Hoofdstuk 1
Neuropsychologie: wetenschapsgebied die kijkt naar de relatie tussen neurale structuren
of processen en cognitieve functies, emoties of waarneembaar gedrag. Onderdeel van het
bredere veld neurowetenschappen en raakt aan cognitieve neurowetenschappen.
Gedrag: waarneemare acties en reacties, mentale processen zoals denken (cognitie) en
voelen (emotie). Denkprocessen=cognitieve functies.
Lesie: beschadiging in de hersenen die leidt tot een stoornis een bepaalde cognitieve
functie. Wordt gebruikt om onderzoek te doen naar cognitieve functies
Hersendisfuncties: aandoeningen die leiden tot cognitieve functiestoornissen, waarbij de
relatie met verstoorde hersenfuncties/beschadiging minder duidelijk is, zoals autisme
neuropsychologisch onderzoek (NPO): om stoornissen in de cognitieve functies vast te
stellen omvat verschillende onderzoeksmethoden, zoals gestandaardiseerde cognitieve
tests, vragenlijsten en observaties
Historisch perspectief
Klassiek oudheid: (afwijkend) gedrag ontstaat onder invloed van bovennatuurlijke krachten,
zoals goden en demonen
Hippocrates (4e eeuw v.chr): De hersenen zijn verantwoordelijk voor intellect, zintuigen,
kennis en emoties
Aristoteles (3e eeuw v chr): De zetel van de ziel bevind zich in het hart en de hersenen zijn
een orgaan van weinig belang
Herophilus (4e eeuw v chr): Waarneming, begrijpen en het geheugen bevindt
zich in de ventrikels → celtheorie/ventrikelleer. Deze theorie bleef tot de 18e eeuw
gangbaar
René Descartes (1596-1650): dualistisch standpunt, de ratio (geest) is gescheiden van het
lichaam. De geest is een ongedeelde en immateriële eenheid die zich in de pijnappelklier
(epifyse) tussen de twee hersenhelften bevindt.
Franz Josheph Gall (1758-1828): de mens heeft verschillende mentale functies die
onafhankelijk van elkaar terug te voeren zijn op specifieke, zelfstandig functionerende delen
van de hersenen die zich aan de buitenzijde (cortex) bevinden. Aan de hand van
uitstulpingen (knobbels) op de schelde is af te lezen welke functies goed ontwikkeld zijn.
Phineas Gage (1823-1860): ijzeren staaf door linker frontaalkwab wat leidde tot problemen
met gedragsinhibitie en sociale interactie
Broca (1824-1880): gebied in de linker frontale kwab die belangrijk is voor spreken.
,Wernicke (1848-1905): gebied in de linker temporaalkwab die belangrijk is voor het
begrijpen van taal
Heinrich Lissauer (1861-1891): Visuele agnosie. Het herkennen van objecten verloopt in
twee fasen. Eerst apperceptie: waarnemen en ontleden van de structuur en kenmerken van
een object gevolgd door associatie: koppelen van de kenmerken aan kennis- of betekenis
informatie (concept)
1900: kritiek tegen de lokalisatie gedachte omdat verregaande lokalisatie leidt
tot simplificatie → John Huglings-Jackson (1835-1911): schade op een specifieke
locatie in de hersenen kan leiden tot een functiestoornis, maar dat betekent niet
automatisch dat de functie zelf zich ook op die plaats bevindt
Holistische kijk: mensen reageren niet alleen op stimuli uit de omgeving, maar gedrag
wordt door verschillende factoren gestuurd, waaronder herinneringen, gevoelens en
motivatie
Wilhelm Wundt (1832-1920) grondlegger van de experimentele psychologie. Hij voerde
experimenten uit met gezonde proefpersonen die vooral gericht waren op waarneming, maar
ook gedachten, bewustzijn en gevoelen middels gestandaardiseerde beschrijvingen en
subjectieve belevingen en later ook kwantitatieve metingen van cognitieve functies.
