Communicatie met mensen met
dementie, hun mantelzorgers
en betrokken zorgprofessionals
Praktische handreiking hoe te handelen
voor verpleegkundigen en verzorgenden
Versie oktober 2020
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 1
, Inhoudsopgave
1. Inleiding. . ..................................................................................03
1.1 Doel van deze handreiking........................................................ 06
2. Communicatie met mensen met dementie.............................................07
2.1 Tips hoe te handelen tijdens het gesprek.. ...................................... 08
2.2 Algemene tips voor communicatie met mensen met dementie............... 10
2.3 Praktijkvoorbeelden................................................................ 13
2.3.1 Praktijkvoorbeelden intramuraal.......................................... 14
2.3.2 Praktijkvoorbeelden extramuraal.. ........................................ 23
3. Communicatie met mantelzorgers van mensen met dementie...................32
3.1 Tips hoe te handelen tijdens het gesprek.. ...................................... 33
3.2 Algemene tips voor communicatie met mantelzorgers. . ....................... 35
3.3 Praktijkvoorbeelden................................................................ 37
3.3.1 Praktijkvoorbeelden intramuraal.......................................... 37
3.3.2 Praktijkvoorbeelden extramuraal.. ........................................ 46
4. Communicatie met zorgprofessionals onderling......................................54
4.1 Tips hoe te handelen tijdens het gesprek.. ...................................... 55
4.2 Algemene tips voor communicatie met andere zorgprofessionals........... 56
4.3 Praktijkvoorbeelden................................................................ 58
4.3.1 Praktijkvoorbeelden intramuraal.......................................... 59
4.3.2 Praktijkvoorbeelden extramuraal.. ........................................ 68
Bijlage 1: Persoonsgerichte zorg...................................................................77
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 2
, 1 2 3 4
INLEIDING COMMUNICATIE COMMUNICATIE MET COMMUNICATIE MET
INHOUD MET MENSEN MET MANTELZORGERS VAN ZORGPROFESSIONALS
DEMENTIE MENSEN MET DEMENTIE ONDERLING
Inleiding
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 3
, 1 2 3 4
INLEIDING COMMUNICATIE COMMUNICATIE MET COMMUNICATIE MET
INHOUD MET MENSEN MET MANTELZORGERS VAN ZORGPROFESSIONALS
DEMENTIE MENSEN MET DEMENTIE ONDERLING
1 Inleiding
Verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten, praktijkondersteuners, casemanagers
dementie en verzorgenden1 hebben een belangrijke rol in de zorg voor mensen
met dementie. Zowel in de thuissituatie, huisartsenzorg, het ziekenhuis, als in de
verpleeghuiszorg. Communicatie is essentieel in het bieden van persoonsgerichte
zorg, waarin de wensen, voorkeuren en behoeften van de persoon met dementie
duidelijk zijn en worden meegenomen2 (zie bijlage 1 voor meer informatie over
persoonsgerichte zorg). Sterker nog, communiceren is op zichzelf al een vorm van
zorgverlening, omdat je daarmee iemand erkent als persoon3. Ook de hernieuwde
versie van de Zorgstandaard Dementie onderschrijft het belang van communicatie
tussen mensen met dementie, mantelzorgers en zorgprofessionals en dient als
belangrijke standaard voor goede dementiezorg in Nederland4.
Communicatie vindt plaats tussen een zender en een ontvanger en bestaat
uit verbale aspecten, zoals de toon en de snelheid, maar ook uit niet-verbale
aspecten, zoals lichaamstaal en aanraking5. Bij mensen met dementie kunnen hun
hersenen informatie niet meer goed verwerken. Kenmerkende gevolgen hiervan zijn
verslechtering in het geheugen (korte en lange termijn), concentratie, denken en
taal. Hierdoor hebben mensen met dementie moeite met woordkeuze, opbouwen
van complexe zinnen, begrijpen van gesproken informatie en onthouden wat er
zojuist gezegd is6. Ook hebben mensen met dementie vaak te maken met een korte
aandachtspanne en zijn zij in toenemende mate gevoelig voor sfeer en prikkels.
Het gevolg hiervan is dat de communicatie met iemand met dementie steeds verder
bemoeilijkt wordt, zowel in het zenden als het ontvangen7. Het zenden en ontvangen
van korte, eenvoudige zinnen en niet-verbale informatie gaat meestal nog wel goed.
Wanneer verbale communicatieproblemen geeft, uiten mensen met dementie zichzelf
meestal op een niet-verbale manier en begrijpen ze deze informatie ook beter8.
Agressief of geagiteerd gedrag van iemand met dementie kan dan ook een poging
zijn om iets te communiceren9. Niet-verbale communicatie is ook cultuur-specifiek
en contextgebonden. Wat voor de een geaccepteerd is, kan voor de ander ongepast
zijn. De mate waarin de dementie iemands mogelijkheden voor communicatie heeft
aangetast varieert per type dementie en fase van de ziekte.
