Examen VWO
2016
tijdvak 1
dinsdag 24 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 38 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1018-a-16-1-o
, Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Onderzoek naar oorzaken bijensterfte
Het gaat slecht met de honingbij, niet alleen in Nederland maar
wereldwijd. Terwijl in Nederland vroeger zo’n acht procent van de bijen de
winter niet overleefde, is dat tegenwoordig bijna een derde van alle
honingbijen. Niet alleen imkers, maar ook fruittelers maken zich zorgen.
De massale bijensterfte is een bedreiging voor onze voedselvoorziening.
De oorzaken voor de ‘bijenverdwijnziekte’ worden nog niet goed
begrepen. Een belangrijke rol is in ieder geval weggelegd voor de
varroamijt (Varroa destructor), een parasiet van de honingbij. Volgens
anderen is het gebruik van bepaalde gewasbeschermingsmiddelen, de
neonicotinoïden zoals imidacloprid, de belangrijkste oorzaak voor het
verdwijnen van de bijen.
Het is lastig vast te stellen of dit laatste werkelijk het geval is.
Varroamijten komen oorspronkelijk uit Azië waar ze worden aangetroffen
op de Indische honingbijen. De mens heeft de overstap naar Europese
honingbijen mogelijk gemaakt. In Nederland werden varroamijten voor het
eerst gevonden in 1983, nu komen ze overal voor.
De mijt legt eitjes op de bijenlarven in afbeelding 1
de broedcellen van de bijenkolonie.
De uitgekomen mijten hechten zich
stevig vast aan de larven, poppen en
volwassen honingbijen en zuigen
lichaamsvloeistoffen op.
In afbeelding 1 is een zojuist ontpopte
honingbij weergegeven, met op het
achterlijf een varroamijt.
Varroamijten die een bijenkorf binnendringen, kunnen er lange tijd
verblijven en zich snel vermeerderen.
2p 1 Geef hiervoor twee verklaringen.
Imidacloprid kwam eind vorige eeuw op de markt als gewasbeschermings-
middel tegen vraatinsecten. Het wordt voornamelijk toegepast als
preventieve bescherming op zaden (zaadcoating). Na ontkieming van de
zaden verspreidt het gif zich door de hele plant, inclusief het stuifmeel.
Het middel is zeer toxisch voor bijen. Gebruik is daarom niet toegestaan
op plaatsen waar bijen actief naar voedsel zoeken en in de buurt van in
bloei staand onkruid.
VW-1018-a-16-1-o lees verder ►►►
, Imidacloprid wordt onder andere gebruikt bij de teelt van maïs. Vanuit de
gecoate maïskorrels verspreidt het gewasbeschermingsmiddel zich onder
andere naar de bladeren van de groeiende plant. Hierdoor wordt het
gewas beschermd en uiteindelijk ook de maïsoogst.
1p 2 Waardoor is verspreiding van het insecticide juist naar de bladeren van de
maïsplant een effectieve manier om vraatinsecten te bestrijden?
2p 3 Leg uit dat het tegen vraat beschermen van de bladeren van de plant, een
goede maïsoogst veilig kan stellen.
Imidacloprid bootst de werking van de neurotransmitter acetylcholine na,
door bepaalde acetylcholinereceptoren in postsynaptische membranen te
bezetten. De stof kan echter niet afgebroken worden door het enzym
acetylcholinesterase. Bij insecten komen deze acetylcholinereceptoren
alleen voor bij neuronen in het centrale zenuwstelsel.
Bijen die met een hoge dosis imidacloprid in aanraking komen, gaan
stuiptrekken, raken verlamd en gaan uiteindelijk dood. In lage doses
verstoort het onder andere het poetsgedrag, het oriëntatievermogen, de
bijendans en het foerageren. Ook zijn er aanwijzingen dat de weerstand
tegen ziektes vermindert.
Door het vrijkomen van acetylcholine in de synapsspleet ontstaat een
depolarisatie in het postsynaptisch membraan.
2p 4 Welke ionenstroom veroorzaakt deze depolarisatie van het membraan van
de postsynaptische cel?
A instroom van kalium-ionen
B uitstroom van kalium-ionen
C instroom van natrium-ionen
D uitstroom van natrium-ionen
3p 5 Beschrijf hoe blootstelling van honingbijen aan een lage dosis
imidacloprid een negatief effect kan hebben:
− op een individuele bij;
− en daardoor op de bijenpopulatie;
− en daardoor op het ecosysteem waar de bij deel van uitmaakt.
VW-1018-a-16-1-o lees verder ►►►
, De vraag van veel onderzoekers is of het gebruik van imidacloprid
daadwerkelijk een bedreiging vormt voor bijen in de natuur.
Bij toxicologische studies wordt vaak de LD50 bepaald; dat is de
concentratie waarbij 50% van de testpopulatie overlijdt. Voor honingbijen
is de acute orale LD50 van imidacloprid 0,005μg per bij.
