Hoofdstuk 1. Inleiding op de sociale psychologie
De opdracht van de psycholoog is het begrijpen en voorspellen van menselijk gedrag. Deze opdracht wordt
door verschillende soorten psychologen op verschillende manieren aangepakt.
waarom negeerden mensen het geschreeuw uit het geelgeverfde huis?
welke factoren zorgen ervoor dat de meeste mensen zich aansluiten bij de mening van anderen?
hoe is het mogelijk dat een groot aantal mensen in een sekte zichzelf en hun kinderen doden?
1.1. Wat is sociale psychologie?
Het wetenschappelijk onderzoek (niet gebaseerd op volkswijsheden, meningen, gezond verstand of
inzichten van schrijvers, dichters, filosofen of grootmoeders) naar de wijze waarop de gedachten, gevoelens
en (zichtbare) gedragingen van mensen worden beïnvloed door de feitelijke (werkelijke) of denkbeeldige
(gefantaseerde) aanwezigheid van andere mensen (toetsen van vermoedens, veronderstellingen en ideeën
over social gedrag van mensen op empirische en systematische wijze; dit is een uitdaging omdat we ons
bezighouden met hoogontwikkelde wezens wier gedrag we in zeer uiteenlopende, complexe situaties
proberen te voorspellen: welke factoren veroorzaken agressie, hoe kunnen we vooroordelen ontkrachten,
welke variabelen zorgen ervoor dat twee mensen elkaar aardig vinden of van elkaar houden, waarom
gehoorzaamden mensen Jim Jones’ bevel om zelfmoord te plegen). Sociaal psychologen zijn geïnteresseerd
in het verwerven van inzicht in de wijze waarop de sociale omgeving de gedachten, gevoelens en
gedragingen van het individu beïnvloedt en waarom (met name wat er gebeurd in iemands hoofd wanneer
er verschillende conflicterende invloeden zijn).
Psychologie: de wetenschap van gedrag en de psychische processen in het individu
Sociale invloed: het effect dat de woorden, daden of alleen al de aanwezigheid van andere mensen heeft op
onze gedachten, gevoelens, attitudes of gedrag (hierbij denken we niet alleen aan rechtstreekse poging tot
overreding zoals in reclames of als mensen je ergens toe willen overhalen, maar bevat naast zichtbare
handelingen ook de impact van anderen op onze gevoelens en gedachten).
De macht van sociale interpretaties
Andere disciplines, zoals antropologie en sociologie, zijn ook geïnteresseerd in de manier waarop
mensen beïnvloed worden door hun sociale omgeving. De sociale psychologie onderscheidt zicht vooral
doordat ze zich niet zozeer bezighoudt met sociale situaties in een objectieve betekenis, maar doordat
ze zich in eerste instantie richt op de maner waarop mensen beïnvloedt worden door hun interpretaties,
of construct, van hun sociale omgeving. Het is, als we het verschijnsel sociale beïnvloeding willen
begrijpen, belangrijker dat we inzicht krijgen in de wijze waarop mensen hun sociale omgeving
waarnemen, begrijpen en interpreteren dan dat we ons een beeld vorm van de objectieve werkelijkheid
(hoe interpreteert Jonas het gedrag van Anna die hij mee wil vragen naar het eindfeest). Het begrip
construct verwijs naar de wijze waarop het individu de wereld interpreteert. Sociale psychologen
besteden daarom veel aandacht aan de wortels van deze interpretaties. Bij het maken van het
construct, zorgen mensen er dan voor dat ze er zelf zo goed mogelijk in naar voren komen of dat het zo
accuraat mogelijk is. Sociale psychologisch onderzoek richt zich op deze en andere determinanten van
gedachten en gedragingen van mensen.
Ander voorbeeld: berechting van verdachten, de wijze waarop de rechter de bewijzen interpreteert.
Construct: de manier waarop mensen de sociale wereld waarnemen, begrijpen en interpreteren.
Determinant: bepalende factor in een ontwikkeling of toestand.
Wat kunnen we nog meer over sociale invloed vertellen
Sociaal psychologen benaderen het verschijnsel sociale beïnvloeding anders dan filosofen (filosofie is
een belangrijke bron van inzichten geweest in de menselijke natuur maar soms zijn zelfs grote denkers
, het niet met elkaar eens en wie heeft er dan gelijk), journalisten of leken (ze verklaren dingen niet door
speculaties [door iemand de schuld te geven voelen we ons beter, reduceert verwarring], verklaringen
van de koude grond of door ze aan mensen te vragen omdat mensen zich niet altijd bewust zijn van de
oorsprong van hun eigen reacties en gevoelens en omdat meningen van mensen elkaar bijna altijd
tegenspreken en het niet makkelijk is uit te vogelen welke volkswijsheid [‘soort zoek soort’ of
‘tegenpolen trekken elkaar aan’] er nou gelijk heeft). Alhoewel sociaal psychologen zich met
vergelijkbare vragen bezighouden als filosofen, proberen de sociale psychologen de sociale beïnvloeding
te verklaren aan de hand van experimenten waarin de relevante variabelen zorgvuldig worden
gecontroleerd door het formuleren van gefundeerde veronderstellingen (hypotheses) over de specifieke
situatie.
