Het voordeel van de twijfel
Fundamentele twijfel
Mensen ervaren de typische filosofische, ‘kritische’ vragen naar de verantwoording of
rechtvaardiging van hun opvattingen als een last of een lust, afhankelijk van hoe zeker ze zijn of
hoe zeker ze zich willen voordoen.
Hoe feller iemand te kennen geeft hartgrondig overtuigd te zijn van zijn of haar
grote gelijk, hoe twijfelachtiger ik het vind dat hij of zij zelfs maar een beetje
gelijk zou kunnen hebben.
Kritisch zijn is daarbij in de eerste plaats zelfkritisch zijn. Het is durven twijfelen aan de eigen
overtuigingen over hoe de wereld in elkaar zit, over wat we moeten doen en laten, en hoe we
met elkaar en de wereld moeten omgaan. Niet zomaar genoegen nemen met de oppervlakkige
psychologische bevrediging die schijnbaar opgeheven twijfel bij gelegenheid lijkt te bieden,
maar onvermoeibaar door blijven twijfelen totdat de onderliggende filosofische vragen
beantwoord zijn.
Filosofen stellen twee soorten vragen:
- Kritische vragen naar de verantwoording en finaliteit (doelmatigheid) van hun
overtuigingen
- Diepe vragen, inhoudelijke en substantiële vragen naar de inhoud van de overtuigingen
die de betreffende persoon erop nahoudt over zichzelf en de wereld
Immanuel Kant vatte de diepste filosofische vragen als volgt samen: ‘Wat kan ik weten, wat moet
ik doen en wat mag ik hopen?’
Scepticisme is de traditie waarin de typisch filosofische twijfel in zijn hoogste versnelling wordt
geschakeld en tot in zijn uiterste consequenties wordt doorgevoerd. In het scepticisme staat
werkelijk alles op een helling: of er wel een buitenwereld bestaat, of er wel andere
bewustzijnsvormen bestaan, of kennis wel mogelijk is enz. Sceptici zijn de tegenhangers van
‘mensen die iets zeker weten’. Ze trekken alles in twijfel en bieden weerstand aan alle vormen
van een schijnzekerheid. De sceptische twijfel is een twijfel die verlammend kan werken, die alles
wat we geloven en denken te weten kan ondermijnen.
Sceptische vragen zijn kritische vragen naar de verantwoording en finaliteit van onze
opvattingen en ook diepe vragen naar de inhoud van onze opvattingen, naar ons wereldbeeld.
Scepticisme op scherp gesteld
1.1 Gerede twijfel
‘Scepsis’ betreft geen psychologisch probleem dat bijvoorbeeld te maken heeft met keuzestress
of de onmogelijkheid om de toekomst te voorzien; het gaat om het brede en diepe filosofische
probleem dat uiteindelijk helemaal niets zeker is. Volgens scepticisme is dit het fundamentele
probleem met onze kennis. Zelfs dat wat we hier en nu met onze eigen zintuigen waarnemen, is
fundamenteel onzeker.
- Sceptische scenario’s (bijv. dat je het lezen van een boek zou kunnen hallucineren en
het boek in werkelijkheid dus helemaal niet aan het lezen bent, maar het bedacht hebt)
worden zo genoemd omdat ze onze zekerheden (= de opvattingen waarvan we rotsvast
overtuigd zijn en waarop we ons handelen baseren) wegnemen of althans ondermijnen
Fundamentele twijfel
Mensen ervaren de typische filosofische, ‘kritische’ vragen naar de verantwoording of
rechtvaardiging van hun opvattingen als een last of een lust, afhankelijk van hoe zeker ze zijn of
hoe zeker ze zich willen voordoen.
Hoe feller iemand te kennen geeft hartgrondig overtuigd te zijn van zijn of haar
grote gelijk, hoe twijfelachtiger ik het vind dat hij of zij zelfs maar een beetje
gelijk zou kunnen hebben.
Kritisch zijn is daarbij in de eerste plaats zelfkritisch zijn. Het is durven twijfelen aan de eigen
overtuigingen over hoe de wereld in elkaar zit, over wat we moeten doen en laten, en hoe we
met elkaar en de wereld moeten omgaan. Niet zomaar genoegen nemen met de oppervlakkige
psychologische bevrediging die schijnbaar opgeheven twijfel bij gelegenheid lijkt te bieden,
maar onvermoeibaar door blijven twijfelen totdat de onderliggende filosofische vragen
beantwoord zijn.
Filosofen stellen twee soorten vragen:
- Kritische vragen naar de verantwoording en finaliteit (doelmatigheid) van hun
overtuigingen
- Diepe vragen, inhoudelijke en substantiële vragen naar de inhoud van de overtuigingen
die de betreffende persoon erop nahoudt over zichzelf en de wereld
Immanuel Kant vatte de diepste filosofische vragen als volgt samen: ‘Wat kan ik weten, wat moet
ik doen en wat mag ik hopen?’
Scepticisme is de traditie waarin de typisch filosofische twijfel in zijn hoogste versnelling wordt
geschakeld en tot in zijn uiterste consequenties wordt doorgevoerd. In het scepticisme staat
werkelijk alles op een helling: of er wel een buitenwereld bestaat, of er wel andere
bewustzijnsvormen bestaan, of kennis wel mogelijk is enz. Sceptici zijn de tegenhangers van
‘mensen die iets zeker weten’. Ze trekken alles in twijfel en bieden weerstand aan alle vormen
van een schijnzekerheid. De sceptische twijfel is een twijfel die verlammend kan werken, die alles
wat we geloven en denken te weten kan ondermijnen.
Sceptische vragen zijn kritische vragen naar de verantwoording en finaliteit van onze
opvattingen en ook diepe vragen naar de inhoud van onze opvattingen, naar ons wereldbeeld.
Scepticisme op scherp gesteld
1.1 Gerede twijfel
‘Scepsis’ betreft geen psychologisch probleem dat bijvoorbeeld te maken heeft met keuzestress
of de onmogelijkheid om de toekomst te voorzien; het gaat om het brede en diepe filosofische
probleem dat uiteindelijk helemaal niets zeker is. Volgens scepticisme is dit het fundamentele
probleem met onze kennis. Zelfs dat wat we hier en nu met onze eigen zintuigen waarnemen, is
fundamenteel onzeker.
- Sceptische scenario’s (bijv. dat je het lezen van een boek zou kunnen hallucineren en
het boek in werkelijkheid dus helemaal niet aan het lezen bent, maar het bedacht hebt)
worden zo genoemd omdat ze onze zekerheden (= de opvattingen waarvan we rotsvast
overtuigd zijn en waarop we ons handelen baseren) wegnemen of althans ondermijnen
