Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ..................................................................................................................................... 2
Bestuursrecht 2 Week 1 HC A (5-9-2016, Attributie, delegatie en mandaat) ......................................... 4
Legaliteitsbeginsel ................................................................................................................................ 4
Attributie .............................................................................................................................................. 4
Delegatie .............................................................................................................................................. 4
Mandaat ............................................................................................................................................... 4
Bestuursrecht 2 Week 1 HC B (7-9-2016, Specialiteitsbeginsel, verbod van détournement de pouvoir
en evenredigheid) .................................................................................................................................... 5
Normering van bevoegdheden ............................................................................................................ 5
Het specialiteitsbeginsel ...................................................................................................................... 5
Kring van belangen ............................................................................................................................... 5
Specialiteit, belangenafweging en beleidsvrijheid............................................................................... 6
Verbod van détournement de pouvoir ................................................................................................ 6
Evenredigheidsbeginsel ....................................................................................................................... 6
Bestuursrecht 2 Week 2 HC A (12-9-2016, Gelijkheid, consistentie en beleid) ....................................... 7
Gelijkheidsbeginsel .............................................................................................................................. 7
Consistentie .......................................................................................................................................... 7
Beleid .................................................................................................................................................... 7
Bestuursrecht 2 Week 2 HC B (14-9-2016, Procedurele normen) ........................................................... 9
Het belang van procedures .................................................................................................................. 9
Zorgvuldigheidsbeginsel ....................................................................................................................... 9
Het motiveringsbeginsel .................................................................................................................... 10
Bekendmaking .................................................................................................................................... 11
Bestuursrecht 2 Week 3 HC A (19-9-2016, Intrekken/wijzigen van besluiten en het
vertrouwensbeginsel) ............................................................................................................................ 12
Intrekken: algemeen .......................................................................................................................... 12
Intrekken/wijzigen op verzoek ........................................................................................................... 13
Het vertrouwensbeginsel ................................................................................................................... 13
Bestuursrecht 2 Week 3 HC B (21-9-2016, Overheid en privaatrecht) .................................................. 15
Mag de overheid van privaatrecht gebruik maken? .......................................................................... 15
Welke normen zijn op het privaatrechtelijk overheidsoptreden van toepassing? ........................... 17
Openbare zaken ................................................................................................................................. 17
Vrijwarende werking van een vergunning ......................................................................................... 18
Bestuursrecht 2 Week 4 HC A (26-9-2016, nadeelcompensatie wegens rechtmatige overheidsdaad) 18
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Rechtmatige overheidsdaad .............................................................................................................. 18
Grondslag voor nadeelcompensatie .................................................................................................. 18
Het égalitébeginsel ............................................................................................................................. 20
Bestuursrecht 2 Week 4 HC B (28-9-2016, Onrechtmatige overheidsdaad en schadevergoeding) ..... 21
Voorwaarden overheidsaansprakelijkheid onrechtmatige daad ...................................................... 21
Onrechtmatigheid .............................................................................................................................. 21
Toerekenbaarheid .............................................................................................................................. 22
Relativiteit .......................................................................................................................................... 22
Causaliteit ........................................................................................................................................... 22
Schade ................................................................................................................................................ 22