1 Vanwege leesbaarheid spreken we verder over ‘verpleegkundigen en verzorgenden’
2 Kitwood, 1997
3 Young et al., 2011
4 Zorgstandaard dementie, 2020
5 Powel, 2000
6 Haberstroh e.a., 2011; Mendez e.a., 2003
7 Ripich, 1994
8 Blair e.a., 2007; Haberstroh e.a., 2011; Savundranayagam e.a., 2005
9 Blair e.a., 2007
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 4
dementie, hun mantelzorgers
en betrokken zorgprofessionals
Praktische handreiking hoe te handelen
voor verpleegkundigen en verzorgenden
Versie oktober 2020
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 1
, Inhoudsopgave
1. Inleiding. . ..................................................................................03
1.1 Doel van deze handreiking........................................................ 06
2. Communicatie met mensen met dementie.............................................07
2.1 Tips hoe te handelen tijdens het gesprek.. ...................................... 08
2.2 Algemene tips voor communicatie met mensen met dementie............... 10
2.3 Praktijkvoorbeelden................................................................ 13
2.3.1 Praktijkvoorbeelden intramuraal.......................................... 14
2.3.2 Praktijkvoorbeelden extramuraal.. ........................................ 23
3. Communicatie met mantelzorgers van mensen met dementie...................32
3.1 Tips hoe te handelen tijdens het gesprek.. ...................................... 33
3.2 Algemene tips voor communicatie met mantelzorgers. . ....................... 35
3.3 Praktijkvoorbeelden................................................................ 37
3.3.1 Praktijkvoorbeelden intramuraal.......................................... 37
3.3.2 Praktijkvoorbeelden extramuraal.. ........................................ 46
4. Communicatie met zorgprofessionals onderling......................................54
4.1 Tips hoe te handelen tijdens het gesprek.. ...................................... 55
4.2 Algemene tips voor communicatie met andere zorgprofessionals........... 56
4.3 Praktijkvoorbeelden................................................................ 58
4.3.1 Praktijkvoorbeelden intramuraal.......................................... 59
4.3.2 Praktijkvoorbeelden extramuraal.. ........................................ 68
Bijlage 1: Persoonsgerichte zorg...................................................................77
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 2
, 1 2 3 4
INLEIDING COMMUNICATIE COMMUNICATIE MET COMMUNICATIE MET
INHOUD MET MENSEN MET MANTELZORGERS VAN ZORGPROFESSIONALS
DEMENTIE MENSEN MET DEMENTIE ONDERLING
Inleiding
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 3
, 1 2 3 4
INLEIDING COMMUNICATIE COMMUNICATIE MET COMMUNICATIE MET
INHOUD MET MENSEN MET MANTELZORGERS VAN ZORGPROFESSIONALS
DEMENTIE MENSEN MET DEMENTIE ONDERLING
1 Inleiding
Verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten, praktijkondersteuners, casemanagers
dementie en verzorgenden1 hebben een belangrijke rol in de zorg voor mensen
met dementie. Zowel in de thuissituatie, huisartsenzorg, het ziekenhuis, als in de
verpleeghuiszorg. Communicatie is essentieel in het bieden van persoonsgerichte
zorg, waarin de wensen, voorkeuren en behoeften van de persoon met dementie
duidelijk zijn en worden meegenomen2 (zie bijlage 1 voor meer informatie over
persoonsgerichte zorg). Sterker nog, communiceren is op zichzelf al een vorm van
zorgverlening, omdat je daarmee iemand erkent als persoon3. Ook de hernieuwde
versie van de Zorgstandaard Dementie onderschrijft het belang van communicatie
tussen mensen met dementie, mantelzorgers en zorgprofessionals en dient als
belangrijke standaard voor goede dementiezorg in Nederland4.
Communicatie vindt plaats tussen een zender en een ontvanger en bestaat
uit verbale aspecten, zoals de toon en de snelheid, maar ook uit niet-verbale
aspecten, zoals lichaamstaal en aanraking5. Bij mensen met dementie kunnen hun
hersenen informatie niet meer goed verwerken. Kenmerkende gevolgen hiervan zijn
verslechtering in het geheugen (korte en lange termijn), concentratie, denken en
taal. Hierdoor hebben mensen met dementie moeite met woordkeuze, opbouwen
van complexe zinnen, begrijpen van gesproken informatie en onthouden wat er
zojuist gezegd is6. Ook hebben mensen met dementie vaak te maken met een korte
aandachtspanne en zijn zij in toenemende mate gevoelig voor sfeer en prikkels.
Het gevolg hiervan is dat de communicatie met iemand met dementie steeds verder
bemoeilijkt wordt, zowel in het zenden als het ontvangen7. Het zenden en ontvangen
van korte, eenvoudige zinnen en niet-verbale informatie gaat meestal nog wel goed.
Wanneer verbale communicatieproblemen geeft, uiten mensen met dementie zichzelf
meestal op een niet-verbale manier en begrijpen ze deze informatie ook beter8.
Agressief of geagiteerd gedrag van iemand met dementie kan dan ook een poging
zijn om iets te communiceren9. Niet-verbale communicatie is ook cultuur-specifiek
en contextgebonden. Wat voor de een geaccepteerd is, kan voor de ander ongepast
zijn. De mate waarin de dementie iemands mogelijkheden voor communicatie heeft
aangetast varieert per type dementie en fase van de ziekte.
1 Vanwege leesbaarheid spreken we verder over ‘verpleegkundigen en verzorgenden’
2 Kitwood, 1997
3 Young et al., 2011
4 Zorgstandaard dementie, 2020
5 Powel, 2000
6 Haberstroh e.a., 2011; Mendez e.a., 2003
7 Ripich, 1994
8 Blair e.a., 2007; Haberstroh e.a., 2011; Savundranayagam e.a., 2005
9 Blair e.a., 2007
COMMUNICATIE MET MENSEN MET DEMENTIE, HUN MANTELZORGERS EN BETROKKEN ZORGPROFESSIONALS | VERSIE OKTOBER 2020 PAG 4
