03
Examen HAVO
20
Scheikunde (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs Tijdvak 1
Dinsdag 27 mei
13.30 – 16.30 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg,
berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen
punten toegekend als deze verklaring, uitleg,
berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
Voor dit examen zijn maximaal 85 punten te voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
behalen; het examen bestaat uit 39 vragen. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
punten met een goed antwoord behaald kunnen dan worden alleen de eerste twee in de
worden. beoordeling meegeteld.
300011 22 Begin
, Verdelgingsmiddel
Op de website van een chemisch bedrijf staat de volgende informatie over het
insectenverdelgingsmiddel ’Celphos’.
tekst- CELPHOS
fragment 1
1 Celphos is een ontsmettingsmiddel dat bestaat uit aluminiumfosfide,
2 ammoniumzouten en speciale bindmiddelen zoals paraffinewas.
3 Door reactie van aluminiumfosfide met waterdamp uit de lucht vallen, afhankelijk
4 van temperatuur en vochtigheid, Celphostabletten binnen 0,5 tot 4 uur uiteen.
5 Hierbij ontstaan fosfinegas en aluminiumhydroxide. Fosfinegas (PH 3) is een
6 uitstekend insectenverdelgingsmiddel. Het is vluchtig, verspreidt zich snel in alle
7 richtingen en dringt gemakkelijk door verpakkingsmiddelen zoals papier en karton.
De werkzame stof in Celphos is het aluminiumfosfide (AlP). Deze stof bestaat uit
Al 3+ ionen en P 3– ionen.
2p 1 Geef het aantal protonen en het aantal elektronen in een P3– ion.
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: ...
aantal elektronen: ...
3p 2 Geef de vergelijking van de reactie die optreedt als Celphostabletten aan vochtige lucht
worden blootgesteld.
Uit tekstfragment 1 (de regels 3 en 4) valt op te maken dat de tijd van het uiteenvallen van
Celphostabletten onder andere afhankelijk is van de temperatuur.
2p 3 Duurt, bij gelijke vochtigheid, het uiteenvallen van de Celphostabletten bij 25 °C langer of
korter dan bij 10 °C? Geef een verklaring voor je antwoord.
tabel 1 CELPHOS
Fysische en chemische eigenschappen
Samenstelling:
aluminiumfosfide 56 massaprocent
overige stoffen 44 massaprocent
Vorm grote tabletten (3,0 g) of kleine
tabletten (0,6 g)
In contact met water(damp) komt 13 van de massa van Celphos
aan fosfinegas vrij
Kleur grijs
Geur ruikt als knoflook
In tabel 1 staat dat de massa van het fosfinegas (PH 3) dat ontstaat, eenderde deel bedraagt
van de massa van de gebruikte hoeveelheid Celphos.
3p 4 Laat dit met behulp van een berekening zien, uitgaande van een Celphostablet van 3,0 gram.
Gebruik bij je berekening onder andere nog een gegeven uit tabel 1 en neem bij de
berekening aan dat één mol fosfinegas ontstaat per mol aluminiumfosfide.
300011 22 2 Lees verder
, Tijdens het ontsmetten van een graanschuur met behulp van Celphostabletten werd in een
aanliggende woning de concentratie van fosfinegas gemeten. Deze was 3,5·10–8 mol dm–3.
De MAC-waarde van fosfine is 0,4 mg m–3 .
3p 5 Ga met behulp van een berekening na of de MAC-waarde is overschreden.
In de zomer van 1998 spoelden op het strand tussen Egmond aan Zee en Den Helder zakjes
aan. Op de zakjes stond onder andere de formule AlP vermeld. Het strand werd afgezet in
verband met gevaar voor de gezondheid door vorming van fosfinegas. Bij nader onderzoek
bleek dit gevaar toch niet aanwezig te zijn. In een krant schreef een journalist dat het gevaar
op fosfinevorming niet aanwezig was "omdat de aluminiumfosfide al was uitgewerkt". Het
taalgebruik van de journalist is chemisch niet correct.
1p 6 Vervang het cursief gedrukte deel van de zin door een zinsnede die op een chemisch
correcte wijze weergeeft waarom er geen gevaar meer was voor de gezondheid.
1p 7 Geef de naam van de vaste stof die, behalve bindmiddelen en restanten van
ammoniumzouten, voornamelijk in de zakjes aanwezig was op het moment dat de zakjes op
het strand werden gevonden.
Ananas
Bij het kraken van aardolie ontstaan onder andere stoffen met de formule C2H 4 en C4 H 8. Er
is maar één stof met de formule C2 H 4. Er zijn meerdere isomeren met de formule C4H 8 .
3p 8 Geef de structuurformules van drie isomeren met de molecuulformule C4 H 8.
