Samenvatting hoofdstuk 8 – Sociale stratificatie Sociologie Periode 1
8.1 Wat is sociale stratificatie?
Sociale stratificatie = een systeem waarmee een samenleving categorieën mensen rangschikt in een
bepaalde hiërarchie
Vier grondprincipes van sociale stratificatie:
1. Sociale stratificatie is een kenmerk van de samenleving en niet eenvoudigweg een reflectie van
individuele verschillen. De mate waarin we ons eigen lot kunnen bepalen word overschat. Niemand,
rijk noch arm, is direct verantwoordelijk voor het ontstaan van sociale stratificatie, maar niemand
ontkomt aan de invloed van het systeem.
2. Sociale stratificatie wordt van generatie op generatie doorgegeven. Sommige individuen ervaren
sociale mobiliteit, een positieverandering in de sociale hiërarchie. Het kan een neerwaartse of
opwaartse beweging zijn. Opwaartse betekent een betere sociale positie (meer geld, roem, etc.) en
een neerwaartse betekent een lagere sociale positie (werkeloosheid of ziekte). In veel gevallen zien
we een horizontale beweging: mensen vinden een andere baan maar min of meer op hetzelfde
sociale niveau. De meeste mensen nemen hun gehele leven dezelfde sociale positie in.
3. Sociale stratificatie is een universeel, maar variabel verschijnsel. Het doet zich overal voor, maar
wat ongelijk is, en hoe ongelijk het is, verschilt per samenleving. Sommige samenlevingen vertonen
ook meer ongelijkheid dan andere.
4. Sociale stratificatie bestaat niet alleen uit ongelijkheid, maar ook uit overtuigingen. Elk systeem
van ongelijkheid geeft sommige mensen niet alleen meer dan anderen, maar definieert deze situatie
ook als rechtvaardig. Niet alleen het wat van de ongelijkheid verschilt per samenleving, hetzelfde
geldt voor de redenen waarom er ongelijkheid tussen mensen moet bestaan.
8.2 Kastenstelsel en klassensystemen
Gesloten systemen = systemen die weinig verandering in sociale posities toelaten (Bv. kastenstelsel)
Open systemen = systemen die veel meer sociale mobiliteit toestaan (Bv. klassenstelsel)
8.2.1 Het kastenstelsel
Kastenstelsel = een op afkomst of toeschrijving gebaseerde sociale stratificatie
Een zuiver kastenstelsel is gesloten omdat de afkomst de gehele toekomst van een individu bepaalt,
en kent geen of nauwelijks op individuele inspanningen gebaseerde sociale mobiliteit. Er is geen
mogelijkheid tot positieverbetering of –verslechtering.
Veel samenlevingen, waarvan de meeste een agrarisch karakter hebben, zijn kastenstelsel. Vanaf de
geboorte bepaalt de kastepositie de richting die het leven van een individu zal nemen. Voor elke
kaste geldt dat families zich met één bepaald soort werk bezighouden, met uitzondering van de voor
iedereen openstaande landbouw.
Een kastenstelsel vereist dat een individu met een gelijkwaardige partner trouwt. Sociologen noemen
die patroon van trouwen binnen een sociale categorie een endogaam huwelijk. Een kastenstelsel
bepaalt het dagelijks leven en zorgt ervoor dat iedereen alleen ‘met zijn of haar eigen soort omgaat’.
,Deze normen worden versterkt door het feit dat mensen leren dat een ‘zuiver’ persoon uit een
hogere kaste ‘besmet’ wordt als hij of zij contact heeft met een lid van een lagere kaste.
Kastensystemen zijn typerend voor agrarische samenlevingen, omdat een agrarisch bestaan een
levenslange routine van hard werken vergt. Door mensen een zeker moreel plichtsbesef bij te
brengen, zijn zij bereid om hun hele leven te werken en hetzelfde werk als hun ouders te doen.