Franciscus Donders (1811-1889): grondlegger van de chromatische analyse van mentale
processen. Verschillen in reactietijden tussen de verschillende taak condities geven
informatie over cognitieve functies. substractie methode: systematische en kwantitatieve
vergelijken van verschillende taak condities
Francis Galton (1822-1911): introduceerde begrippen zoals correlatie, regressie en
normaalverdeling. Hij legde de basis voor het gebruiken van referentiegegevens (normen) bij
het beoordelen van testprestaties van individuen
Alfred Binet (1857-1911): ontwikkelde de eerste intelligentietest om naar individuele
verschillen te kijken, stelde het ontwikkelingsniveau van kinderen. In 1916 werd de Stanford-
Binet schaal ook gebruikt bij selectie en classificatie voor sollicitatieprocedures en militaire
keuringen en nog later voor neuropsychologische test
Opleiding in de klinische neuropsychologie:
● Neuropsycholoog: na het volgen van master. psycholoog die werkzaam is op het
gebied van neurologie. Het is geen beschermde titel en kan dus gebruikt worden
door eenieder die zich in de titel herkent of zich ermee identificeert
● Gezondheidszorgpsycholoog (GZ-psycholoog): 2 jarige opleiding na master,
beschermde titel, geregistreerd in het BIG-register. Zij doen zelfstandig
neuropsychologische diagnostiek en behandeling van patiënten met
hersendisfuncties.
● Klinisch neuropsycholoog: 1 jaar verder specialiseren na GZ-psycholoog,
beschermde titel. Verrichten ook wetenschappelijk onderzoek en taken op het gebied
van management en beleid
,Functionele theorie (Luria 1902-1977): alle gebieden in de hersen zijn betrokken bij drie
basisfuncties (functionele units) die met elkaar interacteren. Elke unit levert een bijdrage aan
gezamenlijke activiteit.
● Subcorticale gebieden (oa hersenstam): regulatie van arousal- en
aandachtsprocessen (activatie)
● Posterieure hersengebieden: verwerking van informatie die via de zintuigen
binnenkomt in de hersenen (input)
● Anterieure hersengebieden: planning en organisatie van het handelen (output)
Informatie binnen elke functionele unit wordt verwerkt op drie hiërarchische georganiseerde
zones: primair (modaliteitsspecifieke binnenkomst van informatie), secundair (verwerking
en analysering) en tertiair (integratie met informatie uit andere zintuigen)
Globale indeling: gedrag kan worden gemoduleerd door talige processen in de
linkerhersenhelft of door niet-talige processen in de rechterhersenhelft.
Gedragsneurologie (Geschwind 1926-1984): In de hersenen zijn functionele centra met
elkaar verbonden. Verbreking van verbindingen leidt tot specifieke uitvalsverschijnselen.
● dissociatie: een patiënt met een laesie op plaats X heeft een stoornis op taak A,
maar niet op taak B
● dubbele dissociatie: Als bij een patiënt met een laesie op plaats Y precies het
tegengestelde wordt gevonden, namelijk een stoornis op taak B, maar geen stoornis
op plaats
Arthur Benton (1909-2006): ontwikkelde verschillende gestandaardiseerde methoden om
motorische, sensorische, visuospatiële, taal en geheugenstoornissen te meten bij patiënten
met hersenbeschadiging. Deze testmethoden werden ook gebruikt ook de locatie van
hersenbeschadiging te bepalen, aangezien er toen nog geen hersenscans mogelijk waren
Brenda Milner: deed onderzoek naar geheugen en functie van de temporaalkwabben
waardoor de deelfuncties van het geheugen werden uitgebreid. Ook ontwikkelde ze nieuwe
taken waarmee cognitieve functies onderzocht konden worden
Neuropsychological assessment (1e editie in 1976): overzicht van diagnostische principes
en procedures. Het standaardwerk voor neuropsychologische test en onderzoek
Oliver Zangwill (1913-1987): Gaf de diagnostiek en zorg voor patiënten met hersenletsel
systematisch een plaats in het zorgsysteem, namelijk National Health Service (NHS)
Barbara Wilson (1941): richtte holistische revalidatieprogramma centra’s op en stelde
encologisch valide neuropsychologische testbatterijen samen die binne de pratkijtk van de
neuropsychologische revalidatie veel gebruikt worden
Gevolgen van de komst van CT en MRI (1980):
● systematische gedragsanalyse door middel van neuropsychologisch onderzoek was
niet meer nodig voor het vaststellen van de locatie van hersenschade
● Meer onderzoek van de cognitieve functies met diagnostische doeleinden
● Meer in kaart brengen van de gevolgen van hersenschade
● Meer kijk bijdragen van onderzoek voor indicatiestelling, behandeling en begeleiding