Wanneer men C 2H 4 onder de juiste omstandigheden met water laat reageren, ontstaat
ethanol (C2 H5 OH).
1p 9 Geef de structuurformules van etheen en van ethanol.
2p 10 Is de reactie van etheen met water een additiereactie? Geef een verklaring voor je antwoord.
Op soortgelijke wijze kan uit één van de isomeren met molecuulformule C4 H 8 de stof
1-butanol (C 4 H9 OH) worden gemaakt. Door oxidatie kan 1-butanol worden omgezet tot
butaanzuur.
Ethanol en butaanzuur zijn de grondstoffen voor de bereiding van ethylbutanoaat, een ester
die naar ananas ruikt.
2p 11 Geef de structuurformule van ethylbutanoaat.
300011 22 3 Lees verder
, Mestverwerking
In verschillende bladen is melding gemaakt van een methode om het overschot aan mest te
verwerken door er algen in te laten groeien. Hieronder zijn tekstfragmenten uit twee bladen
weergegeven. In de berichtgeving blijken nogal wat verschillen voor te komen.
Lees beide tekstfragmenten.
tekst- tekst-
fragment 2 fragment 3
1 Boeren proberen op allerlei manieren 35 Negen varkenshouders uit de
2 van hun mest af te komen, bijvoorbeeld 36 Achterhoek beginnen deze maand aan
3 door indampen tot droge mest die 37 de kweek van algen op basis van
4 eenvoudiger vervoerd kan worden om 38 drijfmest.
5 elders te worden gebruikt. Maar het 39 Tot voor kort hanteerde de sector
6 verplaatsen van een probleem is nu niet 40 voornamelijk methodes voor indamping
7 bepaald een fundamentele oplossing. 41 om uit de vloeibare fractie nieuwe
8 Sinds afgelopen maand proberen negen 42 mestproducten te halen.
9 varkenshouders uit de Achterhoek het 43 Het bedrijf Algensystemen BV sloeg een
10 nuttige met het aangename te verenigen 44 andere richting in. Hier is men al enkele
11 door in hun drijfmest algen te 45 jaren bezig om drijfmest biologisch te
12 verbouwen. 46 zuiveren. Via fotosynthese ontstaat een
13 Op de mest wordt een kleine 47 overmaat aan zuurstof waarmee
14 hoeveelheid groene alg losgelaten die 48 bacteriën de organische stof omzetten in
15 het in de mest aanwezige kooldioxide 49 ammonium, fosfaten en koolstof, die de
16 omzet in zuurstof. Die zuurstof activeert 50 algen weer tot voedsel dienen.
17 de bacteriën in de mest weer tot 51 Aan de kweek kleeft slechts één nadeel:
18 omzetting van organische meststoffen in 52 de explosieve groei stopt wanneer de
19 ammoniak, fosfaat, nitraat en 53 algen niet over voldoende zonlicht
20 kooldioxide, waar de algen dan weer blij 54 beschikken. Daarom heeft de kwekerij
21 mee zijn. Door regelmatig algen uit het 55 een schoepenrad geplaatst dat de
22 bassin te halen en drijfmest toe te 56 vloeistof met zo’n twintig centimeter per
23 voegen, ontstaat een continu proces dat 57 seconde rondpompt. De algen worden
24 drijfmest omzet in algen, water en (op 58 daarmee niet alleen van licht voorzien
25 de bodem van de vijver) een koek van 59 maar blijven ook los van de bodem,
26 mineralen waaruit uitstekend compost 60 klaar om afgezogen, gezuiverd en
27 voor de (glas)tuinbouw valt te maken. 61 gedroogd te worden.
28 De algen groeien bijna twintig keer 62 Het resterende water kan later voor
29 sneller dan hogere plantensoorten. Maar 63 beregening worden gebruikt terwijl de
30 die groei stopt abrupt zodra ze niet over 64 kleine dikke fractie uitstekende compost
31 voldoende licht kunnen beschikken. En 65 oplevert.
32 dus moet een schoepenrad de
33 algenmassa voortdurend in beweging
34 houden.
naar: Intermediair naar: Technisch Weekblad
1p 12 Leg uit waarom het indampen van de mest (tekstfragment 2, de regels 3 tot en met 5) maakt
dat de “droge mest” gemakkelijker vervoerd kan worden.
1p 13 Noem een nadeel van het indampen van mest.
In tekstfragment 3 wordt de fotosynthese genoemd als het proces waarbij zuurstof ontstaat
(de regels 46 en 47). Behalve zuurstof ontstaat bij de fotosynthese glucose (C 6 H12O 6).
3p 14 Geef de vergelijking van de reactie die bij de fotosynthese plaatsvindt.
