika en Eu. 6500 Gr en 5500 NL en
ZL.
2. Zelfstandig in China (7000), Peru, Midden-Amerika, Zuidoost-Azië,
Noordoost Amerika en delen van Afrika.
Oorzaken 1. Klimaatverandering – milieu geschikt voor voedselverbouwing met
gevolg domesticeren (gunstige varianten selecteren voor betere
consumptie en dus beter voor de mens)
2. De dieren/ jacht stierf uit en werden wilde dieren getemd.
Gevolgen 1. Vee leverde meer op en omstreeks 5000 werden dieren gebruikt =
1 = gevolg van het bevorderlijk, want mensen doen minder zwaar werk en het gebeurde
ontstaan van de sneller.
landbouw mensen gevoed door landbouw, eerst erbij daarna nodig. Door
plant- en dierveredeling en technische vooruitgang namen de
2= gevolg van die opbrengsten en bevolkingsgroei toe.
landbouwrevolutie 2. Geen nomaden maar agrarische/landbouw samenleving met een
sedentaire levenswijze en elk dorp dat autarkisch is.
Bezit werd zeer belangrijk. Voornamelijk grond (!), maar ook
producten van nijverheid. De een verwierf meer bezit dan de
ander en dat bleef ook in de familie sociale ongelijkheid
met slaven conflicten
Godsdienst Ze geloofden in het hiernamaals. Dit blijkt uit de hunebedden (sociale
ongelijkheid), want de geesten van hun voorouders konden kwaad en geluk
brengen en dus vereren. Ook natuurverschijnselen werden vereerd d.m.v. zang
en offers: natuurgodsdienst.
Woorden: Sedentaire levenswijze = de boeren gingen permanent wonen in huizen die
naast de akkers etc. waren en in grotere groepen.
Autarkisch = zelfvoorzienend, de natuur onderwerpen om in je eigen
onderhoudt te voorzien.
1. De levenswijze van jagers en verzamelaars
2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
4. De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en
politiek in de Griekse stadstaat
5. De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in
Europa verspreidde
6. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
7. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van
Noord-West Europa
8. De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische
godsdiensten
9. Ontstaan en verspreiding van de islam
10. De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door
een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid .
11. Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur
12. De verspreiding van het christendom in geheel Europa
13. De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een
agrarisch-urbane samenleving
14. De opkomst van stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
15. Het begin van staatsvorming en centralisatie
16. Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de
geestelijke macht het primaat behoorde te hebben
17. De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe onder andere in de vorm
van kruistochten
18. Het begin van Europese overzeese expansie
19. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een
nieuwe wetenschappelijke belangstelling
20. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
21. De protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot
gevolg had
22. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse
staat
23. Het streven van vorsten naar absolute macht
24. De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel
opzicht van de Nederlandse Republiek
25. Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een
wereldeconomie
26. De wetenschappelijke revolutie
27. Rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
28. Het voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op
eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
29. Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en
de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel en de opkomst van het
abolitionisme
30. De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over
grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
,31. De industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële
samenleving
32. De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
33. De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen : liberalisme , nationalisme,
socialisme, confessionalisme en feminisme
34. Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen
aan het politieke proces
35. De opkomst van emancipatiebewegingen
36. Discussies over de ‘sociale kwestie’
37. Het voeren van twee wereldoorlogen
38. De crisis van het wereldkapitalisme
39. Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en
fascisme/nationaalsocialisme
40. De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van
massaorganisatie
41. Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme
42. Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de
betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering
43. Racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden
44. De Duitse bezetting van Nederland
45. De dekolonisatie maakte een eind aan de westerse hegemonie in de wereld
46. De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een
wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
47. De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw
aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
48. De eenwording van Europa
49. De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen
50.
,Hoofdstuk 1: de tijd van jagers en boeren/ prehistorie (tot 3000 v. Chr.)
Par 1.1
WMJK:
1. Op welke bronnen is onze kennis van de prehistorie gebaseerd?
Op ongeschreven bronnen die worden onderzocht door Archeologen. We weten dus van hun
cultuur meer van het doen dan van het denken.
2. Hoe verspreidde de moderne mens zich over de wereld?
Hij ontstond 20 000 geleden in O-A en leefde 150 000 jaar in Afrika, maar verspreidde zich
vanaf 50 000 richting Azië. Vervolgens gingen ze naar Europa en Australië in 40 000 en
tenslotte gingen ze naar Amerika in 30 000 – 15 000.
3. Welke levenswijze hadden jager-verzamelaars?
Ze waren nomaden en hadden een duidelijke rolverdeling voor man en vrouw. Ze leefden van
het verzamelen van voedsel en in groepen van enkelen tientallen mensen.
4. Hoe brachten jager-verzamelaars hun gedachten tot uiting?
In de vrouwenbeeldjes, grotenschilderingen en dus symbolen.
KA: de levenswijze van jager-verzamelaars: nomaden, rolverdeling, geen schrift, symbolen en kunst
en wapens al in ontwikkeling.