, ● Realisatie tot de locatie en omvang van hersenschade niet altijd één-opéen
samenhangt met de cognitieve en gedragsmatige gevolgen ervan
● Realisatie van individuele verschillen
Hoofdstuk 2
Empirische cyclus:
● Waarneming (observatie): komt voor uit literatuur, eerder eigen onderzoek, een
persoonlijke observatie
● Onderzoeksvraag
● hypothese: observatie wordt vertaald naar een algemen regel of theorie. Vorm een
voorlopig antwoord op de onderzoeksvraag gebaseerd op eerdere bevindeing en/of
waarnemingen beschreving in de literatuur (inductie)
● Onderzoeksopzet: er wordt een voorspelling gedaan over wat er verwacht wordt in
de specifieke situatie van het onderzoek (deductie)
● Operationalisering: concreet maken van wat er precies gemeten en/of
gemanipuleerd wordt
● Toetsen: data wordt verzameld middels het experiment of bestaande data uit
wetenschappelijke literatuur
● statistische analyse: geobserveerde gegevens worden vergeleken met de
verwachte uitkomst op basis van de hypothese
● evaluatiefase: interpretatie van de resultaten en trekken van conclusies. Type I-fout
(foutpositief): onterecht verwerpen van de nulhypothese. Type-II fout: onterecht
accepteren van de nulhypothese
Diagnostische cyclus: cyclus in de klinische praktijk, die berust op de empirische cyclus,
die wordt gebruikt voor diagnostiek en behandeling
Vraagstelling:
● Fundamentele vraagstellingen: gericht op het vergroten van kennis
● Fundamentele, klinische vraagstellingen: gericht op het begrijpen van het gedrag
van een patiënt middels cognitieve en theoretische modellen
● Fundamentele, klinische, neuro psychologische vraagstellingen: gericht op
vergroten van kennis over de werking van cognitieve processen, de relatie tussen
cognitieve processen en hersenstructuren en de samenhang tussen cognitieve
stoornissen en onderliggende hersenaandoeningen
● Toegepaste vraagstelling: hebben een direct en concreet nut
Verklaring van Helsinki: ethische principes bij een onderzoeksopzet
● recept voor het individu/proefpersoon
● informed consent: vrijwillige toestemming om mee te doen aan het onderzoek na
een duidelijke voorlichting over het doel en procedures van het onderzoek. Met
verminderde wilsbekwaamheid en/of ziekte-inzicht moet rekening worden gehouden
● misleiding: niet vertellen van de werkelijke doelen. Is alleen toegestaan als dit
noodzakelijk is, bvb priming en moet worden gevolgd door een debriefing.
● Proefpersonen mogen ten allen tijde stoppen zonder consequenties
Neuropsychologie: wetenschapsgebied die kijkt naar de relatie tussen neurale structuren
of processen en cognitieve functies, emoties of waarneembaar gedrag. Onderdeel van het
bredere veld neurowetenschappen en raakt aan cognitieve neurowetenschappen.
Gedrag: waarneemare acties en reacties, mentale processen zoals denken (cognitie) en
voelen (emotie). Denkprocessen=cognitieve functies.
Lesie: beschadiging in de hersenen die leidt tot een stoornis een bepaalde cognitieve
functie. Wordt gebruikt om onderzoek te doen naar cognitieve functies
Hersendisfuncties: aandoeningen die leiden tot cognitieve functiestoornissen, waarbij de
relatie met verstoorde hersenfuncties/beschadiging minder duidelijk is, zoals autisme
neuropsychologisch onderzoek (NPO): om stoornissen in de cognitieve functies vast te
stellen omvat verschillende onderzoeksmethoden, zoals gestandaardiseerde cognitieve
tests, vragenlijsten en observaties
Historisch perspectief
Klassiek oudheid: (afwijkend) gedrag ontstaat onder invloed van bovennatuurlijke krachten,
zoals goden en demonen
Hippocrates (4e eeuw v.chr): De hersenen zijn verantwoordelijk voor intellect, zintuigen,
kennis en emoties
Aristoteles (3e eeuw v chr): De zetel van de ziel bevind zich in het hart en de hersenen zijn
een orgaan van weinig belang
Herophilus (4e eeuw v chr): Waarneming, begrijpen en het geheugen bevindt
zich in de ventrikels → celtheorie/ventrikelleer. Deze theorie bleef tot de 18e eeuw
gangbaar
René Descartes (1596-1650): dualistisch standpunt, de ratio (geest) is gescheiden van het
lichaam. De geest is een ongedeelde en immateriële eenheid die zich in de pijnappelklier
(epifyse) tussen de twee hersenhelften bevindt.
Franz Josheph Gall (1758-1828): de mens heeft verschillende mentale functies die
onafhankelijk van elkaar terug te voeren zijn op specifieke, zelfstandig functionerende delen
van de hersenen die zich aan de buitenzijde (cortex) bevinden. Aan de hand van
uitstulpingen (knobbels) op de schelde is af te lezen welke functies goed ontwikkeld zijn.
