Examen HAVO
2016
tijdvak 1
woensdag 25 mei
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1028-a-16-1-o
, Amber
tekstfragment 1
‘Schat’ in buik van dode potvis Grote Pier
In december 2012 is er op een zandplaat bij Texel een potvis
aangespoeld. Medewerkers van Natuurcentrum Ecomare hebben deze
potvis ontleed. Daarbij werden in de buik van de potvis vijf brokken
ambergrijs ontdekt met een totale massa van ongeveer 83 kilogram. De
geschatte waarde van de vondst is minimaal een half miljoen euro.
Ambergrijs is zeldzaam en wordt gebruikt als grondstof in de
parfumindustrie.
naar: Algemeen Dagblad
De geur van ambergrijs ontstaat door een combinatie van verschillende
stoffen. Om deze geurstoffen te isoleren wordt in een laboratorium van
een parfumfabriek een stuk ruw ambergrijs in een mortier zo fijn mogelijk
gemaakt en in een geschikt oplosmiddel gebracht. Het verkregen mengsel
wordt gefiltreerd en het filtraat wordt verder opgewerkt.
2p 1 Leg uit waardoor per seconde meer geurstof oplost wanneer het
ambergrijs wordt fijngemaakt, dan wanneer het niet zou worden
fijngemaakt. Gebruik in je antwoord minstens één begrip op microniveau.
Eén van de karakteristieke geurstoffen in ambergrijs is ambrox. De
structuurformule van ambrox is hieronder weergegeven:
CH3 CH3
CH2
C
CH2 CH CH2
CH3
CH2 C C
CH2 CH O
CH3
CH2 CH2
De meeste geurstoffen zijn hydrofoob.
2p 2 Leg uit, aan de hand van de bovenstaande structuurformule, of ambrox
een hydrofobe stof is.
HA-1028-a-16-1-o lees verder ►►►
, Ambrox wordt ook verwerkt in sommige huisparfums (luchtverfrissers).
Mevrouw Steenkamp koopt een dergelijke huisparfum met verstuiver. Zij
spuit hiermee één keer in haar woonkamer. Na enige tijd heeft de damp
zich gelijkmatig over de woonkamer verspreid. Om ambrox te kunnen
ruiken moet de geurdrempel overschreden worden.
De geurdrempel is de laagste concentratie van een gasvormige stof in
lucht die waarneembaar is voor de mens.
Door één keer te spuiten met de huisparfum is 5,7·10–4 g ambrox in de
woonkamer aanwezig.
2p 3 Laat dit zien met een berekening aan de hand van de volgende gegevens:
− Eén keer spuiten komt overeen met 0,085 mL vloeistof;
− de huisparfum bevat 0,72 volumeprocent ambrox;
− de dichtheid van ambrox is 0,939 g mL–1.
3p 4 Laat met een berekening zien of na één keer spuiten in de woonkamer de
geurdrempel van ambrox (= 3·10–4 cm3 m–3) overschreden wordt.
Maak hierbij gebruik van de volgende gegevens:
− De molecuulformule van ambrox is C16H28O;
− 1,0 mol damp heeft een volume van 2,45·10–2 m3;
− het volume van de woonkamer is 140 m3;
− alle ambrox is verdampt.
HA-1028-a-16-1-o lees verder ►►►
, ‘Groene’ airbag
Een airbag in een auto is een
veiligheidsvoorziening die inzittenden
bij een botsing moet beschermen.
De airbag wordt dan in zeer korte tijd
gevuld met een gas.
In tekstfragment 1 wordt een nieuw
ontwerp beschreven dat in vergelijking
met de huidige airbags een verbetering
betekent op milieugebied.
tekstfragment 1
Een fabrikant van airbags voor de auto-industrie heeft een nieuw
milieuvriendelijk concept ontwikkeld. Het systeem maakt gebruik van de
gassen waterstof en zuurstof in combinatie met argon om de airbag op te
blazen wanneer een botsing plaatsvindt.
Door middel van een ontstekingsmechanisme vindt er een chemische
reactie plaats. Na de reactie is de airbag gevuld met een mengsel van
waterdamp en argon.
Het nieuwe systeem is in 2012 in productie gegaan voor een Europese
autofabrikant.
naar: www.autoliv.com
Argon staat in groep 18 van het periodiek systeem.
1p 5 Geef de algemene naam van de elementen die in groep 18 van het
periodiek systeem staan.
2p 6 Geef de vergelijking van de reactie die in tekstfragment 1 wordt
beschreven.
Bij de optredende reactie komt warmte vrij. Samen met het argon dat in
de airbag wordt geblazen, zorgt de reactie ervoor dat de airbag bij een
botsing tot het gewenste volume wordt opgeblazen.
Uit de warmte die bij de reactie vrijkomt, kan worden berekend hoeveel
gram waterdamp wordt gevormd.
3p 7 Geef deze berekening.
Maak hierbij gebruik van:
− een gegeven uit Binas-tabel 57A;
− het gegeven dat bij de reactie 9,5·103 J aan warmte vrijkomt
(omgerekend naar T = 298 K, p = p0).
