Examen HAVO
2008
tijdvak 1
maandag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800023-1-059o
, Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Ganzen worden een plaag
Eén van de succesnummers van natuurontwikkeling is de Grauwe gans. Het
aantal vogels is in 25 jaar van ongeveer 3500 exemplaren toegenomen tot
60.000 exemplaren. Maar die opmars heeft ook zijn keerzijde: hij kan een plaag
worden.
De Stichting Natuurmonumenten wil zelfs ingrijpen om de populatie grauwe
ganzen in toom te houden door eieren weg te halen of door te prikken. Het
probleem ligt bij de zogenaamde ‘overzomerende’ grauwe ganzen. Zij hebben
Nederland als standplaats gekozen en trekken niet meer weg om elders te
broeden. In Nederland vinden ze nu een goed gedekte tafel van grassen en
granen die voldoende eiwitrijk blijken te zijn. “Dankzij de toename van
moerasnatuur zijn er steeds meer plassen waar ganzen veilig voor vossen
kunnen slapen”, zegt dr. Bart Ebbingen van onderzoeksinstituut Alterra in
Wageningen.
2p 1 Waardoor kon de Grauwe gans in Nederland een plaag worden?
A alleen doordat er een overmaat aan voedsel is
B alleen doordat er weinig predatoren in het gebied zijn
C alleen doordat de ganzen maar een deel van het jaar in Nederland verblijven
D alleen door de overmaat aan voedsel en het geringe aantal predatoren in het
gebied
E door zowel de overmaat aan voedsel, het geringe aantal predatoren in het
gebied als de korte verblijfsduur van de ganzen in Nederland
In een ganzennest liggen gewoonlijk 4 tot 6 eieren. Als een aantal eieren wordt
weggehaald, legt de gans net zoveel nieuwe eieren, tot het oorspronkelijke
aantal weer bereikt is. Als ze worden doorgeprikt en daarna teruggelegd, blijft de
gans op de eieren zitten.
1p 2 Wat is de sleutelprikkel voor de gans om eieren bij te leggen?
Stel men heeft in 2005, in een bepaald natuurgebied waar op dat moment
15.000 overzomerende ganzen verblijven en nog geen vossen voorkomen, 20
vossen van verschillend geslacht uitgezet.
De bedoeling is dat de grootte van de populatie ganzen terugloopt en daarna
stabiel blijft op een aantal van 4500. Ga er van uit dat niet alleen dit aantal,
maar ook de stabiliteit van de populatie in de loop van de jaren gerealiseerd
wordt.
800023-1-059o 2 lees verder ►►►
, In de uitwerkbijlage is een assenstelsel met de grafiek van de ganzenpopulatie
getekend. Op de ene Y-as (Y1) staat het aantal vossen. Op de andere Y-as (Y2)
staat het aantal ganzen.
Op de X-as staat het jaar 2005 als begin van het experiment aangegeven. Het
jaar R geeft aan dat vanaf dat moment de populatie stabiel blijft op het aantal
van circa 4500 ganzen.
3p 3 Schets in het assenstelsel op de uitwerkbijlage het verloop van het aantal
vossen in de loop van de tijd.
800023-1-059o 3 lees verder ►►►
, Snoeken
In het Nederlandse zoete water komt, net zoals in de rest van Europa en Azië,
de snoek, Esox lucius, voor. In de wateren van de Verenigde Staten en Canada
komen de snoeksoorten Esox masquinongy en Esox niger voor en van Esox
americanus de ondersoorten Esox americanus americanus en Esox americanus
vermiculatus.
In onderstaande afbeelding is het verspreidingsgebied van snoeken
weergegeven.
Legenda:
verspreiding snoek over
de gehele wereld
Omdat de snoek een geliefde sportvis is, heeft men in kwekerijen snoeken
gekruist en de nakomelingen in viswater uitgezet.
In gevangenschap zullen snoeken van dezelfde soort gemakkelijk nakomelingen
krijgen.
Men heeft ook geprobeerd exemplaren van verschillende snoeksoorten met
elkaar te kruisen.
1p 4 Tussen welke van de hierboven genoemde vier Noord-Amerikaanse snoeken is
een kruising met zekerheid succesvol?
Jonge snoeken die zojuist uit het ei gekomen zijn, gaan tussen de planten naar
prooi zoeken. In het begin bestaat die prooi uit gemakkelijk te overmeesteren
kleine waterdieren. Na een paar dagen worden grotere waterdieren gekozen,
waaronder eigen soortgenoten.