Eigen schuld........................................................................................................................................ 22
Verjaring ............................................................................................................................................. 22
Burgerlijke rechter of bestuursrechter? ............................................................................................ 23
Bestuursrecht 2 Week 5 HC A (3-10-2016, Toezicht en herstelsancties) .............................................. 23
Algemene bepalingen ........................................................................................................................ 23
Toezicht .............................................................................................................................................. 24
Herstelsancties ................................................................................................................................... 24
Bestuursrecht 2 Week 5 HC B (5-10-2016, Bestraffende sancties) ....................................................... 26
Bestraffende sancties ......................................................................................................................... 26
De bestuurlijke boetes ....................................................................................................................... 27
Bewijs ................................................................................................................................................. 29
Inhoud ................................................................................................................................................ 29
Bestuursrecht 2 Week 6 HC A (10-10-2016, Openbaarheid van bestuur) ............................................. 30
Wet openbaarheid van bestuur ......................................................................................................... 30
Afweging van het verzoek .................................................................................................................. 31
Actieve openbaarmaking ................................................................................................................... 31
Tijd en kosten ..................................................................................................................................... 32
Bestuursrecht 2 Week 6 HC B (12-10-2016, Digitalisering en gegevensverwerking) ............................ 32
Elektronische communicatie .............................................................................................................. 32
Uitgangspunten afdeling 2.3 .............................................................................................................. 32
Wet bescherming persoonsgegevens ................................................................................................ 33
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Bestuursrecht 2 Week 1 HC A (5-9-2016, Attributie, delegatie en
mandaat)
Legaliteitsbeginsel
Conform het legaliteitsbeginsel moet een bestuursorgaan bevoegd zijn tot handelen, wil het
bestuursorgaan kunnen rekenen op erkenning van het gezag van dat handelen. De vraag dient zich dan
ook op waar ieder bestuursorgaan zijn bevoegdheid om te handelen aan ontleent. Er zijn drie wijzen
waarop het bestuursorgaan aan zijn bevoegdheid kan komen:
Attributie: toekenning van een nieuwe bevoegdheid;
Delegatie: overdracht van een toegekende bevoegdheid aan een ander bestuursorgaan;
Mandaat: machtiging van een bestuursorgaan tot uitoefening van de bevoegdheid aan een
ander.
Attributie
Attributie geschiedt bijvoorbeeld aan bestuursorganen met verantwoordingsplicht (de minister), aan
bestuursorganen zonder verantwoordingsplicht (zelfstandige bestuursorganen), aan ambtenaren
(belastinginspecteurs) of aan particulieren (APK-keurmeesters). De reden voor attributie aan een
zelfstandig bestuursorgaan kan zijn dat het orgaan gespecialiseerd is een bepaald onderwerp. Het
orgaan heeft geen inlichtingenplicht (tenzij de wet anders bepaald), en is niet ondergeschikt aan een
ander bestuursorgaan. In het geval van attributie aan een ambtenaar wordt de ambtenaar zelf ook een
bestuursorgaan, ondanks de ondergeschiktheidrelatie. Dit wil echter niet zeggen dat de
staatsrechtelijke verantwoordingplicht wordt doorbroken en het politiek verantwoordelijke organ kan
algemene en bijzondere aanwijzingen geven.
Delegatie
Delegatie is het door een bestuursorgaan (delegans) overdragen van een aan hem toekomende
bevoegdheid aan een ander (delegatiaris), die de bevoegdheid als eigen bevoegdheid gaat uitoefenen
en voor die uitoefening verantwoordelijk wordt. De delegatiaris verkrijgt hiermee openbaar gezag en
wordt dan ook bestuursorgaan (vgl. art. 10:13). De delegans kan de overgedragen bevoegdheid niet
meer zelf uitoefenen. Van groot belang is art. 10:15: delegatie is alleen mogelijk indien daarvoor een
wettelijke grondslag bestaat. Reden hiervoor is dat anders de staatsrechtelijke
verantwoordingsverdeling wordt doorbroken. Indien in de wet in formele zin de clausule 'bij of
krachtens (AMvB)' wordt gebruikt, dan impliceert dat dat delegatie is toegestaan door het
bestuursorgaan aan wie een bevoegdheid wordt geattribueerd (bij een AMvB dus de regering). Indien
de clausule 'bij (AMvB)' zou zijn gehanteerd, dan zou delegatie niet toegestaan zijn. In het geval van
delegatie mag de delegans zelf de bevoegdheid niet meer uitoefenen, maar de delegans mag nog wel
beleidsregels vaststellen voor de uitoefening door de delegataris (art 10:16 Awb). Ook heeft de
delegataris een inlichtingenplicht en kan het delegatiebesluit worden ingetrokken (art. 10:17 en 18
Awb). Ook art. 10:14 is van belang: delegatie aan ondergeschikten is verboden, omdat de
ondergeschiktheidsrelatie daarmee doorbroken zou worden. De geschikte rechtsfiguur voor het
toekennen van bevoegdheden aan ondergeschikten is mandaat.