Uit de prehistorie (voorgeschiedenis) bestaan geen schriftelijke bronnen en dus vandaar de naam. Een
synoniem is de tijd van de jagers en de boeren en het duurde tot 3000 v. Chr. (MO). Onze kennis over
hun cultuur is beperkt, denken; geen schriftelijke bronnen en doen; gevonden gebruiksvoorwerpen.
Archeologen bestuderen o.a. hun verleden door die ongeschreven bronnen.
De mensen zijn ontwikkeld uit apen en hiervan een klein overzicht:
- 6 miljoen = mensachtigen die anders waren beter rechtop kunnen
- 2 miljoen = eerste menssoorten (jager-verzamelaars) niet in bomen, rechtop en bewerken voedsel
- 400 000 = vuur
- 200 000 = ontstaan van het enig overgebleven menssoort de moderne mens (homo sapiens) in Oost-
Afrika. Er waren toen nog vijf andere menssoorten en alleen Amerika was nog onbewoond.
De moderne mens leefde 150 000 jaar in Afrika vanaf toen, maar verspreidde zich rond 50 000
richting Azië. Vervolgens gingen ze naar Europa en Australië in 40 000 en tenslotte gingen ze naar
Amerika in 30 000 – 15 000.
Tot 9000 leefden de jager-verzamelaars van verzameld voedsel. Er was een duidelijke rolverdeling,
want mannen hadden meer spierkracht en waren nooit zwanger en hoefden ook geen borstvoeding te
geven. Man: jacht, verdedigen --- Vrouw: kinderen en verzamelen plantaardig voedsel
Om aan hun voedsel te komen moesten ze rondzwerven (= nomaden) en daardoor hadden ze weinig
bezit. Ook bezaten ze alleen maar grove werktuigen tot 50 000. Daarna hadden ze ingewikkeldere
wapens, zoals touw, weerhaakjes, wapens met meerdere onderdelen en naaiden ze kleding (overleven
ijstijd). Hoewel ze geen schrift hadden, dachten ze natuurlijk wel na. Vanaf 30 000 maakten ze
vrouwenbeeldjes in Eu en grotschilderingen in Sp en Fr, hun denken laten ze dus zien in symbolen.
, Par 1.2
WMJK:
1. Hoe ontstond de landbouw?
In 9000 in de halvemaan (MO) en dit ontwikkelde. Door migranten werd het verspreid en het
werd ook op andere plaatsen zelfstandig uitgevonden.
2. Welke oorzaken en gevolgen had het ontstaan van de landbouw?
Klimaatverandering, uitsterven dieren, temmen -- betere opbrengst, agrarische samenleving
3. Hoe ontstonden landbouwsamenlevingen.
Door de landbouwrevolutie. Ze hieven het nomadenbestaan op en werden autarkisch met een
sedentaire samenleving.
KA: het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen: halvemaan, ontwikkelen, revolutie
De landbouwrevolutie (omstreeks 9000 v. Chr.)
Revolutie? Ja, want het veranderde de manier van samenleven.
Ontstaan: 1. Omstreeks 9000 in de vruchtbare halvemaan (MO) waarbij
landbouw zorgt voortdurend ontwikkeling was: akkerbouw veeteelt in 8000
voor revolutie 4000 paarden.
Migranten naar Azië, Afrika en Eu. 6500 Gr en 5500 NL en
ZL.
2. Zelfstandig in China (7000), Peru, Midden-Amerika, Zuidoost-Azië,
Noordoost Amerika en delen van Afrika.
Oorzaken 1. Klimaatverandering – milieu geschikt voor voedselverbouwing met
gevolg domesticeren (gunstige varianten selecteren voor betere
consumptie en dus beter voor de mens)
2. De dieren/ jacht stierf uit en werden wilde dieren getemd.
Gevolgen 1. Vee leverde meer op en omstreeks 5000 werden dieren gebruikt =
1 = gevolg van het bevorderlijk, want mensen doen minder zwaar werk en het gebeurde
ontstaan van de sneller.
landbouw mensen gevoed door landbouw, eerst erbij daarna nodig. Door
plant- en dierveredeling en technische vooruitgang namen de
2= gevolg van die opbrengsten en bevolkingsgroei toe.
landbouwrevolutie 2. Geen nomaden maar agrarische/landbouw samenleving met een
sedentaire levenswijze en elk dorp dat autarkisch is.
Bezit werd zeer belangrijk. Voornamelijk grond (!), maar ook
producten van nijverheid. De een verwierf meer bezit dan de
ander en dat bleef ook in de familie sociale ongelijkheid
met slaven conflicten
Godsdienst Ze geloofden in het hiernamaals. Dit blijkt uit de hunebedden (sociale
ongelijkheid), want de geesten van hun voorouders konden kwaad en geluk
brengen en dus vereren. Ook natuurverschijnselen werden vereerd d.m.v. zang
en offers: natuurgodsdienst.
Woorden: Sedentaire levenswijze = de boeren gingen permanent wonen in huizen die
naast de akkers etc. waren en in grotere groepen.
Autarkisch = zelfvoorzienend, de natuur onderwerpen om in je eigen
onderhoudt te voorzien.