800023-1-059o 4 lees verder ►►►
2008
tijdvak 1
maandag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800023-1-059o
, Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Ganzen worden een plaag
Eén van de succesnummers van natuurontwikkeling is de Grauwe gans. Het
aantal vogels is in 25 jaar van ongeveer 3500 exemplaren toegenomen tot
60.000 exemplaren. Maar die opmars heeft ook zijn keerzijde: hij kan een plaag
worden.
De Stichting Natuurmonumenten wil zelfs ingrijpen om de populatie grauwe
ganzen in toom te houden door eieren weg te halen of door te prikken. Het
probleem ligt bij de zogenaamde ‘overzomerende’ grauwe ganzen. Zij hebben
Nederland als standplaats gekozen en trekken niet meer weg om elders te
broeden. In Nederland vinden ze nu een goed gedekte tafel van grassen en
granen die voldoende eiwitrijk blijken te zijn. “Dankzij de toename van
moerasnatuur zijn er steeds meer plassen waar ganzen veilig voor vossen
kunnen slapen”, zegt dr. Bart Ebbingen van onderzoeksinstituut Alterra in
Wageningen.
2p 1 Waardoor kon de Grauwe gans in Nederland een plaag worden?
A alleen doordat er een overmaat aan voedsel is
B alleen doordat er weinig predatoren in het gebied zijn
C alleen doordat de ganzen maar een deel van het jaar in Nederland verblijven
D alleen door de overmaat aan voedsel en het geringe aantal predatoren in het
gebied
E door zowel de overmaat aan voedsel, het geringe aantal predatoren in het
gebied als de korte verblijfsduur van de ganzen in Nederland
In een ganzennest liggen gewoonlijk 4 tot 6 eieren. Als een aantal eieren wordt
weggehaald, legt de gans net zoveel nieuwe eieren, tot het oorspronkelijke
aantal weer bereikt is. Als ze worden doorgeprikt en daarna teruggelegd, blijft de
gans op de eieren zitten.
1p 2 Wat is de sleutelprikkel voor de gans om eieren bij te leggen?
Stel men heeft in 2005, in een bepaald natuurgebied waar op dat moment
15.000 overzomerende ganzen verblijven en nog geen vossen voorkomen, 20
vossen van verschillend geslacht uitgezet.
De bedoeling is dat de grootte van de populatie ganzen terugloopt en daarna
stabiel blijft op een aantal van 4500. Ga er van uit dat niet alleen dit aantal,
maar ook de stabiliteit van de populatie in de loop van de jaren gerealiseerd
wordt.
800023-1-059o 2 lees verder ►►►
, In de uitwerkbijlage is een assenstelsel met de grafiek van de ganzenpopulatie
getekend. Op de ene Y-as (Y1) staat het aantal vossen. Op de andere Y-as (Y2)
staat het aantal ganzen.
Op de X-as staat het jaar 2005 als begin van het experiment aangegeven. Het
jaar R geeft aan dat vanaf dat moment de populatie stabiel blijft op het aantal
van circa 4500 ganzen.
3p 3 Schets in het assenstelsel op de uitwerkbijlage het verloop van het aantal
vossen in de loop van de tijd.
800023-1-059o 3 lees verder ►►►
, Snoeken
In het Nederlandse zoete water komt, net zoals in de rest van Europa en Azië,
de snoek, Esox lucius, voor. In de wateren van de Verenigde Staten en Canada
komen de snoeksoorten Esox masquinongy en Esox niger voor en van Esox
americanus de ondersoorten Esox americanus americanus en Esox americanus
vermiculatus.
In onderstaande afbeelding is het verspreidingsgebied van snoeken
weergegeven.
Legenda:
verspreiding snoek over
de gehele wereld
Omdat de snoek een geliefde sportvis is, heeft men in kwekerijen snoeken
gekruist en de nakomelingen in viswater uitgezet.
In gevangenschap zullen snoeken van dezelfde soort gemakkelijk nakomelingen
krijgen.
Men heeft ook geprobeerd exemplaren van verschillende snoeksoorten met
elkaar te kruisen.
1p 4 Tussen welke van de hierboven genoemde vier Noord-Amerikaanse snoeken is
een kruising met zekerheid succesvol?
Jonge snoeken die zojuist uit het ei gekomen zijn, gaan tussen de planten naar
prooi zoeken. In het begin bestaat die prooi uit gemakkelijk te overmeesteren
kleine waterdieren. Na een paar dagen worden grotere waterdieren gekozen,
waaronder eigen soortgenoten.
800023-1-059o 4 lees verder ►►►