HA-1028-a-16-1-o lees verder ►►►
2016
tijdvak 1
woensdag 25 mei
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1028-a-16-1-o
, Amber
tekstfragment 1
‘Schat’ in buik van dode potvis Grote Pier
In december 2012 is er op een zandplaat bij Texel een potvis
aangespoeld. Medewerkers van Natuurcentrum Ecomare hebben deze
potvis ontleed. Daarbij werden in de buik van de potvis vijf brokken
ambergrijs ontdekt met een totale massa van ongeveer 83 kilogram. De
geschatte waarde van de vondst is minimaal een half miljoen euro.
Ambergrijs is zeldzaam en wordt gebruikt als grondstof in de
parfumindustrie.
naar: Algemeen Dagblad
De geur van ambergrijs ontstaat door een combinatie van verschillende
stoffen. Om deze geurstoffen te isoleren wordt in een laboratorium van
een parfumfabriek een stuk ruw ambergrijs in een mortier zo fijn mogelijk
gemaakt en in een geschikt oplosmiddel gebracht. Het verkregen mengsel
wordt gefiltreerd en het filtraat wordt verder opgewerkt.
2p 1 Leg uit waardoor per seconde meer geurstof oplost wanneer het
ambergrijs wordt fijngemaakt, dan wanneer het niet zou worden
fijngemaakt. Gebruik in je antwoord minstens één begrip op microniveau.
Eén van de karakteristieke geurstoffen in ambergrijs is ambrox. De
structuurformule van ambrox is hieronder weergegeven:
CH3 CH3
CH2
C
CH2 CH CH2
CH3
CH2 C C
CH2 CH O
CH3
CH2 CH2
De meeste geurstoffen zijn hydrofoob.
2p 2 Leg uit, aan de hand van de bovenstaande structuurformule, of ambrox
een hydrofobe stof is.
HA-1028-a-16-1-o lees verder ►►►
, Ambrox wordt ook verwerkt in sommige huisparfums (luchtverfrissers).
Mevrouw Steenkamp koopt een dergelijke huisparfum met verstuiver. Zij
spuit hiermee één keer in haar woonkamer. Na enige tijd heeft de damp
zich gelijkmatig over de woonkamer verspreid. Om ambrox te kunnen
ruiken moet de geurdrempel overschreden worden.
De geurdrempel is de laagste concentratie van een gasvormige stof in
lucht die waarneembaar is voor de mens.
Door één keer te spuiten met de huisparfum is 5,7·10–4 g ambrox in de
woonkamer aanwezig.
2p 3 Laat dit zien met een berekening aan de hand van de volgende gegevens:
− Eén keer spuiten komt overeen met 0,085 mL vloeistof;
− de huisparfum bevat 0,72 volumeprocent ambrox;
− de dichtheid van ambrox is 0,939 g mL–1.
3p 4 Laat met een berekening zien of na één keer spuiten in de woonkamer de
geurdrempel van ambrox (= 3·10–4 cm3 m–3) overschreden wordt.
Maak hierbij gebruik van de volgende gegevens:
− De molecuulformule van ambrox is C16H28O;
− 1,0 mol damp heeft een volume van 2,45·10–2 m3;
− het volume van de woonkamer is 140 m3;
− alle ambrox is verdampt.
HA-1028-a-16-1-o lees verder ►►►
, ‘Groene’ airbag
Een airbag in een auto is een
veiligheidsvoorziening die inzittenden
bij een botsing moet beschermen.
De airbag wordt dan in zeer korte tijd
gevuld met een gas.
In tekstfragment 1 wordt een nieuw
ontwerp beschreven dat in vergelijking
met de huidige airbags een verbetering
betekent op milieugebied.
tekstfragment 1
Een fabrikant van airbags voor de auto-industrie heeft een nieuw
milieuvriendelijk concept ontwikkeld. Het systeem maakt gebruik van de
gassen waterstof en zuurstof in combinatie met argon om de airbag op te
blazen wanneer een botsing plaatsvindt.
Door middel van een ontstekingsmechanisme vindt er een chemische
reactie plaats. Na de reactie is de airbag gevuld met een mengsel van
waterdamp en argon.
Het nieuwe systeem is in 2012 in productie gegaan voor een Europese
autofabrikant.
naar: www.autoliv.com
Argon staat in groep 18 van het periodiek systeem.
1p 5 Geef de algemene naam van de elementen die in groep 18 van het
periodiek systeem staan.
2p 6 Geef de vergelijking van de reactie die in tekstfragment 1 wordt
beschreven.
Bij de optredende reactie komt warmte vrij. Samen met het argon dat in
de airbag wordt geblazen, zorgt de reactie ervoor dat de airbag bij een
botsing tot het gewenste volume wordt opgeblazen.
Uit de warmte die bij de reactie vrijkomt, kan worden berekend hoeveel
gram waterdamp wordt gevormd.
3p 7 Geef deze berekening.
Maak hierbij gebruik van:
− een gegeven uit Binas-tabel 57A;
− het gegeven dat bij de reactie 9,5·103 J aan warmte vrijkomt
(omgerekend naar T = 298 K, p = p0).
HA-1028-a-16-1-o lees verder ►►►
