Examen VWO
2014
tijdvak 1
woensdag 14 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1018-a-14-1-o
, Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Onderdompelgen maakt rijstrassen ‘waterproof’
Het is maar een simpel gen, maar wel één dat bij miljoenen mensen
honger kan voorkomen. Het onderdompelgen zorgt dat rijst langdurige
overstromingen kan doorstaan.
afbeelding 1
Rijst is een semi-aquatische plantensoort (zie
afbeelding 1), maar blijkt bijna even gevoelig
voor onderdompeling als veel
landplantensoorten.
Plantenveredelaar David Mackill van het
International Rice Research Institute is erin
geslaagd om uit een laag productief Indiaas
rijstras het onderdompelgen Sub1A in te kruisen
in veel gebruikte commerciële rijstrassen.
Omdat er geen sprake is van transgene planten
zijn omvangrijke veldproeven niet nodig.
Het op een klassieke manier inkruisen van een gen in een plant verschilt
van de moderne manier om met behulp van genetische modificatie een
transgene plant te produceren.
3p 1 Beschrijf in drie stappen het op klassieke wijze inkruisen van het
onderdompelgen in rijstplanten.
3p 2 Beschrijf in drie stappen hoe door genetische modificatie rijstplanten
kunnen worden verkregen die langdurige overstromingen weerstaan.
De veldproeven die vereist zijn voor nieuwe gewassen, zijn nodig om te
onderzoeken of het gewas de nieuwe eigenschap bezit en er geen
belangrijke andere eigenschappen verloren zijn gegaan. Maar ook, en dat
geldt vooral voor transgene gewassen, om bepaalde negatieve effecten
van deze gewassen op de omgeving uit te sluiten.
De nieuwe eigenschap waar het om gaat bij deze ‘onderdompel’ rijst, is
het bestand zijn tegen langdurige overstromingen.
2p 3 Noteer twee voor een hoge opbrengst belangrijke eigenschappen die bij
deze rijstplanten niet verloren mogen gaan.
2p 4 Beschrijf twee mogelijke negatieve effecten van een genetisch
gemodificeerde rijstvariant op de omgeving, die uit veldproeven kunnen
blijken.
VW-1018-a-14-1-o lees verder ►►►
, De nieuwe rijstrassen die langdurige overstroming moeten weerstaan,
worden door Indiase boeren uitgetest (zie afbeelding 2). De resultaten zijn
hoopgevend.
Bij langdurige onderdompeling is de
afbeelding 2
opbrengst vijf tot tien keer hoger dan
die van soortgelijke rassen zonder
het onderdompelgen. De plaatselijke
boeren zijn zo enthousiast dat ze het
zaaigoed al onder elkaar
verspreiden.
De ‘onderdompel’ rijst is bewust
ontwikkeld voor algemeen gebruik:
er zijn geen kwekersrechten en het
nieuwe ras is geen hybride. Elke
rijstteler kan de planten dus zelf
vermenigvuldigen.
Regelmatig wordt bij plantenveredeling wél gebruik gemaakt van F1-
hybriden. Een F1-hybride is de eerste generatie na kruising van twee
zuivere lijnen. Deze planten hebben vaak een betere opbrengst dan de
gebruikte zuivere lijnen. Dit geldt echter niet voor de F2-hybriden. Boeren
moeten daarom elk jaar weer het F1-hybride zaad bij de zaadhandelaren
aanschaffen.
1p 5 Verklaar waardoor de opbrengst lager kan zijn als de boer het zaad,
gewonnen uit zijn F1-hybride planten, opnieuw uitzaait en het jaar daarop
de F2-hybriden gaat oogsten.
Versnelde lengtegroei is een reactie van rijstplanten op langdurige
onderdompeling. Deze reactie is voor het overleven van de plant
voordelig.
2p 6 Leg dit uit aan de hand van een stofwisselingsproces dat onder water
slechter zal verlopen dan boven water.
Uit proeven waarbij rijstplanten worden besproeid met gibberelline blijkt
dat dit plantenhormoon de stengelgroei stimuleert.
Het effect van gibberelline op twee rijstmutanten met dwerggroei wordt
onderzocht:
Rijstmutant type 1 mist het gen voor de synthese van gibberelline, type 2
mist het gen voor de receptor voor gibberelline.
2p 7 Wat zal het effect zijn als de beide typen rijstmutanten worden besproeid
met een gibberelline-oplossing?