8.2.2 Het klassensysteem
Klassenstelsel = een sociale stratificatie die zowel op afkomst als op persoonlijke prestaties
gebaseerd is
Klassensystemen zijn open systemen en mensen die een opleiding hebben gevolgd en bepaalde
vaardigheden hebben ontwikkeld kunnen sociaal mobiel worden. Dit heeft tot gevolg dat de grenzen
tussen verschillende klassen vervagen en zelf dat bloedverwanten verschillende sociale posities
innemen. Als kinderen een andere, meestal hoger, innemen, wordt dat intergenerationele mobiliteit
genoemd.
Meritocratie = een op persoonlijke verdienste gebaseerde sociale stratificatie
Stratificatie wordt niet alleen op afkomst gebaseerd, maar ook op verdienste, waaronder de kennis,
capaciteiten en inspanningen van een individu. De baan die we hebben en hoe goed we ons werk
verrichten, geven een indruk van onze verdienste. Een geïndustrialiseerde samenleving die de
meritocratie wil versterken, zal haar leden gelijke kansen bieden en hun leren dat individuele
prestaties verschillend beloond kunnen worden.
In een zuivere meritocratie, wat bijna niet voorkomt, wordt de sociale positie van een individu
uitsluitend door zijn capaciteiten en inspanningen bepaald. In een dergelijk systeem is er sprake van
voortdurende sociale mobiliteit: individuen stijgen of dalen in de hiërarchie.
Kastenstelsels definiëren verdienste in termen van loyaliteit ten opzichte van het systeem, dat wil
zeggen of een individu zijn werk plichtsgetrouw uitvoert. Kastenstelsels maken niet optimaal gebruik
van de mogelijkheden die mensen hebben, maar zijn wel erg overzichtelijk. Een zuivere meritocratie
zou minder overzichtelijk en geordend zijn. Aangezien elke keer dat iemand beter is dan de ander, er
een wisseling van de wacht plaatsvindt. Hierdoor kunnen de posities van families en andere sociale
groepen verzwakken.
De klassensystemen in geïndustrialiseerde samenlevingen ontwikkelen zich, om de productiviteit en
de efficiëntie te bevorderen, inde richting van een meritocratie. Tegelijkertijd behouden zij, om de
sociale orde en eenheid te handhaven, bepaalde kastenelementen.
Statusconsistentie = de mate waarin de sociale positie van een individu, op verschillende dimensies
van sociale ongelijkheid, toch gelijk blijft
Een kastensysteem kent weinig sociale mobiliteit en een hoge mate van statusconsistentie. Het
gemiddelde individu neemt met betrekking tot bezit, acht en prestige dezelfde sociale positie in. De
grotere mobiliteit van klassensystemen gaat gepaard met een geringere mate van statusconsistentie.
De geringe statusconsistentie heeft tot gevolg dat klassen veel moeilijker te definiëren zijn de
kasten.
, 8.2.3 Kaste en klasse: Europa en Groot-Brittannië
Het standensysteem
In de middeleeuwen kenden grote delen van Europa een kastenachtig systeem van drie standen. De
eerste stand bestond uit de geestelijkheid, waarvan aangenomen werd dat zij het woord van God
vertolkte. Binnen deze stand was veel verschil in bijvoorbeeld welvaart en macht.
De tweede stand bestond uit de adelstand, een klein percentage van de bevolking. De koninklijke
familie, die de top van de machtsstructuur vormde, en de lagere edelen. De meeste mensen die tot
deze groep behoorde, hadden geen baan. Ze vonden het zonde van hun tijd.
Om te voorkomen dat het landbezit na de dood van de eigenaar uiteen zou vallen (als de erfgenamen
het onderling zouden verdelen) werd in Engeland het eerstgeboorterecht ingevoerd. Al het landbezit
ging over naar de oudst zoon of een ander mannelijk familielid. Jongere zoons moesten in hun eigen
onderhoud voorzien en vrouwen waren afhankelijk van degene met wie ze getrouwd waren.
De derde stand werd gevormd door de grote meerderheid van de bevolking, het gewone volk. Ze
werkte vaak op het land van de adelstand of van de kerk. Ze waren niet vaak niet geschoold.