Mandaat
In het geval van mandaat machtigt het bestuursorgaan een ander om in zijn naam en onder zijn
juridische verantwoordelijkheid een bevoegdheid uit te oefenen (art. 10:1 en 2 Awb). Beseft moet
worden dat mandaat een publiekrechtelijke rechtsfiguur is: het nemen van besluiten in naam van een
bestuursorgaan. Het verschil met volmacht is dat volmacht vooral in het privaatrecht speelt, en
machtiging ziet op andere (feitelijke) handelingen. In het geval van mandaat blijft de bevoegdheid
berusten bij de mandaatgever (art. 10:7 Awb) en kan de mandaatgever zowel algemene als bijzondere
instructies geven aan de gemandateerde (art: 10:6 Awb). In het geval van mandaat aan een niet-
ondergeschikte is het dan ook niet verwonderlijk dat die niet-ondergeshcikten (en diens
bovengeschikten) moeten instemmen met het mandaat (art. 10:4 Awb). Voorts heeft de gemandateerde
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
een inlichtingenplicht (art. 10:6 Awb) en kan het mandaatbesluit e allen tijde worden ingetrokken (art.
10:8 Awb). Voor mandaat is voorts geen wettelijke grondslag vereist, omdat er ook geen verschuiving
van de verantwoordelijkheid plaats vindt. Toch zijn er gevallen waarin de wet mandaatverlening
verbiedt (art. 10:3 Awb). Mandaat is niet toegestaan indien de wet dit verbiedt, de aard van de
bevoegdheid zich ertegen verzet en indien sprake is van één van de bijzondere gevallen van art. 10:3
lid 2 Awb (onder meer geen mandaat toegestaan indien het gaat om het vaststellen van algemeen
verbindende voorschriften of bij een beslissing op bezwaar door een ondergeschikte). Naast mandaat
is submandaat mogelijk, zo blijkt uit art. 10:9 Awb.
Bestuursrecht 2 Week 1 HC B (7-9-2016, Specialiteitsbeginsel,
verbod van détournement de pouvoir en evenredigheid)
Normering van bevoegdheden
Bevoegdheden die bestuursorganen hebben worden genormeerd door bovennationale wetten,
bijzonder bestuursrecht, de Algemene wet bestuursrecht en andere wetten zoals het Burgerlijk
Wetboek (via schakelbepalingen). In de Awb zijn een aantal algemene beginselen van behoorlijk
bestuur uitgewerkt, waaronder het in dit hoorcollege te bespreken specialiteitsbeginsel (art. 3:4 lid 1),
het evenredigheidsbeginsel (art. 3:4 lid 2) en het verbod van détournement de pouvoir (art. 3:3).
Het specialiteitsbeginsel
Het specialiteitsbeginsel vloeit voort uit het fundamentele onderscheid tussen privaat- en publiekrecht.
In het privaatrecht wordt het beginsel van autonomie gehanteerd: gedragingen zijn toegestaan voor
zover ze niet wettelijk verboden zijn. In het publiekrecht geldt het tegenovergestelde: alleen de door de
wet toegestane handelingen dan wel verleende bevoegdheden zijn toegestaan. Dit is het wordt ook wel
het legaliteitsbeginsel genoemd en wordt gehanteerd omdat het in het publiekrecht vooral eenzijdig
inbreuk wordt gemaakt op de rechtspositie van burgers. Conform het legaliteitsbeginsel behoeft
negatief overheidsoptreden (gebiedend of verbiedend) en positief ingrijpend overheidsoptreden een
wettelijke grondslag (Methadonbriefarrest en Fluorideringsarrest). De overeenkomstig het
legaliteitsbeginsel door de wet verleende bevoegdheden zijn nagenoeg altijd doelgebonden:
overheidsbevoegdheden zijn verleend ten behoeve van (specifieke) algemene belangen. Het
specialiteitsbeginsel brengt dan ook als uitwerking van het legaliteitsbeginsel mee dat bevoegdheden
alleen met het oog op die belangen kunnen worden uitgeoefend waarvoor zij zijn geschapen (art. 3:4
lid 1). Het verbod van détournement de pouvoir formuleert het andersom: het is bestuursorganen niet
toegestaan de aan de bevoegdheid vreemde (algemene) belangen in de belangenafweging te betrekken
(art 3:3 Awb). Ook art. 3:2 Awb speelt een rol: het bestuursorgaan moet zijn besluiten zorgvuldig
voorbereiden en de nodige kennis vergaren om de af te wegen belangen, hetgeen impliceert dat het
bestuursorgaan heeft bepaald welke belangen het moet en mag afwegen.