Phineas Gage (1823-1860): ijzeren staaf door linker frontaalkwab wat leidde tot problemen
met gedragsinhibitie en sociale interactie
Broca (1824-1880): gebied in de linker frontale kwab die belangrijk is voor spreken.
,Wernicke (1848-1905): gebied in de linker temporaalkwab die belangrijk is voor het
begrijpen van taal
Heinrich Lissauer (1861-1891): Visuele agnosie. Het herkennen van objecten verloopt in
twee fasen. Eerst apperceptie: waarnemen en ontleden van de structuur en kenmerken van
een object gevolgd door associatie: koppelen van de kenmerken aan kennis- of betekenis
informatie (concept)
1900: kritiek tegen de lokalisatie gedachte omdat verregaande lokalisatie leidt
tot simplificatie → John Huglings-Jackson (1835-1911): schade op een specifieke
locatie in de hersenen kan leiden tot een functiestoornis, maar dat betekent niet
automatisch dat de functie zelf zich ook op die plaats bevindt
Holistische kijk: mensen reageren niet alleen op stimuli uit de omgeving, maar gedrag
wordt door verschillende factoren gestuurd, waaronder herinneringen, gevoelens en
motivatie
Wilhelm Wundt (1832-1920) grondlegger van de experimentele psychologie. Hij voerde
experimenten uit met gezonde proefpersonen die vooral gericht waren op waarneming, maar
ook gedachten, bewustzijn en gevoelen middels gestandaardiseerde beschrijvingen en
subjectieve belevingen en later ook kwantitatieve metingen van cognitieve functies.
Franciscus Donders (1811-1889): grondlegger van de chromatische analyse van mentale
processen. Verschillen in reactietijden tussen de verschillende taak condities geven
informatie over cognitieve functies. substractie methode: systematische en kwantitatieve
vergelijken van verschillende taak condities
Francis Galton (1822-1911): introduceerde begrippen zoals correlatie, regressie en
normaalverdeling. Hij legde de basis voor het gebruiken van referentiegegevens (normen) bij
het beoordelen van testprestaties van individuen
Alfred Binet (1857-1911): ontwikkelde de eerste intelligentietest om naar individuele
verschillen te kijken, stelde het ontwikkelingsniveau van kinderen. In 1916 werd de Stanford-
Binet schaal ook gebruikt bij selectie en classificatie voor sollicitatieprocedures en militaire
keuringen en nog later voor neuropsychologische test
Opleiding in de klinische neuropsychologie:
● Neuropsycholoog: na het volgen van master. psycholoog die werkzaam is op het
gebied van neurologie. Het is geen beschermde titel en kan dus gebruikt worden
door eenieder die zich in de titel herkent of zich ermee identificeert
● Gezondheidszorgpsycholoog (GZ-psycholoog): 2 jarige opleiding na master,
beschermde titel, geregistreerd in het BIG-register. Zij doen zelfstandig
neuropsychologische diagnostiek en behandeling van patiënten met
hersendisfuncties.
● Klinisch neuropsycholoog: 1 jaar verder specialiseren na GZ-psycholoog,
beschermde titel. Verrichten ook wetenschappelijk onderzoek en taken op het gebied
van management en beleid
,Functionele theorie (Luria 1902-1977): alle gebieden in de hersen zijn betrokken bij drie
basisfuncties (functionele units) die met elkaar interacteren. Elke unit levert een bijdrage aan
gezamenlijke activiteit.
● Subcorticale gebieden (oa hersenstam): regulatie van arousal- en
aandachtsprocessen (activatie)
● Posterieure hersengebieden: verwerking van informatie die via de zintuigen
binnenkomt in de hersenen (input)
● Anterieure hersengebieden: planning en organisatie van het handelen (output)
Informatie binnen elke functionele unit wordt verwerkt op drie hiërarchische georganiseerde
zones: primair (modaliteitsspecifieke binnenkomst van informatie), secundair (verwerking
en analysering) en tertiair (integratie met informatie uit andere zintuigen)
Globale indeling: gedrag kan worden gemoduleerd door talige processen in de
linkerhersenhelft of door niet-talige processen in de rechterhersenhelft.
Gedragsneurologie (Geschwind 1926-1984): In de hersenen zijn functionele centra met
elkaar verbonden. Verbreking van verbindingen leidt tot specifieke uitvalsverschijnselen.