De industriële revolutie leidde tot economische groei en zorgde ervoor dat sommige burgers in de
grote steden zo veel geld gingen verdienen dat zij zich konden meten met de adelstand. De
meritocratie kreeg meer nadruk, de rol van geld werd steeds belangrijker, meer
scholingsmogelijkheden en meer rechten.
Al deze factoren droegen ertoe bij dat de grenzen tussen de standen vervaagden. Er ontstond een
klassenstelsel. Nederland bleef een beetje achter en ook de verzuiling heeft ervoor gezorgd dat de
klassentegenstellingen niet allesoverheersend zijn geworden.
Groot-Brittannië nu
Nu kent het land een klassensysteem, waarin nog steeds kastenelementen zijn terug te vinden. Een
traditionele monarch is staatshoofd en het House of Lords van het Britse parlement bestaat voor de
helft uit mensen van adellijke komaf. De regeringsmacht is verplaatst naar het House of Commens,
met ministers die hun positie bereiken door een verkiezingsoverwinning.
In Groot-Brittannië heb je de middenklasse (25%), de arbeiders klasse (ongeveer 50%) en de lagere
klasse (25%). Het Britse klassenstelsel is een mix van kastenelementen en meritocratie, waaruit een
sterk gestratificeerde samenleving is voortgekomen die een zeker sociale mobiliteit mogelijk maakt.
Mensen in Groot-Brittannië hechten belang aan accenten. Als mensen zich generaties lang van
anderen afzonderden dan ontwikkelen zij hun eigen spreektaal en accent. Een accent is daar een
kenmerk van een sociale klasse. Het is één volk verdeeld door een gemeenschappelijke taal.
8.2.4 Klassenloze samenlevingen? De voormalige Sovjet-Unie
De Russische revolutie maakte een einde aan het feodale bewind. De meeste boerderijen, fabrieken
en andere particuliere productiemiddelen werden staatsbezit. In de lijn van Karl Marx, die van
mening was dat privébezit de basis legde voor de vorming van sociale klassen, zeiden de Russen dat
ze een klassenloze maatschappij zouden stichten.
8.1 Wat is sociale stratificatie?
Sociale stratificatie = een systeem waarmee een samenleving categorieën mensen rangschikt in een
bepaalde hiërarchie
Vier grondprincipes van sociale stratificatie:
1. Sociale stratificatie is een kenmerk van de samenleving en niet eenvoudigweg een reflectie van
individuele verschillen. De mate waarin we ons eigen lot kunnen bepalen word overschat. Niemand,
rijk noch arm, is direct verantwoordelijk voor het ontstaan van sociale stratificatie, maar niemand
ontkomt aan de invloed van het systeem.
2. Sociale stratificatie wordt van generatie op generatie doorgegeven. Sommige individuen ervaren
sociale mobiliteit, een positieverandering in de sociale hiërarchie. Het kan een neerwaartse of
opwaartse beweging zijn. Opwaartse betekent een betere sociale positie (meer geld, roem, etc.) en
een neerwaartse betekent een lagere sociale positie (werkeloosheid of ziekte). In veel gevallen zien
we een horizontale beweging: mensen vinden een andere baan maar min of meer op hetzelfde
sociale niveau. De meeste mensen nemen hun gehele leven dezelfde sociale positie in.
3. Sociale stratificatie is een universeel, maar variabel verschijnsel. Het doet zich overal voor, maar
wat ongelijk is, en hoe ongelijk het is, verschilt per samenleving. Sommige samenlevingen vertonen
ook meer ongelijkheid dan andere.
4. Sociale stratificatie bestaat niet alleen uit ongelijkheid, maar ook uit overtuigingen. Elk systeem
van ongelijkheid geeft sommige mensen niet alleen meer dan anderen, maar definieert deze situatie
ook als rechtvaardig. Niet alleen het wat van de ongelijkheid verschilt per samenleving, hetzelfde
geldt voor de redenen waarom er ongelijkheid tussen mensen moet bestaan.
