Misselijkheid en braken
Landelijke richtlijn, Versie: 4.0
Laatst gewijzigd : 16-06-2014
Methodiek: Evidence based
Verantwoording: Richtlijnwerkgroep
Misselijkheid en braken
, Inhoudsopgave
Colofon...........................................................................................................................................................1
Inleiding..........................................................................................................................................................2
Voorkomen.....................................................................................................................................................3
Ontstaanswijze..............................................................................................................................................4
Oorzaken........................................................................................................................................................6
Diagnostiek....................................................................................................................................................8
Anamnese..........................................................................................................................................8
Lichamelijk onderzoek........................................................................................................................9
Aanvullend onderzoek........................................................................................................................9
Beleid............................................................................................................................................................10
Integrale benadering........................................................................................................................10
Behandeling oorzaak........................................................................................................................11
Symptomatische behandeling Niet-medicamenteus........................................................................11
Symptomatische behandeling Medicamenteus................................................................................13
Keuze anti-emetica in relatie tot oorzaak van misselijkheid en braken......................................17
Metoclopramide en domperidon................................................................................................19
Haloperidol.................................................................................................................................21
Dexamethason...........................................................................................................................22
Levomepromazine.....................................................................................................................23
Olanzapine.................................................................................................................................24
Serotonine-antagonisten............................................................................................................25
Cyclizine.....................................................................................................................................27
Erytromycine..............................................................................................................................27
Medicinale cannabis..................................................................................................................28
Gember......................................................................................................................................29
Parenterale of rectale toediening van anti-emetica....................................................................29
Stappenplan.................................................................................................................................................31
Samenvatting...............................................................................................................................................33
Referenties...................................................................................................................................................34
Bijlagen........................................................................................................................................................43
......................................................................................................................................................................51
i
,Colofon
Literatuurbespreking:
De huidige versie van de richtlijn Misselijkheid en braken is door de werkgroep vastgesteld in oktober 2013
en ter autorisatie aangeboden in januari 2014.
De eerste versie van de richtlijn Misselijkheid en braken werd in 1996 geschreven als onderdeel van de
richtlijnen palliatieve zorg door leden van de werkgroep palliatieve zorg van het Integraal Kankercentrum
Midden Nederland en in 2001 herzien. De richtlijn werd in 2005 herschreven en opgenomen in de eerste
druk van het richtlijnenboek van de Vereniging van Integrale Kankercentra (nu Integraal Kankercentrum
Nederland). Een opnieuw herziene versie werd opgenomen in het richtlijnenboek van 2010 (zie bijlage 13).
Doelstelling
Een richtlijn is een aanbeveling ter ondersteuning van de belangrijkste knelpunten uit de dagelijkse praktijk.
Deze richtlijn is zoveel mogelijk gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek of consensus.
Doelgroep
Deze richtlijn is bestemd voor alle professionals die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten in de
palliatieve fase, die last hebben van misselijkheid en/of braken, zoals huisartsen, specialisten
ouderengeneeskunde, medisch specialisten, verpleegkundigen en diëtisten.
Werkwijze werkgroep
Voor de huidige revisie is een nieuwe expertgroep samengesteld, waarvoor mandaat is verkregen bij de
relevante wetenschappelijke- en beroepsverenigingen (zie bijlage 1, bijlage 2 en bijlage 3).
Bij aanvang van de revisie zijn uitgangsvragen geformuleerd. Deze vragen volgden uit een
knelpunteninventarisatie, gehouden in het veld bij professionals en patiënten(vertegenwoordigers). De drie
meest relevante knelpunten (zie bijlage 5) zijn uitgewerkt tot uitgangsvragen (zie bijlage 6).
In het hoofdstuk Beleid - symptomatische behandeling - medicamenteus vormen de uitgangsvragen de
basis voor de nieuwe consensus based tekst op basis van literatuuronderzoek; de werkgroepleden
raadpleegden en gebruikten de bij hen bekende literatuur, aangevuld met de uitkomsten van een SMILE
literatuursearch (Short Methodological Inventarisation of Literature and Evidence) door IKNL. Met de
SMILE strategie wordt getracht de volledigheid, van het door de werkgroepleden uitgevoerde
literatuuronderzoek, te optimaliseren met een aanvullende beperkte literatuursearch. Elke
uitgangs(deel)vraag was toebedeeld aan een of meerdere werkgroepleden. De literatuur is door de
werkgroepleden samengevat in een literatuurbespreking, op basis waarvan conclusies zijn geformuleerd.
De aanbevelingen die vervolgens zijn gedaan om de uitgangsvragen te beantwoorden, zijn het resultaat
van de conclusies uit de literatuur in combinatie met overige overwegingen (context van de dagelijkse
praktijk).
Naast deze consensus based teksten, zijn de al bestaande richtlijnteksten door de experts herzien
(geactualiseerde tekst).