● dissociatie: een patiënt met een laesie op plaats X heeft een stoornis op taak A,
maar niet op taak B
● dubbele dissociatie: Als bij een patiënt met een laesie op plaats Y precies het
tegengestelde wordt gevonden, namelijk een stoornis op taak B, maar geen stoornis
op plaats
Arthur Benton (1909-2006): ontwikkelde verschillende gestandaardiseerde methoden om
motorische, sensorische, visuospatiële, taal en geheugenstoornissen te meten bij patiënten
met hersenbeschadiging. Deze testmethoden werden ook gebruikt ook de locatie van
hersenbeschadiging te bepalen, aangezien er toen nog geen hersenscans mogelijk waren
Brenda Milner: deed onderzoek naar geheugen en functie van de temporaalkwabben
waardoor de deelfuncties van het geheugen werden uitgebreid. Ook ontwikkelde ze nieuwe
taken waarmee cognitieve functies onderzocht konden worden
Neuropsychological assessment (1e editie in 1976): overzicht van diagnostische principes
en procedures. Het standaardwerk voor neuropsychologische test en onderzoek
Oliver Zangwill (1913-1987): Gaf de diagnostiek en zorg voor patiënten met hersenletsel
systematisch een plaats in het zorgsysteem, namelijk National Health Service (NHS)
Barbara Wilson (1941): richtte holistische revalidatieprogramma centra’s op en stelde
encologisch valide neuropsychologische testbatterijen samen die binne de pratkijtk van de
neuropsychologische revalidatie veel gebruikt worden
Gevolgen van de komst van CT en MRI (1980):
● systematische gedragsanalyse door middel van neuropsychologisch onderzoek was
niet meer nodig voor het vaststellen van de locatie van hersenschade
● Meer onderzoek van de cognitieve functies met diagnostische doeleinden
● Meer in kaart brengen van de gevolgen van hersenschade
● Meer kijk bijdragen van onderzoek voor indicatiestelling, behandeling en begeleiding
, ● Realisatie tot de locatie en omvang van hersenschade niet altijd één-opéen
samenhangt met de cognitieve en gedragsmatige gevolgen ervan
● Realisatie van individuele verschillen
Hoofdstuk 2
Empirische cyclus:
● Waarneming (observatie): komt voor uit literatuur, eerder eigen onderzoek, een
persoonlijke observatie
● Onderzoeksvraag
● hypothese: observatie wordt vertaald naar een algemen regel of theorie. Vorm een
voorlopig antwoord op de onderzoeksvraag gebaseerd op eerdere bevindeing en/of
waarnemingen beschreving in de literatuur (inductie)
● Onderzoeksopzet: er wordt een voorspelling gedaan over wat er verwacht wordt in
de specifieke situatie van het onderzoek (deductie)
● Operationalisering: concreet maken van wat er precies gemeten en/of
gemanipuleerd wordt
● Toetsen: data wordt verzameld middels het experiment of bestaande data uit
wetenschappelijke literatuur
● statistische analyse: geobserveerde gegevens worden vergeleken met de
verwachte uitkomst op basis van de hypothese
● evaluatiefase: interpretatie van de resultaten en trekken van conclusies. Type I-fout
(foutpositief): onterecht verwerpen van de nulhypothese. Type-II fout: onterecht
accepteren van de nulhypothese
Diagnostische cyclus: cyclus in de klinische praktijk, die berust op de empirische cyclus,
die wordt gebruikt voor diagnostiek en behandeling
Vraagstelling:
● Fundamentele vraagstellingen: gericht op het vergroten van kennis
● Fundamentele, klinische vraagstellingen: gericht op het begrijpen van het gedrag
van een patiënt middels cognitieve en theoretische modellen
● Fundamentele, klinische, neuro psychologische vraagstellingen: gericht op
vergroten van kennis over de werking van cognitieve processen, de relatie tussen
cognitieve processen en hersenstructuren en de samenhang tussen cognitieve
stoornissen en onderliggende hersenaandoeningen
● Toegepaste vraagstelling: hebben een direct en concreet nut
Verklaring van Helsinki: ethische principes bij een onderzoeksopzet
● recept voor het individu/proefpersoon
● informed consent: vrijwillige toestemming om mee te doen aan het onderzoek na
een duidelijke voorlichting over het doel en procedures van het onderzoek. Met
verminderde wilsbekwaamheid en/of ziekte-inzicht moet rekening worden gehouden
● misleiding: niet vertellen van de werkelijke doelen. Is alleen toegestaan als dit
noodzakelijk is, bvb priming en moet worden gevolgd door een debriefing.
● Proefpersonen mogen ten allen tijde stoppen zonder consequenties