A Het zal bij beide typen geen effect hebben.
B Rijstmutant 1 zal hierdoor sneller groeien, rijstmutant 2 niet.
C Rijstmutant 2 zal hierdoor sneller groeien, rijstmutant 1 niet.
D Beide typen rijstmutanten zullen sneller groeien.
VW-1018-a-14-1-o lees verder ►►►
, Door de versnelde lengtegroei worden bij de meeste rijstrassen de
stengels langer, maar ook minder stevig. Wanneer het waterniveau weer
daalt vallen de stengels om en verrotten de rijstkorrels. Rijstplanten met
een Sub1A-gen, het onderdompelgen, hebben een andere strategie. Deze
planten gaan bij overstroming in rust tot het water weer gezakt is.
Het Sub1A-gen werd ontdekt in een traditioneel en laagproductief Indiaas
rijstras. Het wordt geactiveerd bij onderdompeling. Plantengeneticus Julia
Bailey-Serres heeft ontdekt dat de plantenhormonen ethyleen,
abscisinezuur (ABA) en gibberelline hierbij een rol spelen.
In afbeelding 3 is schematisch weergegeven hoe de respons op
onderdompeling tot stand komt.
afbeelding 3
onderdompeling
+
ethyleen
_ _ + _
_
ABA Sub1A + SLR
_ _
gibberelline Legenda:
ABA = abscisinezuur
+ SLR = signaalonderdrukkers
+ = stimulering
stengelverlenging _
= remming
3p 8 Leg uit hoe bij rijstplanten met het Sub1A-gen snellere groei na
onderdompeling verhinderd wordt.
Het hormoon gibberelline heeft in wortelcellen een heel ander effect dan
in cellen uit de stengel van de rijstplant.
Over de oorzaak hiervan worden twee beweringen gedaan:
1 In de verschillende celtypen worden verschillende receptoren
gevormd.
2 In de verschillende celtypen worden andere genen aan- of
uitgeschakeld.
2p 9 Welke van deze beweringen kan of welke kunnen een verklaring zijn voor
het verschil in effect van eenzelfde hormoon op verschillende celtypen?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D beide beweringen
VW-1018-a-14-1-o lees verder ►►►
2014
tijdvak 1
woensdag 14 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1018-a-14-1-o
, Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Onderdompelgen maakt rijstrassen ‘waterproof’
Het is maar een simpel gen, maar wel één dat bij miljoenen mensen
honger kan voorkomen. Het onderdompelgen zorgt dat rijst langdurige
overstromingen kan doorstaan.
afbeelding 1
Rijst is een semi-aquatische plantensoort (zie
afbeelding 1), maar blijkt bijna even gevoelig
voor onderdompeling als veel
landplantensoorten.
Plantenveredelaar David Mackill van het
International Rice Research Institute is erin
geslaagd om uit een laag productief Indiaas
rijstras het onderdompelgen Sub1A in te kruisen
in veel gebruikte commerciële rijstrassen.
Omdat er geen sprake is van transgene planten
zijn omvangrijke veldproeven niet nodig.
Het op een klassieke manier inkruisen van een gen in een plant verschilt
van de moderne manier om met behulp van genetische modificatie een
transgene plant te produceren.
3p 1 Beschrijf in drie stappen het op klassieke wijze inkruisen van het
onderdompelgen in rijstplanten.
3p 2 Beschrijf in drie stappen hoe door genetische modificatie rijstplanten
kunnen worden verkregen die langdurige overstromingen weerstaan.
De veldproeven die vereist zijn voor nieuwe gewassen, zijn nodig om te
onderzoeken of het gewas de nieuwe eigenschap bezit en er geen
belangrijke andere eigenschappen verloren zijn gegaan. Maar ook, en dat
geldt vooral voor transgene gewassen, om bepaalde negatieve effecten
van deze gewassen op de omgeving uit te sluiten.
De nieuwe eigenschap waar het om gaat bij deze ‘onderdompel’ rijst, is
het bestand zijn tegen langdurige overstromingen.
2p 3 Noteer twee voor een hoge opbrengst belangrijke eigenschappen die bij
deze rijstplanten niet verloren mogen gaan.
2p 4 Beschrijf twee mogelijke negatieve effecten van een genetisch
gemodificeerde rijstvariant op de omgeving, die uit veldproeven kunnen
blijken.
