2010|4 Nederlands Tijdschrift voor Reumatologie - Herziene richtlijn biologicals december 2010
Begeleiding, voorlichting en toediening
van biologicals voor reumapatiënten
Herziene richtlijn voor reumaverpleegkundigen
december 2010
Samengesteld in opdracht van Verpleging en Verzorging Nederland afdeling Reumatologie
door drs. J.E. Voorneveld-Nieuwenhuis.
Samenstelling online werkgroep:
S.E. Bakker-van Wijk, L.J.J. Beaart-van de Voorde, E.M. van Buuren-Visser, H. Doesburg,
I. Draaijer-Janssen, A.M.M. Piepenbrock-van Schooten, J. Visch-van den Berg,
S.J.M. de Weerd-van der Voort
,
, 2010|4 Nederlands Tijdschrift voor Reumatologie - Herziene richtlijn biologicals december 2010
Inhoudsopgave
Inleiding 2
1. Biologicals, productie, werking en producten 5
Productie 5
Werking 5
Producten 6
2. Biologicals niet voor iedereen 10
Algemeen 10
Vergoedingscriteria 10
Responscriteria 11
Contra-indicaties en risico's 11
3. Verpleegkundige anamnese 14
Algemeen 14
Therapieondersteunend onderzoek 14
4. Voorlichting 16
Algemeen 16
Werking van de medicatie 16
Tijdstippen doseringen, laboratoriumonderzoek en controles 16
Bijwerkingen van de medicatie 16
Biologicals en maligniteiten 16
Biologicals en neurologische aandoeningen 16
Reizen en vaccinaties 17
Meenemen van medicamenten op reis 18
Bewaren 18
Zwangerschap, kinderwens en borstvoeding 18
Operaties 19
Tandheelkundige behandelingen 19
Combinatie met andere medicatie 19
Wijzigingen in aanbevolen dosering 19
5. Organisatie en taken bij toediening van biologicals 20
Algemeen 20
Intraveneuze toediening van abatacept, infliximab, rituximab, en tocilizumab 20
Subcutane toediening van adalimumab, anakinra, certolizumab pegol, etanercept en golimumab 22
6. Onderzoek, dienstverlening en a dministratie 23
Algemeen 23
Artsenverklaringen 23
Gegevens van de leveranciers 24
Overige adressen 25
Gebruikte afkortingen 26
Literatuurlijst 27
Bijlage 1 Algemene patiënteninformatiefolder biologicals 29
Bijlage 2 Informatiekaart 31
Bijlage 3 Engelstalige brief die kan worden meegegeven aan patiënten die het buitenland bezoeken 32
Bijlage 4 Stroomschema 33
Bijlage 5 Procedure subcutane biologicals 34
Bijlage 6 Procedure biological per infuus 35
Bijlage 7 Checklist bij start met intraveneuze biological 36
Bijlage 8 Vragenlijst voor patiënten die een i.v. biological krijgen 37
Bijlage 9 Checklist bij start met een subcutaan biological 38
Bijlage 10 Vragenlijst voor toediening subcutaan biological 39
Bijlage 11 Voorbeeldbrief berichtgeving aan de huisarts en/of apotheek 40
Bijlage 12 Schema vaccinaties 42
Colofon 43
1
, 2010|4 Bijlage Nederlands Tijdschrift voor Reumatologie - Herziene richtlijn biologicals december 2010
Inleiding
Deze uitgave is een geactualiseerde versie van de schrift verpleegtechnische handelingen uit voor
verpleegkundige richtlijn voor het begeleiden van de eigen diagnostische en therapeutische
reumapatiënten die een biological (gaan) werkzaamheden en die van andere disciplines;
gebruiken. In deze derde uitgave zijn gegevens dient medicatie toe; vraagt machtigingen aan
verwerkt van de evaluatie van de voorgaande ten behoeve van hulpmiddelen en
richtlijn. Daarnaast is nieuwe literatuur toegepast behandelingen.
en is informatie toegevoegd over nieuw • informeert, instrueert en adviseert over de
geregistreerde biologicals. behandeling, medicatie, patiëntrouting en
De rol van biologicals in de behandeling van rechten en plichten van een zorgvrager en zijn
reumapatiënten is een snel ontwikkelend terrein. naasten.