Kring van belangen
Belangen moeten worden in verschillende kringen. Indien men spreekt over 'belanghebbende' in de zin
van art. 1:2 kunnen belangen een rol spelen die het bestuursorgaan niet mag betrekken bij zijn
besluitvorming conform het specialiteitsbeginsel van art. 3:4 Awb. De kring van belangen van art. 3:4
Awb is dus minder groot dan die van art. 1:2 Awb. Zo kan het zijn dat een burger wel belanghebbende
is overeenkomstig art. 1:2 Awb, maar dat vervolgens zijn concrete belang niet bij de besluitvorming
mag worden betrokken als gevolg van art. 3:4 Awb. Nog weer een kleinere kring van belangen wordt
gevormd door art. 8:69a Awb, de relativiteitseis die heeft te gelden bij een geding voor de rechter. De
relativiteitseis brengt mee dat de regeling waarop de belanghebbende zich beroept moet strekken ter
bescherming van het door hem aangevoerde geschonden belang. Zo kan het zijn dat iemand
belanghebbende is in de zin van art. 1:2 Awb en het aangevoerde belang ook mag worden betrokken
bij de besluitvorming uit hoofde van art. 3:4 Awb, maar het aangevoerde belang toch niet leidt tot
vernietiging wegens het relativiteitsvereiste (art. 8:69a Awb).
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ..................................................................................................................................... 2
Bestuursrecht 2 Week 1 HC A (5-9-2016, Attributie, delegatie en mandaat) ......................................... 4
Legaliteitsbeginsel ................................................................................................................................ 4
Attributie .............................................................................................................................................. 4
Delegatie .............................................................................................................................................. 4
Mandaat ............................................................................................................................................... 4
Bestuursrecht 2 Week 1 HC B (7-9-2016, Specialiteitsbeginsel, verbod van détournement de pouvoir
en evenredigheid) .................................................................................................................................... 5
Normering van bevoegdheden ............................................................................................................ 5
Het specialiteitsbeginsel ...................................................................................................................... 5
Kring van belangen ............................................................................................................................... 5
Specialiteit, belangenafweging en beleidsvrijheid............................................................................... 6
Verbod van détournement de pouvoir ................................................................................................ 6
Evenredigheidsbeginsel ....................................................................................................................... 6
Bestuursrecht 2 Week 2 HC A (12-9-2016, Gelijkheid, consistentie en beleid) ....................................... 7
Gelijkheidsbeginsel .............................................................................................................................. 7
Consistentie .......................................................................................................................................... 7
Beleid .................................................................................................................................................... 7
Bestuursrecht 2 Week 2 HC B (14-9-2016, Procedurele normen) ........................................................... 9
Het belang van procedures .................................................................................................................. 9
Zorgvuldigheidsbeginsel ....................................................................................................................... 9
Het motiveringsbeginsel .................................................................................................................... 10
Bekendmaking .................................................................................................................................... 11
Bestuursrecht 2 Week 3 HC A (19-9-2016, Intrekken/wijzigen van besluiten en het
vertrouwensbeginsel) ............................................................................................................................ 12
Intrekken: algemeen .......................................................................................................................... 12
Intrekken/wijzigen op verzoek ........................................................................................................... 13
Het vertrouwensbeginsel ................................................................................................................... 13
Bestuursrecht 2 Week 3 HC B (21-9-2016, Overheid en privaatrecht) .................................................. 15
Mag de overheid van privaatrecht gebruik maken? .......................................................................... 15
Welke normen zijn op het privaatrechtelijk overheidsoptreden van toepassing? ........................... 17
Openbare zaken ................................................................................................................................. 17
Vrijwarende werking van een vergunning ......................................................................................... 18
Bestuursrecht 2 Week 4 HC A (26-9-2016, nadeelcompensatie wegens rechtmatige overheidsdaad) 18