Naast orale opname van imidacloprid met het voedsel door een insect, is
er ook blootstelling mogelijk via het lichaamsoppervlak, bijvoorbeeld
tijdens bespuiting van gewassen met het insecticide.
De LD50 via deze route (contactdosis) is 0,05μg per bij, en dus hoger dan
de LD50 van de orale dosis.
1p 6 Geef een verklaring voor het verschil tussen de LD50 van de orale dosis
en de LD50 van de contactdosis.
Wetenschappers zijn het erover eens dat de bijenverdwijnziekte wordt
veroorzaakt door een combinatie van factoren. Over de invloed van
neonicotinoïden, waaronder imidacloprid, zijn twee kampen met elkaar in
conflict. Stefano Maini, een insectenkundige uit Italië, legt uit: “Aan de ene
kant staat de milieubeweging, samen met de bijenhouders, aan de andere
kant staan de fabrikanten van insecticiden en de landbouwlobby.
Onderzoeksgroepen die de bijenverdwijnziekte bestuderen, worden door
deze belangengroeperingen beïnvloed en deels ook gesponsord.”
Uit onderzoek is gebleken dat bij gewasbescherming met behulp van
neonicotinoïden er een concentratie van 5ppb (parts per billion) in nectar
van de onderzochte gewassen te verwachten is.
Twee teams onderzoekers (team 1 en team 2) doen elk een eigen
onderzoek naar de vraag of dit een negatief effect heeft op honingbijen.
De onderzoeksvraag is: Heeft een concentratie van 5ppb neonicotinoïden
in de nectar wel of niet een negatief effect op honingbijen?
Team 1 komt tot de conclusie dat er wél een negatief effect is, team 2 tot
de conclusie dat er géén negatief effect is. Deze tegenstrijdige conclusies
zijn te verklaren door de manier waarop team 1 en team 2 het effect van
de neonicotinoïden op de honingbijen meten (en niet door gemaakte
fouten).
De proefopzet in de velden van team 1 en team 2 is gelijk.
2p 7 Beschrijf een proefopzet die beide teams kunnen gebruiken om een
antwoord te krijgen op de geformuleerde onderzoeksvraag.
De proefopzet is gelijk, de meetmethode waarop de teams het effect van
de neonicotinoïden op de honingbijen meten, verschilt.
2p 8 − Beschrijf een meetmethode op basis waarvan team 1 kan concluderen
dat er wél een negatief effect is;
− Beschrijf een meetmethode op basis waarvan team 2 kan concluderen
dat er géén negatief effect is.
VW-1018-a-16-1-o lees verder ►►►
2016
tijdvak 1
dinsdag 24 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 38 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1018-a-16-1-o
, Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Onderzoek naar oorzaken bijensterfte
Het gaat slecht met de honingbij, niet alleen in Nederland maar
wereldwijd. Terwijl in Nederland vroeger zo’n acht procent van de bijen de
winter niet overleefde, is dat tegenwoordig bijna een derde van alle
honingbijen. Niet alleen imkers, maar ook fruittelers maken zich zorgen.
De massale bijensterfte is een bedreiging voor onze voedselvoorziening.
De oorzaken voor de ‘bijenverdwijnziekte’ worden nog niet goed
begrepen. Een belangrijke rol is in ieder geval weggelegd voor de
varroamijt (Varroa destructor), een parasiet van de honingbij. Volgens
anderen is het gebruik van bepaalde gewasbeschermingsmiddelen, de
neonicotinoïden zoals imidacloprid, de belangrijkste oorzaak voor het
verdwijnen van de bijen.
Het is lastig vast te stellen of dit laatste werkelijk het geval is.
Varroamijten komen oorspronkelijk uit Azië waar ze worden aangetroffen
op de Indische honingbijen. De mens heeft de overstap naar Europese
honingbijen mogelijk gemaakt. In Nederland werden varroamijten voor het
eerst gevonden in 1983, nu komen ze overal voor.
De mijt legt eitjes op de bijenlarven in afbeelding 1
de broedcellen van de bijenkolonie.
De uitgekomen mijten hechten zich
stevig vast aan de larven, poppen en
volwassen honingbijen en zuigen
lichaamsvloeistoffen op.
In afbeelding 1 is een zojuist ontpopte
honingbij weergegeven, met op het
achterlijf een varroamijt.
Varroamijten die een bijenkorf binnendringen, kunnen er lange tijd
verblijven en zich snel vermeerderen.
2p 1 Geef hiervoor twee verklaringen.
Imidacloprid kwam eind vorige eeuw op de markt als gewasbeschermings-
middel tegen vraatinsecten. Het wordt voornamelijk toegepast als
preventieve bescherming op zaden (zaadcoating). Na ontkieming van de
zaden verspreidt het gif zich door de hele plant, inclusief het stuifmeel.
Het middel is zeer toxisch voor bijen. Gebruik is daarom niet toegestaan
op plaatsen waar bijen actief naar voedsel zoeken en in de buurt van in
bloei staand onkruid.