Voor meer informatie over:
• Samenstelling werkgroep (zie bijlage 1)
• Leden van de werkgroep (zie bijlage 2)
• Onafhankelijkheid werkgroepleden (zie bijlage 3)
• Betrokken verenigingen en autoriserende verenigingen (zie bijlage 4)
• Knelpunteninventarisatie (zie bijlage 5)
• Uitgangsvragen (zie bijlage 6)
• Wetenschappelijke onderbouwing (zie bijlage 7)
• Actualisatie (zie bijlage 8)
• Houderschap richtlijn (zie bijlage 9)
• Juridische betekenis (zie bijlage 10)
• Verantwoording (zie bijlage 11)
• Implementatie (zie bijlage 12)
• Oude richtlijnwerkgroep (zie bijlage 13)
02/03/21 Misselijkheid en braken (4.0) 1
, Inleiding
Literatuurbespreking:
COVID-19 EN PALLIATIEVE ZORG
Klik hier voor extra informatie over symptoombestrijding in het ziekenhuis, hospice of in de thuissituatie bij
patiënten met een COVID-19 (Corona) in de laatste levensfase. U wordt doorgelinkt naar Palliaweb.
Misselijkheid is een subjectieve gewaarwording die moeilijk valt te definiëren. Het is een onaangenaam
gevoel in de buik, vaak gepaard gaande met ziektegevoel, geen zin in eten en (aandrang tot) braken.
Snelle verzadiging is het optreden van een vol gevoel na het innemen van een kleine hoeveelheid eten of
drinken.
Braken is het krachtig uitstoten van de maaginhoud via de mond.
Kokhalzen is een ritmische beweging in de slokdarm in de vorm van heftige oprispingen zonder dat er
sprake is van braken.
Regurgitatie is het passief opgeven van de inhoud van de maag in slokdarm en eventueel in de mond. Dit
gaat niet gepaard met misselijkheid.
Misselijkheid en braken treden vaak, maar niet altijd, in combinatie met elkaar op.
Misselijkheid en/of braken kunnen gepaard gaan met speekselvloed, bleekheid, zweten, snelle hartslag en
aandrang tot defecatie.
Misselijkheid en/of braken hebben een zeer negatieve invloed op de kwaliteit van leven. Persisterende
klachten van misselijkheid en/of braken kunnen leiden tot verminderde inname van voeding en vocht en
uiteindelijk tot dehydratie, metabole ontregeling (nierfunctiestoornissen, hypokaliëmie, metabole alkalose),
ondervoeding, uitputting, bloedbraken door scheurtjes in de slokdarm (Mallory-Weiss syndroom) of
aspiratiepneumonie. Verder kan het leiden tot niet kunnen of willen innemen van medicatie of staken van
radio- of chemotherapie.
02/03/21 Misselijkheid en braken (4.0) 2
Landelijke richtlijn, Versie: 4.0
Laatst gewijzigd : 16-06-2014
Methodiek: Evidence based
Verantwoording: Richtlijnwerkgroep
Misselijkheid en braken
, Inhoudsopgave
Colofon...........................................................................................................................................................1
Inleiding..........................................................................................................................................................2
Voorkomen.....................................................................................................................................................3
Ontstaanswijze..............................................................................................................................................4
Oorzaken........................................................................................................................................................6
Diagnostiek....................................................................................................................................................8
Anamnese..........................................................................................................................................8
Lichamelijk onderzoek........................................................................................................................9
Aanvullend onderzoek........................................................................................................................9
Beleid............................................................................................................................................................10
Integrale benadering........................................................................................................................10
Behandeling oorzaak........................................................................................................................11
Symptomatische behandeling Niet-medicamenteus........................................................................11
Symptomatische behandeling Medicamenteus................................................................................13
Keuze anti-emetica in relatie tot oorzaak van misselijkheid en braken......................................17
Metoclopramide en domperidon................................................................................................19
Haloperidol.................................................................................................................................21
Dexamethason...........................................................................................................................22
Levomepromazine.....................................................................................................................23
Olanzapine.................................................................................................................................24
Serotonine-antagonisten............................................................................................................25
Cyclizine.....................................................................................................................................27
Erytromycine..............................................................................................................................27
Medicinale cannabis..................................................................................................................28
Gember......................................................................................................................................29
Parenterale of rectale toediening van anti-emetica....................................................................29
Stappenplan.................................................................................................................................................31
Samenvatting...............................................................................................................................................33
Referenties...................................................................................................................................................34
Bijlagen........................................................................................................................................................43
......................................................................................................................................................................51
i
,Colofon
Literatuurbespreking:
De huidige versie van de richtlijn Misselijkheid en braken is door de werkgroep vastgesteld in oktober 2013
en ter autorisatie aangeboden in januari 2014.
De eerste versie van de richtlijn Misselijkheid en braken werd in 1996 geschreven als onderdeel van de
richtlijnen palliatieve zorg door leden van de werkgroep palliatieve zorg van het Integraal Kankercentrum
Midden Nederland en in 2001 herzien. De richtlijn werd in 2005 herschreven en opgenomen in de eerste
druk van het richtlijnenboek van de Vereniging van Integrale Kankercentra (nu Integraal Kankercentrum
Nederland). Een opnieuw herziene versie werd opgenomen in het richtlijnenboek van 2010 (zie bijlage 13).