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Rechtmatige overheidsdaad .............................................................................................................. 18
Grondslag voor nadeelcompensatie .................................................................................................. 18
Het égalitébeginsel ............................................................................................................................. 20
Bestuursrecht 2 Week 4 HC B (28-9-2016, Onrechtmatige overheidsdaad en schadevergoeding) ..... 21
Voorwaarden overheidsaansprakelijkheid onrechtmatige daad ...................................................... 21
Onrechtmatigheid .............................................................................................................................. 21
Toerekenbaarheid .............................................................................................................................. 22
Relativiteit .......................................................................................................................................... 22
Causaliteit ........................................................................................................................................... 22
Schade ................................................................................................................................................ 22
Eigen schuld........................................................................................................................................ 22
Verjaring ............................................................................................................................................. 22
Burgerlijke rechter of bestuursrechter? ............................................................................................ 23
Bestuursrecht 2 Week 5 HC A (3-10-2016, Toezicht en herstelsancties) .............................................. 23
Algemene bepalingen ........................................................................................................................ 23
Toezicht .............................................................................................................................................. 24
Herstelsancties ................................................................................................................................... 24
Bestuursrecht 2 Week 5 HC B (5-10-2016, Bestraffende sancties) ....................................................... 26
Bestraffende sancties ......................................................................................................................... 26
De bestuurlijke boetes ....................................................................................................................... 27
Bewijs ................................................................................................................................................. 29
Inhoud ................................................................................................................................................ 29
Bestuursrecht 2 Week 6 HC A (10-10-2016, Openbaarheid van bestuur) ............................................. 30
Wet openbaarheid van bestuur ......................................................................................................... 30
Afweging van het verzoek .................................................................................................................. 31
Actieve openbaarmaking ................................................................................................................... 31
Tijd en kosten ..................................................................................................................................... 32
Bestuursrecht 2 Week 6 HC B (12-10-2016, Digitalisering en gegevensverwerking) ............................ 32
Elektronische communicatie .............................................................................................................. 32
Uitgangspunten afdeling 2.3 .............................................................................................................. 32
Wet bescherming persoonsgegevens ................................................................................................ 33
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
Bestuursrecht 2 Week 1 HC A (5-9-2016, Attributie, delegatie en
mandaat)
Legaliteitsbeginsel
Conform het legaliteitsbeginsel moet een bestuursorgaan bevoegd zijn tot handelen, wil het
bestuursorgaan kunnen rekenen op erkenning van het gezag van dat handelen. De vraag dient zich dan
ook op waar ieder bestuursorgaan zijn bevoegdheid om te handelen aan ontleent. Er zijn drie wijzen
waarop het bestuursorgaan aan zijn bevoegdheid kan komen:
Attributie: toekenning van een nieuwe bevoegdheid;
Delegatie: overdracht van een toegekende bevoegdheid aan een ander bestuursorgaan;
Mandaat: machtiging van een bestuursorgaan tot uitoefening van de bevoegdheid aan een
ander.
Attributie
Attributie geschiedt bijvoorbeeld aan bestuursorganen met verantwoordingsplicht (de minister), aan
bestuursorganen zonder verantwoordingsplicht (zelfstandige bestuursorganen), aan ambtenaren
(belastinginspecteurs) of aan particulieren (APK-keurmeesters). De reden voor attributie aan een
zelfstandig bestuursorgaan kan zijn dat het orgaan gespecialiseerd is een bepaald onderwerp. Het
orgaan heeft geen inlichtingenplicht (tenzij de wet anders bepaald), en is niet ondergeschikt aan een
ander bestuursorgaan. In het geval van attributie aan een ambtenaar wordt de ambtenaar zelf ook een
bestuursorgaan, ondanks de ondergeschiktheidrelatie. Dit wil echter niet zeggen dat de
staatsrechtelijke verantwoordingplicht wordt doorbroken en het politiek verantwoordelijke organ kan
algemene en bijzondere aanwijzingen geven.