VW-1018-a-14-1-o lees verder ►►►
, De nieuwe rijstrassen die langdurige overstroming moeten weerstaan,
worden door Indiase boeren uitgetest (zie afbeelding 2). De resultaten zijn
hoopgevend.
Bij langdurige onderdompeling is de
afbeelding 2
opbrengst vijf tot tien keer hoger dan
die van soortgelijke rassen zonder
het onderdompelgen. De plaatselijke
boeren zijn zo enthousiast dat ze het
zaaigoed al onder elkaar
verspreiden.
De ‘onderdompel’ rijst is bewust
ontwikkeld voor algemeen gebruik:
er zijn geen kwekersrechten en het
nieuwe ras is geen hybride. Elke
rijstteler kan de planten dus zelf
vermenigvuldigen.
Regelmatig wordt bij plantenveredeling wél gebruik gemaakt van F1-
hybriden. Een F1-hybride is de eerste generatie na kruising van twee
zuivere lijnen. Deze planten hebben vaak een betere opbrengst dan de
gebruikte zuivere lijnen. Dit geldt echter niet voor de F2-hybriden. Boeren
moeten daarom elk jaar weer het F1-hybride zaad bij de zaadhandelaren
aanschaffen.
1p 5 Verklaar waardoor de opbrengst lager kan zijn als de boer het zaad,
gewonnen uit zijn F1-hybride planten, opnieuw uitzaait en het jaar daarop
de F2-hybriden gaat oogsten.
Versnelde lengtegroei is een reactie van rijstplanten op langdurige
onderdompeling. Deze reactie is voor het overleven van de plant
voordelig.
2p 6 Leg dit uit aan de hand van een stofwisselingsproces dat onder water
slechter zal verlopen dan boven water.
Uit proeven waarbij rijstplanten worden besproeid met gibberelline blijkt
dat dit plantenhormoon de stengelgroei stimuleert.
Het effect van gibberelline op twee rijstmutanten met dwerggroei wordt
onderzocht:
Rijstmutant type 1 mist het gen voor de synthese van gibberelline, type 2
mist het gen voor de receptor voor gibberelline.
2p 7 Wat zal het effect zijn als de beide typen rijstmutanten worden besproeid
met een gibberelline-oplossing?
A Het zal bij beide typen geen effect hebben.
B Rijstmutant 1 zal hierdoor sneller groeien, rijstmutant 2 niet.
C Rijstmutant 2 zal hierdoor sneller groeien, rijstmutant 1 niet.
D Beide typen rijstmutanten zullen sneller groeien.
VW-1018-a-14-1-o lees verder ►►►
, Door de versnelde lengtegroei worden bij de meeste rijstrassen de
stengels langer, maar ook minder stevig. Wanneer het waterniveau weer
daalt vallen de stengels om en verrotten de rijstkorrels. Rijstplanten met
een Sub1A-gen, het onderdompelgen, hebben een andere strategie. Deze
planten gaan bij overstroming in rust tot het water weer gezakt is.
Het Sub1A-gen werd ontdekt in een traditioneel en laagproductief Indiaas
rijstras. Het wordt geactiveerd bij onderdompeling. Plantengeneticus Julia
Bailey-Serres heeft ontdekt dat de plantenhormonen ethyleen,
abscisinezuur (ABA) en gibberelline hierbij een rol spelen.
In afbeelding 3 is schematisch weergegeven hoe de respons op
onderdompeling tot stand komt.
afbeelding 3
onderdompeling
+
ethyleen
_ _ + _
_
ABA Sub1A + SLR
_ _
gibberelline Legenda:
ABA = abscisinezuur
+ SLR = signaalonderdrukkers
+ = stimulering
stengelverlenging _
= remming
3p 8 Leg uit hoe bij rijstplanten met het Sub1A-gen snellere groei na
onderdompeling verhinderd wordt.
Het hormoon gibberelline heeft in wortelcellen een heel ander effect dan
in cellen uit de stengel van de rijstplant.
Over de oorzaak hiervan worden twee beweringen gedaan:
1 In de verschillende celtypen worden verschillende receptoren
gevormd.
2 In de verschillende celtypen worden andere genen aan- of
uitgeschakeld.
2p 9 Welke van deze beweringen kan of welke kunnen een verklaring zijn voor
het verschil in effect van eenzelfde hormoon op verschillende celtypen?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D beide beweringen
VW-1018-a-14-1-o lees verder ►►►