VW-1018-a-16-1-o lees verder ►►►
, Imidacloprid wordt onder andere gebruikt bij de teelt van maïs. Vanuit de
gecoate maïskorrels verspreidt het gewasbeschermingsmiddel zich onder
andere naar de bladeren van de groeiende plant. Hierdoor wordt het
gewas beschermd en uiteindelijk ook de maïsoogst.
1p 2 Waardoor is verspreiding van het insecticide juist naar de bladeren van de
maïsplant een effectieve manier om vraatinsecten te bestrijden?
2p 3 Leg uit dat het tegen vraat beschermen van de bladeren van de plant, een
goede maïsoogst veilig kan stellen.
Imidacloprid bootst de werking van de neurotransmitter acetylcholine na,
door bepaalde acetylcholinereceptoren in postsynaptische membranen te
bezetten. De stof kan echter niet afgebroken worden door het enzym
acetylcholinesterase. Bij insecten komen deze acetylcholinereceptoren
alleen voor bij neuronen in het centrale zenuwstelsel.
Bijen die met een hoge dosis imidacloprid in aanraking komen, gaan
stuiptrekken, raken verlamd en gaan uiteindelijk dood. In lage doses
verstoort het onder andere het poetsgedrag, het oriëntatievermogen, de
bijendans en het foerageren. Ook zijn er aanwijzingen dat de weerstand
tegen ziektes vermindert.
Door het vrijkomen van acetylcholine in de synapsspleet ontstaat een
depolarisatie in het postsynaptisch membraan.
2p 4 Welke ionenstroom veroorzaakt deze depolarisatie van het membraan van
de postsynaptische cel?
A instroom van kalium-ionen
B uitstroom van kalium-ionen
C instroom van natrium-ionen
D uitstroom van natrium-ionen
3p 5 Beschrijf hoe blootstelling van honingbijen aan een lage dosis
imidacloprid een negatief effect kan hebben:
− op een individuele bij;
− en daardoor op de bijenpopulatie;
− en daardoor op het ecosysteem waar de bij deel van uitmaakt.
VW-1018-a-16-1-o lees verder ►►►
, De vraag van veel onderzoekers is of het gebruik van imidacloprid
daadwerkelijk een bedreiging vormt voor bijen in de natuur.
Bij toxicologische studies wordt vaak de LD50 bepaald; dat is de
concentratie waarbij 50% van de testpopulatie overlijdt. Voor honingbijen
is de acute orale LD50 van imidacloprid 0,005μg per bij.
Naast orale opname van imidacloprid met het voedsel door een insect, is
er ook blootstelling mogelijk via het lichaamsoppervlak, bijvoorbeeld
tijdens bespuiting van gewassen met het insecticide.
De LD50 via deze route (contactdosis) is 0,05μg per bij, en dus hoger dan
de LD50 van de orale dosis.
1p 6 Geef een verklaring voor het verschil tussen de LD50 van de orale dosis
en de LD50 van de contactdosis.
Wetenschappers zijn het erover eens dat de bijenverdwijnziekte wordt
veroorzaakt door een combinatie van factoren. Over de invloed van
neonicotinoïden, waaronder imidacloprid, zijn twee kampen met elkaar in
conflict. Stefano Maini, een insectenkundige uit Italië, legt uit: “Aan de ene
kant staat de milieubeweging, samen met de bijenhouders, aan de andere
kant staan de fabrikanten van insecticiden en de landbouwlobby.
Onderzoeksgroepen die de bijenverdwijnziekte bestuderen, worden door
deze belangengroeperingen beïnvloed en deels ook gesponsord.”
Uit onderzoek is gebleken dat bij gewasbescherming met behulp van
neonicotinoïden er een concentratie van 5ppb (parts per billion) in nectar
van de onderzochte gewassen te verwachten is.
Twee teams onderzoekers (team 1 en team 2) doen elk een eigen
onderzoek naar de vraag of dit een negatief effect heeft op honingbijen.
De onderzoeksvraag is: Heeft een concentratie van 5ppb neonicotinoïden
in de nectar wel of niet een negatief effect op honingbijen?
Team 1 komt tot de conclusie dat er wél een negatief effect is, team 2 tot
de conclusie dat er géén negatief effect is. Deze tegenstrijdige conclusies
zijn te verklaren door de manier waarop team 1 en team 2 het effect van
de neonicotinoïden op de honingbijen meten (en niet door gemaakte
fouten).
De proefopzet in de velden van team 1 en team 2 is gelijk.
2p 7 Beschrijf een proefopzet die beide teams kunnen gebruiken om een
antwoord te krijgen op de geformuleerde onderzoeksvraag.
De proefopzet is gelijk, de meetmethode waarop de teams het effect van
de neonicotinoïden op de honingbijen meten, verschilt.
2p 8 − Beschrijf een meetmethode op basis waarvan team 1 kan concluderen
dat er wél een negatief effect is;
− Beschrijf een meetmethode op basis waarvan team 2 kan concluderen
dat er géén negatief effect is.
VW-1018-a-16-1-o lees verder ►►►