Delegatie
Delegatie is het door een bestuursorgaan (delegans) overdragen van een aan hem toekomende
bevoegdheid aan een ander (delegatiaris), die de bevoegdheid als eigen bevoegdheid gaat uitoefenen
en voor die uitoefening verantwoordelijk wordt. De delegatiaris verkrijgt hiermee openbaar gezag en
wordt dan ook bestuursorgaan (vgl. art. 10:13). De delegans kan de overgedragen bevoegdheid niet
meer zelf uitoefenen. Van groot belang is art. 10:15: delegatie is alleen mogelijk indien daarvoor een
wettelijke grondslag bestaat. Reden hiervoor is dat anders de staatsrechtelijke
verantwoordingsverdeling wordt doorbroken. Indien in de wet in formele zin de clausule 'bij of
krachtens (AMvB)' wordt gebruikt, dan impliceert dat dat delegatie is toegestaan door het
bestuursorgaan aan wie een bevoegdheid wordt geattribueerd (bij een AMvB dus de regering). Indien
de clausule 'bij (AMvB)' zou zijn gehanteerd, dan zou delegatie niet toegestaan zijn. In het geval van
delegatie mag de delegans zelf de bevoegdheid niet meer uitoefenen, maar de delegans mag nog wel
beleidsregels vaststellen voor de uitoefening door de delegataris (art 10:16 Awb). Ook heeft de
delegataris een inlichtingenplicht en kan het delegatiebesluit worden ingetrokken (art. 10:17 en 18
Awb). Ook art. 10:14 is van belang: delegatie aan ondergeschikten is verboden, omdat de
ondergeschiktheidsrelatie daarmee doorbroken zou worden. De geschikte rechtsfiguur voor het
toekennen van bevoegdheden aan ondergeschikten is mandaat.
Mandaat
In het geval van mandaat machtigt het bestuursorgaan een ander om in zijn naam en onder zijn
juridische verantwoordelijkheid een bevoegdheid uit te oefenen (art. 10:1 en 2 Awb). Beseft moet
worden dat mandaat een publiekrechtelijke rechtsfiguur is: het nemen van besluiten in naam van een
bestuursorgaan. Het verschil met volmacht is dat volmacht vooral in het privaatrecht speelt, en
machtiging ziet op andere (feitelijke) handelingen. In het geval van mandaat blijft de bevoegdheid
berusten bij de mandaatgever (art. 10:7 Awb) en kan de mandaatgever zowel algemene als bijzondere
instructies geven aan de gemandateerde (art: 10:6 Awb). In het geval van mandaat aan een niet-
ondergeschikte is het dan ook niet verwonderlijk dat die niet-ondergeshcikten (en diens
bovengeschikten) moeten instemmen met het mandaat (art. 10:4 Awb). Voorts heeft de gemandateerde
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Bestuursrecht 2 Collegeaantekeningen 2016/2017
een inlichtingenplicht (art. 10:6 Awb) en kan het mandaatbesluit e allen tijde worden ingetrokken (art.
10:8 Awb). Voor mandaat is voorts geen wettelijke grondslag vereist, omdat er ook geen verschuiving
van de verantwoordelijkheid plaats vindt. Toch zijn er gevallen waarin de wet mandaatverlening
verbiedt (art. 10:3 Awb). Mandaat is niet toegestaan indien de wet dit verbiedt, de aard van de
bevoegdheid zich ertegen verzet en indien sprake is van één van de bijzondere gevallen van art. 10:3
lid 2 Awb (onder meer geen mandaat toegestaan indien het gaat om het vaststellen van algemeen
verbindende voorschriften of bij een beslissing op bezwaar door een ondergeschikte). Naast mandaat
is submandaat mogelijk, zo blijkt uit art. 10:9 Awb.