300011 22 4 Lees verder
Examen HAVO
20
Scheikunde (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs Tijdvak 1
Dinsdag 27 mei
13.30 – 16.30 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg,
berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen
punten toegekend als deze verklaring, uitleg,
berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
Voor dit examen zijn maximaal 85 punten te voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
behalen; het examen bestaat uit 39 vragen. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
punten met een goed antwoord behaald kunnen dan worden alleen de eerste twee in de
worden. beoordeling meegeteld.
300011 22 Begin
, Verdelgingsmiddel
Op de website van een chemisch bedrijf staat de volgende informatie over het
insectenverdelgingsmiddel ’Celphos’.
tekst- CELPHOS
fragment 1
1 Celphos is een ontsmettingsmiddel dat bestaat uit aluminiumfosfide,
2 ammoniumzouten en speciale bindmiddelen zoals paraffinewas.
3 Door reactie van aluminiumfosfide met waterdamp uit de lucht vallen, afhankelijk
4 van temperatuur en vochtigheid, Celphostabletten binnen 0,5 tot 4 uur uiteen.
5 Hierbij ontstaan fosfinegas en aluminiumhydroxide. Fosfinegas (PH 3) is een
6 uitstekend insectenverdelgingsmiddel. Het is vluchtig, verspreidt zich snel in alle
7 richtingen en dringt gemakkelijk door verpakkingsmiddelen zoals papier en karton.
De werkzame stof in Celphos is het aluminiumfosfide (AlP). Deze stof bestaat uit
Al 3+ ionen en P 3– ionen.
2p 1 Geef het aantal protonen en het aantal elektronen in een P3– ion.
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: ...
aantal elektronen: ...
3p 2 Geef de vergelijking van de reactie die optreedt als Celphostabletten aan vochtige lucht
worden blootgesteld.
Uit tekstfragment 1 (de regels 3 en 4) valt op te maken dat de tijd van het uiteenvallen van
Celphostabletten onder andere afhankelijk is van de temperatuur.
2p 3 Duurt, bij gelijke vochtigheid, het uiteenvallen van de Celphostabletten bij 25 °C langer of
korter dan bij 10 °C? Geef een verklaring voor je antwoord.
tabel 1 CELPHOS
Fysische en chemische eigenschappen
Samenstelling:
aluminiumfosfide 56 massaprocent
overige stoffen 44 massaprocent
Vorm grote tabletten (3,0 g) of kleine
tabletten (0,6 g)
In contact met water(damp) komt 13 van de massa van Celphos
aan fosfinegas vrij
Kleur grijs
Geur ruikt als knoflook
In tabel 1 staat dat de massa van het fosfinegas (PH 3) dat ontstaat, eenderde deel bedraagt
van de massa van de gebruikte hoeveelheid Celphos.
3p 4 Laat dit met behulp van een berekening zien, uitgaande van een Celphostablet van 3,0 gram.
Gebruik bij je berekening onder andere nog een gegeven uit tabel 1 en neem bij de
berekening aan dat één mol fosfinegas ontstaat per mol aluminiumfosfide.
300011 22 2 Lees verder
, Tijdens het ontsmetten van een graanschuur met behulp van Celphostabletten werd in een
aanliggende woning de concentratie van fosfinegas gemeten. Deze was 3,5·10–8 mol dm–3.
De MAC-waarde van fosfine is 0,4 mg m–3 .
3p 5 Ga met behulp van een berekening na of de MAC-waarde is overschreden.
In de zomer van 1998 spoelden op het strand tussen Egmond aan Zee en Den Helder zakjes
aan. Op de zakjes stond onder andere de formule AlP vermeld. Het strand werd afgezet in
verband met gevaar voor de gezondheid door vorming van fosfinegas. Bij nader onderzoek
bleek dit gevaar toch niet aanwezig te zijn. In een krant schreef een journalist dat het gevaar
op fosfinevorming niet aanwezig was "omdat de aluminiumfosfide al was uitgewerkt". Het
taalgebruik van de journalist is chemisch niet correct.
1p 6 Vervang het cursief gedrukte deel van de zin door een zinsnede die op een chemisch
correcte wijze weergeeft waarom er geen gevaar meer was voor de gezondheid.
1p 7 Geef de naam van de vaste stof die, behalve bindmiddelen en restanten van
ammoniumzouten, voornamelijk in de zakjes aanwezig was op het moment dat de zakjes op
het strand werden gevonden.
Ananas
Bij het kraken van aardolie ontstaan onder andere stoffen met de formule C2H 4 en C4 H 8. Er
is maar één stof met de formule C2 H 4. Er zijn meerdere isomeren met de formule C4H 8 .
3p 8 Geef de structuurformules van drie isomeren met de molecuulformule C4 H 8.
