Forensische Victimologie Colleges
College 1
Slachtoffer emancipatie
Verschillende factoren
1. Toegenomen mondigheid burgers
2. Terroristische acties in jaren 70
3. Vrouwenbeweging
4. Toename criminaliteit
Ook toeval speelt grote rol bij deze emancipatie!
• Op een zeker moment moet er een bepaalde groep met aanzien zijn die het slachtoffergeluid
op de büne weet te krijgen (Tipping Point!)
Kenmerken slachtofferbeweging
• Geschikte aanleiding – Er moet een bepaalde gebeurtenis zijn waardoor het aandacht krijgt
(bijv. Toeslagenaffaire)
• Vertolkers met aanzien – Moeten in staat zijn het geluid van de slachtoffers te laten horen
o Law of the Few – Een paar krachtige personen (niet perse groot aantal)
• Wetenschappelijke onderbouwing – Wordt gebruikt om het geluid te verstevigen
o Misbruikt – Uitkomsten gebruiken hoe het ze uitkomt
• Juiste timing en politiek klimaat – Welke partijen zijn op dat moment groot bijv.
• Media aandacht – Is het kleine groepje vertolkers in staat ook media aandacht te genereren?
Cases
WOII
• Heel weinig aandacht voor slachtoffers door Nazi’s (Slachtoffermarginalisatie)
o Uitzondering: Verzetsstrijders – Ook slachtoffers, gestreden voor vrijheid en daarom
gemarteld en mishandeld
• Emancipatie begin jaren ’70 – De Drie van Breda
o Speciale GZ instelling opgericht – Speciaal voor behandeling slachtoffers WOII die
met traumaklachten kampten
• Tot en met jaren 70 – Hulpverlening slachtoffers was vooral gericht op praktische zaken en
medische zorg (huisvesting, kleding, voedsel, oplappen)
• Begin Jaren 70 – Lobby Bastiaans: Opkomst psychosociale hulpverlening
• Kort na WOII – Vergoeding actief slachtofferschap voor verzetsstrijders
• Eind jaren 40 – begin jaren 60: Zorg voor passief slachtofferschap (als onderdeel
Bijstandswet)
• Begin jaren 70 – Ook uitkeringen voor vervolgingsslachtoffers (Die gevangen hadden
gezeten)
• Begin jaren 80-90 – Ook burgerslachtoffers en kinderen van slachtoffers gecompenseerd
(vergoeding voor psychotherapie)
o Kinderen niet zelf meegemaakt, maar verhalen aanhoren van ouders
• Olievlekwerking – Steeds meer aandacht voor slachtoffers!
, • Bewijslast: Als slachtoffer moest je kunnen aantonen dat het leed waarop je je beriep was
veroorzaakt door de tweede wereldoorlog (heel moeilijk/onmogelijk!)
• Omkering: Je hoeft je te melden en te kunnen aantonen dat je slachtoffer bent geweest
(maar niet meer het causale verband bewijzen)
o Stuk makkelijker een schadevergoeding te krijgen!
Vietnam Oorlog
Tijdens en vlak na de oorlog
• Weinig tot geen maatschappelijke steun voor ‘Vietnamvets’ 1in Amerika
• Werden gezien als ‘gevaarlijke gekken’ die verschrikkelijke dingen deden
• Eind jaren 70 – begin 80 – Beeld verschuift: Vietnamvets worden gezien als helden, ze
verdienden erkenning
• Gevolg: Ze gingen massaal de straat op en werden ondersteund door een groep Psychiaters
(Street Corner Psychiatry/Vietnam Veterans against the war beweging)
o PTSS erkend als stoornis in DSM (1980) – Had enorm groot belang voor die veteranen
(arbeidsongeschiktheidsverklaring aanvragen en uitkering krijgen)
o War veteran memorials
o GGZ centra voor getraumatiseerde oorlogsveteranen
o Gingen soms criminaliteit plegen door trauma’s: Maar konden zich op
ontoerekeningsvatbaarheid beroepen doordat ze die stoornis konden aantonen
▪ Makkelijker beroep op compensatieregelingen
De Molukse Acties (Treinkaping)
• Slachtoffers van de Gijzelingen kregen steeds meer aandacht (Bastiaans!)