8.2 Kastenstelsel en klassensystemen
Gesloten systemen = systemen die weinig verandering in sociale posities toelaten (Bv. kastenstelsel)
Open systemen = systemen die veel meer sociale mobiliteit toestaan (Bv. klassenstelsel)
8.2.1 Het kastenstelsel
Kastenstelsel = een op afkomst of toeschrijving gebaseerde sociale stratificatie
Een zuiver kastenstelsel is gesloten omdat de afkomst de gehele toekomst van een individu bepaalt,
en kent geen of nauwelijks op individuele inspanningen gebaseerde sociale mobiliteit. Er is geen
mogelijkheid tot positieverbetering of –verslechtering.
Veel samenlevingen, waarvan de meeste een agrarisch karakter hebben, zijn kastenstelsel. Vanaf de
geboorte bepaalt de kastepositie de richting die het leven van een individu zal nemen. Voor elke
kaste geldt dat families zich met één bepaald soort werk bezighouden, met uitzondering van de voor
iedereen openstaande landbouw.
Een kastenstelsel vereist dat een individu met een gelijkwaardige partner trouwt. Sociologen noemen
die patroon van trouwen binnen een sociale categorie een endogaam huwelijk. Een kastenstelsel
bepaalt het dagelijks leven en zorgt ervoor dat iedereen alleen ‘met zijn of haar eigen soort omgaat’.
,Deze normen worden versterkt door het feit dat mensen leren dat een ‘zuiver’ persoon uit een
hogere kaste ‘besmet’ wordt als hij of zij contact heeft met een lid van een lagere kaste.
Kastensystemen zijn typerend voor agrarische samenlevingen, omdat een agrarisch bestaan een
levenslange routine van hard werken vergt. Door mensen een zeker moreel plichtsbesef bij te
brengen, zijn zij bereid om hun hele leven te werken en hetzelfde werk als hun ouders te doen.
8.2.2 Het klassensysteem
Klassenstelsel = een sociale stratificatie die zowel op afkomst als op persoonlijke prestaties
gebaseerd is
Klassensystemen zijn open systemen en mensen die een opleiding hebben gevolgd en bepaalde
vaardigheden hebben ontwikkeld kunnen sociaal mobiel worden. Dit heeft tot gevolg dat de grenzen
tussen verschillende klassen vervagen en zelf dat bloedverwanten verschillende sociale posities
innemen. Als kinderen een andere, meestal hoger, innemen, wordt dat intergenerationele mobiliteit
genoemd.
Meritocratie = een op persoonlijke verdienste gebaseerde sociale stratificatie
Stratificatie wordt niet alleen op afkomst gebaseerd, maar ook op verdienste, waaronder de kennis,
capaciteiten en inspanningen van een individu. De baan die we hebben en hoe goed we ons werk
verrichten, geven een indruk van onze verdienste. Een geïndustrialiseerde samenleving die de
meritocratie wil versterken, zal haar leden gelijke kansen bieden en hun leren dat individuele
prestaties verschillend beloond kunnen worden.
In een zuivere meritocratie, wat bijna niet voorkomt, wordt de sociale positie van een individu
uitsluitend door zijn capaciteiten en inspanningen bepaald. In een dergelijk systeem is er sprake van
voortdurende sociale mobiliteit: individuen stijgen of dalen in de hiërarchie.
Kastenstelsels definiëren verdienste in termen van loyaliteit ten opzichte van het systeem, dat wil
zeggen of een individu zijn werk plichtsgetrouw uitvoert. Kastenstelsels maken niet optimaal gebruik
van de mogelijkheden die mensen hebben, maar zijn wel erg overzichtelijk. Een zuivere meritocratie
zou minder overzichtelijk en geordend zijn. Aangezien elke keer dat iemand beter is dan de ander, er
een wisseling van de wacht plaatsvindt. Hierdoor kunnen de posities van families en andere sociale
groepen verzwakken.
De klassensystemen in geïndustrialiseerde samenlevingen ontwikkelen zich, om de productiviteit en
de efficiëntie te bevorderen, inde richting van een meritocratie. Tegelijkertijd behouden zij, om de
sociale orde en eenheid te handhaven, bepaalde kastenelementen.
