Wat is er mis met een vrijspraak? De positie van de rechter in geval
van onvolledige of ondeugdelijke waarheidsvinding
Bertrand & Crijns
Strafblad 2014
1 Inleiding
Vrijspraak is in het NL strafproces vaak het gevolg van ontoereikend of onvoldoende bewijs voor de
beoordeling van de juistheid van de tenlastelegging zonder dat daarmee onomstotelijk komt vast te
staan dat de verdachte niet verantwoordelijk is voor hetgeen hem is tenlastegelegd.
Een vraag die hierbij wordt gesteld is of de rechter tijdens het onderzoek ter terechtzitting – dus
voorafgaand aan een eventuele beslissing tot vrijspraak – meer of minder expliciet mag uitdragen dat
hij van mening is dat er bewijstechnisch méér in de zaak zit dan tot dat moment tot uitdrukking is
gekomen in het vooronderzoek en het op basis daarvan door het OM samengestelde procesdossier.
Een dergelijke opstelling van de rechter lijkt in lijn te zijn met de zelfstandige verantwoordelijkheid
van de rechter voor het proces van materiele waarheidsvinding. Daar staat de opvatting tegenover
dat een dergelijke opstelling van de rechter zou indruisen tegen de rechtsbeschermende taak van de
rechter jegens de verdachte die immers in een ongelijkwaardige positie t.o.v. het machtige OM
verkeert en om die reden wel wat bescherming van de rechter kan gebruiken.
Dit artikel gaat in op wat de rechter op dit gebied mag of van hem moet worden verwacht indien hij
wordt geconfronteerd met een situatie waarin het dossier en het (tot dat moment) verhandelde ter
terechtzitting onvoldoende aanknopingspunten voor een bewezenverklaring biedt, terwijl de rechter
vermoed dat bewijstechnisch meer i de zaak zit dat het OM tot dat moment heeft gepresenteerd.
2 De taak van de rechter binnen het proces van waarheidsvinding
De strafrechter pleegt binnen de NL strafrechtspleging te worden aangeduid als een actieve rechter.
Deze activiteit houdt verband met de zelfstandige verantwoordelijkheid van de rechter om zorg te
dragen voor een juiste (bewijs)beslissing, waarmee tot uitdrukking wordt gebracht dat zijn bewijs-
beslissing zo optimaal mogelijk in overeenstemming met de historische werkelijkheid dient te zijn.
In de literatuur wordt de zelfstandige verantwoordelijkheid van de rechter voor de juiste
(bewijs)beslissing veelal in positieve zin uitgelegd. Hiermee bedoelen Bertrand en Crijns mee dat de
rechter zich actief zal moeten opstellen ter voorkoming van rechterlijke dwalingen en het de rechter
wordt aangerekend als hij geen of onvoldoende nader onderzoek heeft verricht of bevolen t.a.v. die
onderdelen van zijn bewijsvoering waarover qua bewijskracht in redelijkheid nog kan worden
gediscussieerd en die dus niet of onvoldoende zijn uitgekristalliseerd dan wel verankerd.
Tevens kan verdedigd worden dat de zelfstandige verantwoordelijkheid van de rechter voor een
juiste (bewijs)beslissing evenwel een andere – negatieve – kant heeft. De Weerd is van mening dat
de rechter de OvJ best een helpende hand mag bieden door ‘de lekkende band van de OvJ te
plakken’. De Weerd vraagt zich af of de rechter zich dient op te stellen als scheidsrechter of als
rechter. Hiervoor schetst hij twee situaties, namelijk:
× 1e situatie Evidente fout in de tenlastelegging
× 2e situatie Opsporingsonderzoek laat te wensen over en de rechter heeft
gerechtvaardigde vermoedens dat het opsporingsonderzoek onvolledig is
geweest en er meer in de zaak had gezeten dan aan hem is gepresenteerd
van onvolledige of ondeugdelijke waarheidsvinding
Bertrand & Crijns
Strafblad 2014
1 Inleiding
Vrijspraak is in het NL strafproces vaak het gevolg van ontoereikend of onvoldoende bewijs voor de
beoordeling van de juistheid van de tenlastelegging zonder dat daarmee onomstotelijk komt vast te
staan dat de verdachte niet verantwoordelijk is voor hetgeen hem is tenlastegelegd.
Een vraag die hierbij wordt gesteld is of de rechter tijdens het onderzoek ter terechtzitting – dus
voorafgaand aan een eventuele beslissing tot vrijspraak – meer of minder expliciet mag uitdragen dat
hij van mening is dat er bewijstechnisch méér in de zaak zit dan tot dat moment tot uitdrukking is
gekomen in het vooronderzoek en het op basis daarvan door het OM samengestelde procesdossier.
Een dergelijke opstelling van de rechter lijkt in lijn te zijn met de zelfstandige verantwoordelijkheid
van de rechter voor het proces van materiele waarheidsvinding. Daar staat de opvatting tegenover
dat een dergelijke opstelling van de rechter zou indruisen tegen de rechtsbeschermende taak van de
rechter jegens de verdachte die immers in een ongelijkwaardige positie t.o.v. het machtige OM
verkeert en om die reden wel wat bescherming van de rechter kan gebruiken.
Dit artikel gaat in op wat de rechter op dit gebied mag of van hem moet worden verwacht indien hij
wordt geconfronteerd met een situatie waarin het dossier en het (tot dat moment) verhandelde ter
terechtzitting onvoldoende aanknopingspunten voor een bewezenverklaring biedt, terwijl de rechter
vermoed dat bewijstechnisch meer i de zaak zit dat het OM tot dat moment heeft gepresenteerd.
2 De taak van de rechter binnen het proces van waarheidsvinding
De strafrechter pleegt binnen de NL strafrechtspleging te worden aangeduid als een actieve rechter.
Deze activiteit houdt verband met de zelfstandige verantwoordelijkheid van de rechter om zorg te
dragen voor een juiste (bewijs)beslissing, waarmee tot uitdrukking wordt gebracht dat zijn bewijs-
beslissing zo optimaal mogelijk in overeenstemming met de historische werkelijkheid dient te zijn.
In de literatuur wordt de zelfstandige verantwoordelijkheid van de rechter voor de juiste
(bewijs)beslissing veelal in positieve zin uitgelegd. Hiermee bedoelen Bertrand en Crijns mee dat de
rechter zich actief zal moeten opstellen ter voorkoming van rechterlijke dwalingen en het de rechter
wordt aangerekend als hij geen of onvoldoende nader onderzoek heeft verricht of bevolen t.a.v. die
onderdelen van zijn bewijsvoering waarover qua bewijskracht in redelijkheid nog kan worden
gediscussieerd en die dus niet of onvoldoende zijn uitgekristalliseerd dan wel verankerd.
Tevens kan verdedigd worden dat de zelfstandige verantwoordelijkheid van de rechter voor een
juiste (bewijs)beslissing evenwel een andere – negatieve – kant heeft. De Weerd is van mening dat
de rechter de OvJ best een helpende hand mag bieden door ‘de lekkende band van de OvJ te
plakken’. De Weerd vraagt zich af of de rechter zich dient op te stellen als scheidsrechter of als
rechter. Hiervoor schetst hij twee situaties, namelijk:
× 1e situatie Evidente fout in de tenlastelegging
× 2e situatie Opsporingsonderzoek laat te wensen over en de rechter heeft
gerechtvaardigde vermoedens dat het opsporingsonderzoek onvolledig is
geweest en er meer in de zaak had gezeten dan aan hem is gepresenteerd