• Halverwege Jaren 70: Centrale Beleids- en ondersteuningsgroep ten behoeve van de nazorg
van ex gegijzelden
o Bastiaans gebruikte ook hiervoor ook wetenschappelijk onderzoek
De Vrouwenbeweging
• Vooral slachtoffers van seksueel geweld
• Protesten begonnen in de VS, maar waaide over naar Nederland/Europa
• Seksueel misbruikte kind als troefkaart
• Geluid opgepakt door een Minister: Hedy D’Ancona (Law of the few)
• Nel Draijer: Uitgezocht wat de prevalentie van seksueel geweld onder jonge meisjes door
verwanten in Nederland was
• Gevolg: Maatregelen om seksueel geweld in te dammen:
o Verschillende verenigingen
o Blijf van mijn Lijf huizen
o 1982: Kijkduinconferentie: Beleid rondom dit thema verschijnt langzaam (1990)
• Tegengeluiden: Vooral door Rechtspsychologen (bijv. van Koppen)
o Poppenmethode arrest – Je mag niet meer aan een kind vragen om bij een pop aan te
wijzen waar hij/zij is betast
o Rapport Omstreden Herinneringen (2004)
o Landelijke Expertisegroep Zedenzaken (2007)
1
Amerikaanse strijders die meevochten in Vietnam
, Fysieke kindermishandeling
• Niet seksueel, maar echt fysiek geweld is op een andere manier tot stand gekomen
• Wetenschap – laat zichzelf horen uit eigen beweging gedaan onderzoek rondom
kindermishandeling
• Resultaten slachtofferbeweging
o Vereniging tegen kindermishandeling (1970)
o Steeds meer meldpunten en organisaties hiervoor
Recente ontwikkelingen
• Integratie van problematiek (Fysieke en seksuele mishandeling, vrouwen etc. valt nu allemaal
onder ‘huiselijk geweld’
• Verbreding problematiek (Focus op grote, brede groepen)
o Verschillende commissies opgericht
▪ Deetman (2010) – Misbruik in de Rooms Katholieke kerk
▪ Samson (2010) – Seksueel misbruik
▪ De Winter (2015) – Fysieke mishandeling
o Compensatieregelingen – Slachtoffers kunnen aanspraak maken op compensaties van de
overheid
• Richtlijnen voor professionals – Signalering, melding maken
• Zorgspecialisatie – Bijv. Centra voor Seksueel geweld
• Toename overheidsbescherming – (bijv. tijdelijk huisverbod)
Sekstoerisme en vrouwenhandel
• Onderzoek is Policy based – niet gebaseerd op echt bewijs, maar moet het geluid wat op dat
moment nodig is laten horen (neigt naar misbruik van wetenschap)
• Resultaten slachtofferbeweging
o Stichting tegen Vrouwenhandel (1986)
o ATALANTAS (2004)
o Verblijf, bescherming, opvang uitgebreid
o Intensivering opsporing
o 2000: Nationaal rapporteur mensenhandel
College 1
Slachtoffer emancipatie
Verschillende factoren
1. Toegenomen mondigheid burgers
2. Terroristische acties in jaren 70
3. Vrouwenbeweging
4. Toename criminaliteit
Ook toeval speelt grote rol bij deze emancipatie!
• Op een zeker moment moet er een bepaalde groep met aanzien zijn die het slachtoffergeluid
op de büne weet te krijgen (Tipping Point!)
Kenmerken slachtofferbeweging
• Geschikte aanleiding – Er moet een bepaalde gebeurtenis zijn waardoor het aandacht krijgt
(bijv. Toeslagenaffaire)
• Vertolkers met aanzien – Moeten in staat zijn het geluid van de slachtoffers te laten horen
o Law of the Few – Een paar krachtige personen (niet perse groot aantal)
• Wetenschappelijke onderbouwing – Wordt gebruikt om het geluid te verstevigen
o Misbruikt – Uitkomsten gebruiken hoe het ze uitkomt
• Juiste timing en politiek klimaat – Welke partijen zijn op dat moment groot bijv.
• Media aandacht – Is het kleine groepje vertolkers in staat ook media aandacht te genereren?
Cases
WOII
• Heel weinig aandacht voor slachtoffers door Nazi’s (Slachtoffermarginalisatie)
o Uitzondering: Verzetsstrijders – Ook slachtoffers, gestreden voor vrijheid en daarom
gemarteld en mishandeld
• Emancipatie begin jaren ’70 – De Drie van Breda
o Speciale GZ instelling opgericht – Speciaal voor behandeling slachtoffers WOII die
met traumaklachten kampten
• Tot en met jaren 70 – Hulpverlening slachtoffers was vooral gericht op praktische zaken en
medische zorg (huisvesting, kleding, voedsel, oplappen)
• Begin Jaren 70 – Lobby Bastiaans: Opkomst psychosociale hulpverlening
• Kort na WOII – Vergoeding actief slachtofferschap voor verzetsstrijders
• Eind jaren 40 – begin jaren 60: Zorg voor passief slachtofferschap (als onderdeel
Bijstandswet)
• Begin jaren 70 – Ook uitkeringen voor vervolgingsslachtoffers (Die gevangen hadden
gezeten)
• Begin jaren 80-90 – Ook burgerslachtoffers en kinderen van slachtoffers gecompenseerd
(vergoeding voor psychotherapie)
o Kinderen niet zelf meegemaakt, maar verhalen aanhoren van ouders
• Olievlekwerking – Steeds meer aandacht voor slachtoffers!