Statusconsistentie = de mate waarin de sociale positie van een individu, op verschillende dimensies
van sociale ongelijkheid, toch gelijk blijft
Een kastensysteem kent weinig sociale mobiliteit en een hoge mate van statusconsistentie. Het
gemiddelde individu neemt met betrekking tot bezit, acht en prestige dezelfde sociale positie in. De
grotere mobiliteit van klassensystemen gaat gepaard met een geringere mate van statusconsistentie.
De geringe statusconsistentie heeft tot gevolg dat klassen veel moeilijker te definiëren zijn de
kasten.
, 8.2.3 Kaste en klasse: Europa en Groot-Brittannië
Het standensysteem
In de middeleeuwen kenden grote delen van Europa een kastenachtig systeem van drie standen. De
eerste stand bestond uit de geestelijkheid, waarvan aangenomen werd dat zij het woord van God
vertolkte. Binnen deze stand was veel verschil in bijvoorbeeld welvaart en macht.
De tweede stand bestond uit de adelstand, een klein percentage van de bevolking. De koninklijke
familie, die de top van de machtsstructuur vormde, en de lagere edelen. De meeste mensen die tot
deze groep behoorde, hadden geen baan. Ze vonden het zonde van hun tijd.
Om te voorkomen dat het landbezit na de dood van de eigenaar uiteen zou vallen (als de erfgenamen
het onderling zouden verdelen) werd in Engeland het eerstgeboorterecht ingevoerd. Al het landbezit
ging over naar de oudst zoon of een ander mannelijk familielid. Jongere zoons moesten in hun eigen
onderhoud voorzien en vrouwen waren afhankelijk van degene met wie ze getrouwd waren.
De derde stand werd gevormd door de grote meerderheid van de bevolking, het gewone volk. Ze
werkte vaak op het land van de adelstand of van de kerk. Ze waren niet vaak niet geschoold.
De industriële revolutie leidde tot economische groei en zorgde ervoor dat sommige burgers in de
grote steden zo veel geld gingen verdienen dat zij zich konden meten met de adelstand. De
meritocratie kreeg meer nadruk, de rol van geld werd steeds belangrijker, meer
scholingsmogelijkheden en meer rechten.
Al deze factoren droegen ertoe bij dat de grenzen tussen de standen vervaagden. Er ontstond een
klassenstelsel. Nederland bleef een beetje achter en ook de verzuiling heeft ervoor gezorgd dat de
klassentegenstellingen niet allesoverheersend zijn geworden.
Groot-Brittannië nu
Nu kent het land een klassensysteem, waarin nog steeds kastenelementen zijn terug te vinden. Een
traditionele monarch is staatshoofd en het House of Lords van het Britse parlement bestaat voor de
helft uit mensen van adellijke komaf. De regeringsmacht is verplaatst naar het House of Commens,
met ministers die hun positie bereiken door een verkiezingsoverwinning.
In Groot-Brittannië heb je de middenklasse (25%), de arbeiders klasse (ongeveer 50%) en de lagere
klasse (25%). Het Britse klassenstelsel is een mix van kastenelementen en meritocratie, waaruit een
sterk gestratificeerde samenleving is voortgekomen die een zeker sociale mobiliteit mogelijk maakt.
Mensen in Groot-Brittannië hechten belang aan accenten. Als mensen zich generaties lang van
anderen afzonderden dan ontwikkelen zij hun eigen spreektaal en accent. Een accent is daar een
kenmerk van een sociale klasse. Het is één volk verdeeld door een gemeenschappelijke taal.
8.2.4 Klassenloze samenlevingen? De voormalige Sovjet-Unie
De Russische revolutie maakte een einde aan het feodale bewind. De meeste boerderijen, fabrieken
en andere particuliere productiemiddelen werden staatsbezit. In de lijn van Karl Marx, die van
mening was dat privébezit de basis legde voor de vorming van sociale klassen, zeiden de Russen dat
ze een klassenloze maatschappij zouden stichten.