Bestuursrecht 2 Week 1 HC B (7-9-2016, Specialiteitsbeginsel,
verbod van détournement de pouvoir en evenredigheid)
Normering van bevoegdheden
Bevoegdheden die bestuursorganen hebben worden genormeerd door bovennationale wetten,
bijzonder bestuursrecht, de Algemene wet bestuursrecht en andere wetten zoals het Burgerlijk
Wetboek (via schakelbepalingen). In de Awb zijn een aantal algemene beginselen van behoorlijk
bestuur uitgewerkt, waaronder het in dit hoorcollege te bespreken specialiteitsbeginsel (art. 3:4 lid 1),
het evenredigheidsbeginsel (art. 3:4 lid 2) en het verbod van détournement de pouvoir (art. 3:3).
Het specialiteitsbeginsel
Het specialiteitsbeginsel vloeit voort uit het fundamentele onderscheid tussen privaat- en publiekrecht.
In het privaatrecht wordt het beginsel van autonomie gehanteerd: gedragingen zijn toegestaan voor
zover ze niet wettelijk verboden zijn. In het publiekrecht geldt het tegenovergestelde: alleen de door de
wet toegestane handelingen dan wel verleende bevoegdheden zijn toegestaan. Dit is het wordt ook wel
het legaliteitsbeginsel genoemd en wordt gehanteerd omdat het in het publiekrecht vooral eenzijdig
inbreuk wordt gemaakt op de rechtspositie van burgers. Conform het legaliteitsbeginsel behoeft
negatief overheidsoptreden (gebiedend of verbiedend) en positief ingrijpend overheidsoptreden een
wettelijke grondslag (Methadonbriefarrest en Fluorideringsarrest). De overeenkomstig het
legaliteitsbeginsel door de wet verleende bevoegdheden zijn nagenoeg altijd doelgebonden:
overheidsbevoegdheden zijn verleend ten behoeve van (specifieke) algemene belangen. Het
specialiteitsbeginsel brengt dan ook als uitwerking van het legaliteitsbeginsel mee dat bevoegdheden
alleen met het oog op die belangen kunnen worden uitgeoefend waarvoor zij zijn geschapen (art. 3:4
lid 1). Het verbod van détournement de pouvoir formuleert het andersom: het is bestuursorganen niet
toegestaan de aan de bevoegdheid vreemde (algemene) belangen in de belangenafweging te betrekken
(art 3:3 Awb). Ook art. 3:2 Awb speelt een rol: het bestuursorgaan moet zijn besluiten zorgvuldig
voorbereiden en de nodige kennis vergaren om de af te wegen belangen, hetgeen impliceert dat het
bestuursorgaan heeft bepaald welke belangen het moet en mag afwegen.
Kring van belangen
Belangen moeten worden in verschillende kringen. Indien men spreekt over 'belanghebbende' in de zin
van art. 1:2 kunnen belangen een rol spelen die het bestuursorgaan niet mag betrekken bij zijn
besluitvorming conform het specialiteitsbeginsel van art. 3:4 Awb. De kring van belangen van art. 3:4
Awb is dus minder groot dan die van art. 1:2 Awb. Zo kan het zijn dat een burger wel belanghebbende
is overeenkomstig art. 1:2 Awb, maar dat vervolgens zijn concrete belang niet bij de besluitvorming
mag worden betrokken als gevolg van art. 3:4 Awb. Nog weer een kleinere kring van belangen wordt
gevormd door art. 8:69a Awb, de relativiteitseis die heeft te gelden bij een geding voor de rechter. De
relativiteitseis brengt mee dat de regeling waarop de belanghebbende zich beroept moet strekken ter
bescherming van het door hem aangevoerde geschonden belang. Zo kan het zijn dat iemand
belanghebbende is in de zin van art. 1:2 Awb en het aangevoerde belang ook mag worden betrokken
bij de besluitvorming uit hoofde van art. 3:4 Awb, maar het aangevoerde belang toch niet leidt tot
vernietiging wegens het relativiteitsvereiste (art. 8:69a Awb).
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