, • Bewijslast: Als slachtoffer moest je kunnen aantonen dat het leed waarop je je beriep was
veroorzaakt door de tweede wereldoorlog (heel moeilijk/onmogelijk!)
• Omkering: Je hoeft je te melden en te kunnen aantonen dat je slachtoffer bent geweest
(maar niet meer het causale verband bewijzen)
o Stuk makkelijker een schadevergoeding te krijgen!
Vietnam Oorlog
Tijdens en vlak na de oorlog
• Weinig tot geen maatschappelijke steun voor ‘Vietnamvets’ 1in Amerika
• Werden gezien als ‘gevaarlijke gekken’ die verschrikkelijke dingen deden
• Eind jaren 70 – begin 80 – Beeld verschuift: Vietnamvets worden gezien als helden, ze
verdienden erkenning
• Gevolg: Ze gingen massaal de straat op en werden ondersteund door een groep Psychiaters
(Street Corner Psychiatry/Vietnam Veterans against the war beweging)
o PTSS erkend als stoornis in DSM (1980) – Had enorm groot belang voor die veteranen
(arbeidsongeschiktheidsverklaring aanvragen en uitkering krijgen)
o War veteran memorials
o GGZ centra voor getraumatiseerde oorlogsveteranen
o Gingen soms criminaliteit plegen door trauma’s: Maar konden zich op
ontoerekeningsvatbaarheid beroepen doordat ze die stoornis konden aantonen
▪ Makkelijker beroep op compensatieregelingen
De Molukse Acties (Treinkaping)
• Slachtoffers van de Gijzelingen kregen steeds meer aandacht (Bastiaans!)
• Halverwege Jaren 70: Centrale Beleids- en ondersteuningsgroep ten behoeve van de nazorg
van ex gegijzelden
o Bastiaans gebruikte ook hiervoor ook wetenschappelijk onderzoek
De Vrouwenbeweging
• Vooral slachtoffers van seksueel geweld
• Protesten begonnen in de VS, maar waaide over naar Nederland/Europa
• Seksueel misbruikte kind als troefkaart
• Geluid opgepakt door een Minister: Hedy D’Ancona (Law of the few)
• Nel Draijer: Uitgezocht wat de prevalentie van seksueel geweld onder jonge meisjes door
verwanten in Nederland was
• Gevolg: Maatregelen om seksueel geweld in te dammen:
o Verschillende verenigingen
o Blijf van mijn Lijf huizen
o 1982: Kijkduinconferentie: Beleid rondom dit thema verschijnt langzaam (1990)
• Tegengeluiden: Vooral door Rechtspsychologen (bijv. van Koppen)
o Poppenmethode arrest – Je mag niet meer aan een kind vragen om bij een pop aan te
wijzen waar hij/zij is betast
o Rapport Omstreden Herinneringen (2004)
o Landelijke Expertisegroep Zedenzaken (2007)
1
Amerikaanse strijders die meevochten in Vietnam
, Fysieke kindermishandeling
• Niet seksueel, maar echt fysiek geweld is op een andere manier tot stand gekomen
• Wetenschap – laat zichzelf horen uit eigen beweging gedaan onderzoek rondom
kindermishandeling
• Resultaten slachtofferbeweging
o Vereniging tegen kindermishandeling (1970)
o Steeds meer meldpunten en organisaties hiervoor
Recente ontwikkelingen
• Integratie van problematiek (Fysieke en seksuele mishandeling, vrouwen etc. valt nu allemaal
onder ‘huiselijk geweld’
• Verbreding problematiek (Focus op grote, brede groepen)
o Verschillende commissies opgericht
▪ Deetman (2010) – Misbruik in de Rooms Katholieke kerk
▪ Samson (2010) – Seksueel misbruik
▪ De Winter (2015) – Fysieke mishandeling
o Compensatieregelingen – Slachtoffers kunnen aanspraak maken op compensaties van de
overheid
• Richtlijnen voor professionals – Signalering, melding maken
• Zorgspecialisatie – Bijv. Centra voor Seksueel geweld
• Toename overheidsbescherming – (bijv. tijdelijk huisverbod)
Sekstoerisme en vrouwenhandel
• Onderzoek is Policy based – niet gebaseerd op echt bewijs, maar moet het geluid wat op dat
moment nodig is laten horen (neigt naar misbruik van wetenschap)
• Resultaten slachtofferbeweging
o Stichting tegen Vrouwenhandel (1986)
o ATALANTAS (2004)
o Verblijf, bescherming, opvang uitgebreid
o Intensivering opsporing
o 2000: Nationaal rapporteur mensenhandel