Wanneer men C 2H 4 onder de juiste omstandigheden met water laat reageren, ontstaat
ethanol (C2 H5 OH).
1p 9 Geef de structuurformules van etheen en van ethanol.
2p 10 Is de reactie van etheen met water een additiereactie? Geef een verklaring voor je antwoord.
Op soortgelijke wijze kan uit één van de isomeren met molecuulformule C4 H 8 de stof
1-butanol (C 4 H9 OH) worden gemaakt. Door oxidatie kan 1-butanol worden omgezet tot
butaanzuur.
Ethanol en butaanzuur zijn de grondstoffen voor de bereiding van ethylbutanoaat, een ester
die naar ananas ruikt.
2p 11 Geef de structuurformule van ethylbutanoaat.
300011 22 3 Lees verder
, Mestverwerking
In verschillende bladen is melding gemaakt van een methode om het overschot aan mest te
verwerken door er algen in te laten groeien. Hieronder zijn tekstfragmenten uit twee bladen
weergegeven. In de berichtgeving blijken nogal wat verschillen voor te komen.
Lees beide tekstfragmenten.
tekst- tekst-
fragment 2 fragment 3
1 Boeren proberen op allerlei manieren 35 Negen varkenshouders uit de
2 van hun mest af te komen, bijvoorbeeld 36 Achterhoek beginnen deze maand aan
3 door indampen tot droge mest die 37 de kweek van algen op basis van
4 eenvoudiger vervoerd kan worden om 38 drijfmest.
5 elders te worden gebruikt. Maar het 39 Tot voor kort hanteerde de sector
6 verplaatsen van een probleem is nu niet 40 voornamelijk methodes voor indamping
7 bepaald een fundamentele oplossing. 41 om uit de vloeibare fractie nieuwe
8 Sinds afgelopen maand proberen negen 42 mestproducten te halen.
9 varkenshouders uit de Achterhoek het 43 Het bedrijf Algensystemen BV sloeg een
10 nuttige met het aangename te verenigen 44 andere richting in. Hier is men al enkele
11 door in hun drijfmest algen te 45 jaren bezig om drijfmest biologisch te
12 verbouwen. 46 zuiveren. Via fotosynthese ontstaat een
13 Op de mest wordt een kleine 47 overmaat aan zuurstof waarmee
14 hoeveelheid groene alg losgelaten die 48 bacteriën de organische stof omzetten in
15 het in de mest aanwezige kooldioxide 49 ammonium, fosfaten en koolstof, die de
16 omzet in zuurstof. Die zuurstof activeert 50 algen weer tot voedsel dienen.
17 de bacteriën in de mest weer tot 51 Aan de kweek kleeft slechts één nadeel:
18 omzetting van organische meststoffen in 52 de explosieve groei stopt wanneer de
19 ammoniak, fosfaat, nitraat en 53 algen niet over voldoende zonlicht
20 kooldioxide, waar de algen dan weer blij 54 beschikken. Daarom heeft de kwekerij
21 mee zijn. Door regelmatig algen uit het 55 een schoepenrad geplaatst dat de
22 bassin te halen en drijfmest toe te 56 vloeistof met zo’n twintig centimeter per
23 voegen, ontstaat een continu proces dat 57 seconde rondpompt. De algen worden
24 drijfmest omzet in algen, water en (op 58 daarmee niet alleen van licht voorzien
25 de bodem van de vijver) een koek van 59 maar blijven ook los van de bodem,
26 mineralen waaruit uitstekend compost 60 klaar om afgezogen, gezuiverd en
27 voor de (glas)tuinbouw valt te maken. 61 gedroogd te worden.
28 De algen groeien bijna twintig keer 62 Het resterende water kan later voor
29 sneller dan hogere plantensoorten. Maar 63 beregening worden gebruikt terwijl de
30 die groei stopt abrupt zodra ze niet over 64 kleine dikke fractie uitstekende compost
31 voldoende licht kunnen beschikken. En 65 oplevert.
32 dus moet een schoepenrad de
33 algenmassa voortdurend in beweging
34 houden.
naar: Intermediair naar: Technisch Weekblad
1p 12 Leg uit waarom het indampen van de mest (tekstfragment 2, de regels 3 tot en met 5) maakt
dat de “droge mest” gemakkelijker vervoerd kan worden.
1p 13 Noem een nadeel van het indampen van mest.
In tekstfragment 3 wordt de fotosynthese genoemd als het proces waarbij zuurstof ontstaat
(de regels 46 en 47). Behalve zuurstof ontstaat bij de fotosynthese glucose (C 6 H12O 6).
3p 14 Geef de vergelijking van de reactie die bij de fotosynthese plaatsvindt.
300011 22 4 Lees verder