Het aantal patiënten met reumatoïde artritis (RA) Een kerntaak die genoemd wordt in het beroeps-
dat in Nederland zou worden behandeld met bio- deelprofiel is het realiseren van continuïteit in en
logicals per jaar werd in 2000 geschat op 4000. coördinatie van reumazorg. Dit is een belangrijke
Inmiddels kunnen ook patiënten met spondylitis graadmeter voor de kwaliteit van de zorg.
ankylopoetica (SA), arthritis psoriatica (AP), juve- De reumaverpleegkundige vervult hierin een
niele idiopatische artritis (JIA) en diverse huid- en inhoudelijke regiefunctie. Ook in de multi-
darmaandoeningen, ernstige uveïtis en sarcoïdose disciplinaire richtlijn RA [38] is de rol van
behandeld worden met biologicals. In de toekomst verpleegkundigen als zodanig benoemd.
is het te verwachten dat de behandelgebieden
en de diversiteit aan middelen zullen toenemen. Doelstelling
Verpleegkundigen worden dan ook meer en meer Het doel van deze richtlijn is ondersteuning
betrokken bij de ondersteuning en begeleiding bieden aan verpleegkundigen bij het begeleiden
van deze groep reumapatiënten die een biologi- van reumapatiënten die een biological (gaan)
cal (gaan) gebruiken. De uitgebreide procedure gebruiken. Met de informatie in deze uitgave
rondom het voorschrijven en behandelen van kan een verpleegkundige adequate voorlichting
patiënten met biologicals heeft de werkdruk op geven, patiënten leren om de medicatie goed
reumatologen doen toenemen. Een deel van de toe te dienen en complicaties voorkomen en/of
taken is in veel praktijken overgenomen door de onderkennen. De richtlijn is te gebruiken door
verpleegkundige in de reumatologiepraktijk. verpleegkundigen in de klinische en poliklinische
praktijk en tevens door verpleegkundigen in de
Verpleegkundigen spelen in de reumatologie- thuissituatie.
praktijk een grote rol in de begeleiding, het geven
van voorlichting en instructies aan reumapatïen- Het uitgangspunt van de richtlijn was de vraag
ten en de coördinatie van de zorg. welke informatie en gegevens er momenteel
In het beroepsdeelprofiel reumaverpleegkundige beschikbaar zijn om goede voorlichting aan
[1] worden onder andere de volgende competen- patiënten te kunnen geven en hen te kunnen
ties benoemd die van toepassing zijn op de zorg begeleiden bij het gebruik van biologicals.
rondom de biologicals:
De reumaverpleegkundige: Met het streven naar waarborging en bevordering
• voert gericht observaties uit op pijn en ziekte- van de verpleegkundige reumazorg en daarnaast
activiteit met behulp van meetinstrumenten het professionaliseren van de beroepsuitoefening
zoals HAQ (Health Assessment Question- is het ontwikkelen van deze richtlijn vanuit de
naire), VAS (visueel-analoge schaal) en DAS beroepsvereniging een logische stap. Wat betreft
(Disease Activity Score); voert volgens voor- de gebruikte methode is zo veel mogelijk getracht
2
Begeleiding, voorlichting en toediening
van biologicals voor reumapatiënten
Herziene richtlijn voor reumaverpleegkundigen
december 2010
Samengesteld in opdracht van Verpleging en Verzorging Nederland afdeling Reumatologie
door drs. J.E. Voorneveld-Nieuwenhuis.
Samenstelling online werkgroep:
S.E. Bakker-van Wijk, L.J.J. Beaart-van de Voorde, E.M. van Buuren-Visser, H. Doesburg,
I. Draaijer-Janssen, A.M.M. Piepenbrock-van Schooten, J. Visch-van den Berg,
S.J.M. de Weerd-van der Voort
,
, 2010|4 Nederlands Tijdschrift voor Reumatologie - Herziene richtlijn biologicals december 2010
Inhoudsopgave
Inleiding 2
1. Biologicals, productie, werking en producten 5
Productie 5
Werking 5
Producten 6
2. Biologicals niet voor iedereen 10
Algemeen 10
Vergoedingscriteria 10
Responscriteria 11
Contra-indicaties en risico's 11
3. Verpleegkundige anamnese 14
Algemeen 14
Therapieondersteunend onderzoek 14
4. Voorlichting 16
Algemeen 16
Werking van de medicatie 16
Tijdstippen doseringen, laboratoriumonderzoek en controles 16
Bijwerkingen van de medicatie 16
Biologicals en maligniteiten 16
Biologicals en neurologische aandoeningen 16
Reizen en vaccinaties 17
Meenemen van medicamenten op reis 18
Bewaren 18
Zwangerschap, kinderwens en borstvoeding 18
Operaties 19
Tandheelkundige behandelingen 19
Combinatie met andere medicatie 19
Wijzigingen in aanbevolen dosering 19
5. Organisatie en taken bij toediening van biologicals 20
Algemeen 20
Intraveneuze toediening van abatacept, infliximab, rituximab, en tocilizumab 20
Subcutane toediening van adalimumab, anakinra, certolizumab pegol, etanercept en golimumab 22
6. Onderzoek, dienstverlening en a dministratie 23
Algemeen 23
Artsenverklaringen 23
Gegevens van de leveranciers 24
Overige adressen 25
Gebruikte afkortingen 26
Literatuurlijst 27
Bijlage 1 Algemene patiënteninformatiefolder biologicals 29
Bijlage 2 Informatiekaart 31
Bijlage 3 Engelstalige brief die kan worden meegegeven aan patiënten die het buitenland bezoeken 32
Bijlage 4 Stroomschema 33
Bijlage 5 Procedure subcutane biologicals 34
Bijlage 6 Procedure biological per infuus 35
Bijlage 7 Checklist bij start met intraveneuze biological 36
Bijlage 8 Vragenlijst voor patiënten die een i.v. biological krijgen 37
Bijlage 9 Checklist bij start met een subcutaan biological 38
Bijlage 10 Vragenlijst voor toediening subcutaan biological 39
Bijlage 11 Voorbeeldbrief berichtgeving aan de huisarts en/of apotheek 40
Bijlage 12 Schema vaccinaties 42
Colofon 43
1
, 2010|4 Bijlage Nederlands Tijdschrift voor Reumatologie - Herziene richtlijn biologicals december 2010
Inleiding
Deze uitgave is een geactualiseerde versie van de schrift verpleegtechnische handelingen uit voor
verpleegkundige richtlijn voor het begeleiden van de eigen diagnostische en therapeutische
reumapatiënten die een biological (gaan) werkzaamheden en die van andere disciplines;
gebruiken. In deze derde uitgave zijn gegevens dient medicatie toe; vraagt machtigingen aan
verwerkt van de evaluatie van de voorgaande ten behoeve van hulpmiddelen en
richtlijn. Daarnaast is nieuwe literatuur toegepast behandelingen.