Doelstelling
Een richtlijn is een aanbeveling ter ondersteuning van de belangrijkste knelpunten uit de dagelijkse praktijk.
Deze richtlijn is zoveel mogelijk gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek of consensus.
Doelgroep
Deze richtlijn is bestemd voor alle professionals die betrokken zijn bij de zorg voor patiënten in de
palliatieve fase, die last hebben van misselijkheid en/of braken, zoals huisartsen, specialisten
ouderengeneeskunde, medisch specialisten, verpleegkundigen en diëtisten.
Werkwijze werkgroep
Voor de huidige revisie is een nieuwe expertgroep samengesteld, waarvoor mandaat is verkregen bij de
relevante wetenschappelijke- en beroepsverenigingen (zie bijlage 1, bijlage 2 en bijlage 3).
Bij aanvang van de revisie zijn uitgangsvragen geformuleerd. Deze vragen volgden uit een
knelpunteninventarisatie, gehouden in het veld bij professionals en patiënten(vertegenwoordigers). De drie
meest relevante knelpunten (zie bijlage 5) zijn uitgewerkt tot uitgangsvragen (zie bijlage 6).
In het hoofdstuk Beleid - symptomatische behandeling - medicamenteus vormen de uitgangsvragen de
basis voor de nieuwe consensus based tekst op basis van literatuuronderzoek; de werkgroepleden
raadpleegden en gebruikten de bij hen bekende literatuur, aangevuld met de uitkomsten van een SMILE
literatuursearch (Short Methodological Inventarisation of Literature and Evidence) door IKNL. Met de
SMILE strategie wordt getracht de volledigheid, van het door de werkgroepleden uitgevoerde
literatuuronderzoek, te optimaliseren met een aanvullende beperkte literatuursearch. Elke
uitgangs(deel)vraag was toebedeeld aan een of meerdere werkgroepleden. De literatuur is door de
werkgroepleden samengevat in een literatuurbespreking, op basis waarvan conclusies zijn geformuleerd.
De aanbevelingen die vervolgens zijn gedaan om de uitgangsvragen te beantwoorden, zijn het resultaat
van de conclusies uit de literatuur in combinatie met overige overwegingen (context van de dagelijkse
praktijk).
Naast deze consensus based teksten, zijn de al bestaande richtlijnteksten door de experts herzien
(geactualiseerde tekst).
Voor meer informatie over:
• Samenstelling werkgroep (zie bijlage 1)
• Leden van de werkgroep (zie bijlage 2)
• Onafhankelijkheid werkgroepleden (zie bijlage 3)
• Betrokken verenigingen en autoriserende verenigingen (zie bijlage 4)
• Knelpunteninventarisatie (zie bijlage 5)
• Uitgangsvragen (zie bijlage 6)
• Wetenschappelijke onderbouwing (zie bijlage 7)
• Actualisatie (zie bijlage 8)
• Houderschap richtlijn (zie bijlage 9)
• Juridische betekenis (zie bijlage 10)
• Verantwoording (zie bijlage 11)
• Implementatie (zie bijlage 12)
• Oude richtlijnwerkgroep (zie bijlage 13)
02/03/21 Misselijkheid en braken (4.0) 1
, Inleiding
Literatuurbespreking:
COVID-19 EN PALLIATIEVE ZORG
Klik hier voor extra informatie over symptoombestrijding in het ziekenhuis, hospice of in de thuissituatie bij
patiënten met een COVID-19 (Corona) in de laatste levensfase. U wordt doorgelinkt naar Palliaweb.
Misselijkheid is een subjectieve gewaarwording die moeilijk valt te definiëren. Het is een onaangenaam
gevoel in de buik, vaak gepaard gaande met ziektegevoel, geen zin in eten en (aandrang tot) braken.
Snelle verzadiging is het optreden van een vol gevoel na het innemen van een kleine hoeveelheid eten of
drinken.
Braken is het krachtig uitstoten van de maaginhoud via de mond.
Kokhalzen is een ritmische beweging in de slokdarm in de vorm van heftige oprispingen zonder dat er
sprake is van braken.
Regurgitatie is het passief opgeven van de inhoud van de maag in slokdarm en eventueel in de mond. Dit
gaat niet gepaard met misselijkheid.
Misselijkheid en braken treden vaak, maar niet altijd, in combinatie met elkaar op.
Misselijkheid en/of braken kunnen gepaard gaan met speekselvloed, bleekheid, zweten, snelle hartslag en
aandrang tot defecatie.
Misselijkheid en/of braken hebben een zeer negatieve invloed op de kwaliteit van leven. Persisterende
klachten van misselijkheid en/of braken kunnen leiden tot verminderde inname van voeding en vocht en
uiteindelijk tot dehydratie, metabole ontregeling (nierfunctiestoornissen, hypokaliëmie, metabole alkalose),
ondervoeding, uitputting, bloedbraken door scheurtjes in de slokdarm (Mallory-Weiss syndroom) of
aspiratiepneumonie. Verder kan het leiden tot niet kunnen of willen innemen van medicatie of staken van
radio- of chemotherapie.
02/03/21 Misselijkheid en braken (4.0) 2