en is informatie toegevoegd over nieuw • informeert, instrueert en adviseert over de
geregistreerde biologicals. behandeling, medicatie, patiëntrouting en
De rol van biologicals in de behandeling van rechten en plichten van een zorgvrager en zijn
reumapatiënten is een snel ontwikkelend terrein. naasten.
Het aantal patiënten met reumatoïde artritis (RA) Een kerntaak die genoemd wordt in het beroeps-
dat in Nederland zou worden behandeld met bio- deelprofiel is het realiseren van continuïteit in en
logicals per jaar werd in 2000 geschat op 4000. coördinatie van reumazorg. Dit is een belangrijke
Inmiddels kunnen ook patiënten met spondylitis graadmeter voor de kwaliteit van de zorg.
ankylopoetica (SA), arthritis psoriatica (AP), juve- De reumaverpleegkundige vervult hierin een
niele idiopatische artritis (JIA) en diverse huid- en inhoudelijke regiefunctie. Ook in de multi-
darmaandoeningen, ernstige uveïtis en sarcoïdose disciplinaire richtlijn RA [38] is de rol van
behandeld worden met biologicals. In de toekomst verpleegkundigen als zodanig benoemd.
is het te verwachten dat de behandelgebieden
en de diversiteit aan middelen zullen toenemen. Doelstelling
Verpleegkundigen worden dan ook meer en meer Het doel van deze richtlijn is ondersteuning
betrokken bij de ondersteuning en begeleiding bieden aan verpleegkundigen bij het begeleiden
van deze groep reumapatiënten die een biologi- van reumapatiënten die een biological (gaan)
cal (gaan) gebruiken. De uitgebreide procedure gebruiken. Met de informatie in deze uitgave
rondom het voorschrijven en behandelen van kan een verpleegkundige adequate voorlichting
patiënten met biologicals heeft de werkdruk op geven, patiënten leren om de medicatie goed
reumatologen doen toenemen. Een deel van de toe te dienen en complicaties voorkomen en/of
taken is in veel praktijken overgenomen door de onderkennen. De richtlijn is te gebruiken door
verpleegkundige in de reumatologiepraktijk. verpleegkundigen in de klinische en poliklinische
praktijk en tevens door verpleegkundigen in de
Verpleegkundigen spelen in de reumatologie- thuissituatie.
praktijk een grote rol in de begeleiding, het geven
van voorlichting en instructies aan reumapatïen- Het uitgangspunt van de richtlijn was de vraag
ten en de coördinatie van de zorg. welke informatie en gegevens er momenteel
In het beroepsdeelprofiel reumaverpleegkundige beschikbaar zijn om goede voorlichting aan
[1] worden onder andere de volgende competen- patiënten te kunnen geven en hen te kunnen
ties benoemd die van toepassing zijn op de zorg begeleiden bij het gebruik van biologicals.
rondom de biologicals:
De reumaverpleegkundige: Met het streven naar waarborging en bevordering
• voert gericht observaties uit op pijn en ziekte- van de verpleegkundige reumazorg en daarnaast
activiteit met behulp van meetinstrumenten het professionaliseren van de beroepsuitoefening
zoals HAQ (Health Assessment Question- is het ontwikkelen van deze richtlijn vanuit de
naire), VAS (visueel-analoge schaal) en DAS beroepsvereniging een logische stap. Wat betreft
(Disease Activity Score); voert volgens voor- de gebruikte methode is zo veel mogelijk getracht
2