Sociale psychologie vergeleken met persoonlijkheidspsychologie
Persoonlijkheidspsychologen die het sociale gedrag van individuen willen verklaren – het gedrag van
het individu in een bepaalde sociale context (in relatie tot anderen) – doen dat in termen van
individuele persoonlijkheidskenmerken (psychotisch, conformistische types). Sociaal psychologen
ontkennen niet dat persoonlijkheden verschillen, maar zij verklaren sociale gedrag in termen van de
macht die de sociale situatie uitoefent (zoals deze door het individu wordt opgevat). Hoewel inzichten
van de persoonlijkheidspsychologen onze kennis over het menselijke gedrag vergroten, zijn sociaal
psychologen ervan overtuigd dat je, als je gedrag primair op grond van persoonlijkheidsfactoren
probeert te verklaren, een essentieel onderdeel van het verhaal buiten beschouwing laat: namelijk de
machtige rol van de sociale invloed (wat is de invloed van een charismatisch figuur als Jones, wat zijn de
effecten van leven in een gesloten gemeenschap die geen ruimte laat voor andere zienswijze en welke
andere factoren kunnen een rol hebben gespeeld bij de tragische gebeurtenis van de gezamenlijke
zelfmoord). Ander voorbeeld: Roos wordt op een feestjes als ‘verlegen’ of ‘arrogant’ beschreven en thuis
als ‘charmant’. Wie is Roos nu echt? Wil de echte Roos opstaan? De vraag is verkeerd, Roos is alle drie
en geen van drieën. We zijn allemaal in staat verschillende kanten van onszelf te laten zien. Een veel
interessantere vraag is welke factoren in deze twee sociale situaties zo verschillend zijn dat ze zo’n
ingrijpend effect hebben op haar gedrag. Dat is een sociaalpsychologische vraag.
Persoonlijkheid heeft invloed op hoe wij ons gedragen, maar vaak houden we geen rekening met de
situatie waarin die persoonlijkheid zich bevindt, terwijl die toch een ingrijpend invloed heeft op hoe
mensen met elkaar omgaan.
Individuele verschillen: die aspecten van de persoonlijkheid van mensen die hen onderscheiden van
andere mensen.
Sociale psychologie vergeleken met andere sociale wetenschappen
Er bestaat een fundamenteel verschil tussen het analyseniveau van de sociale psychologen en de
sociologie. De sociale psychologie richt zich op het bestuderen van de interne psychologische processen
van individuen; de analyses spelen zich af of het niveau van het individu in de context van een bepaalde
sociale situatie. De analyses van sociologen zijn gericht op groepen mensen, die zich in bepaalde sociale
categorieën zoals gezin, ras , religie en economische klasse hebben georganiseerd. Sociologen
bestuderen meer grootschalige sociale processen, zoals historische en politieke veranderingen of de
wijze waarop grootschalige sociale structuren (ras, klasse, gender) de bestaansmogelijkheden van een
individu beïnvloeden. De aandacht van sociaal psychologen gaat uit naar de processen die zich in het
individu zelf afspelen (in welke mate wordt agressie voorafgegaan aan frustratie, welke factoren
kunnen agressie voorkomen, welke andere factoren spelen een rol bij agressie). Sociaal psychologen
proberen die universele kenmerken van de menselijke natuur in kaart te brengen die ons ontvankelijk
maken voor sociale beïnvloeding, ongeacht sociale klasse of cultuur. Sociologen zijn geïnteresseerd in
de kenmerken van de samenlevingen (waarom roept een specifieke samenleving of groep binnen een
samenleving verschillende niveaus en types van agressie bij haar leden op).
Doel van de sociale psychologie
Het verschil tussen de sociale psychologie en andere sociale wetenschappen betreft het niveau van
analyse, weerspiegelt een ander verschil tussen de disciplines: de vraag wat ze proberen te verklaren.
De opdracht van de psycholoog is het begrijpen en voorspellen van menselijk gedrag. Deze opdracht wordt
door verschillende soorten psychologen op verschillende manieren aangepakt.
waarom negeerden mensen het geschreeuw uit het geelgeverfde huis?
welke factoren zorgen ervoor dat de meeste mensen zich aansluiten bij de mening van anderen?
hoe is het mogelijk dat een groot aantal mensen in een sekte zichzelf en hun kinderen doden?
1.1. Wat is sociale psychologie?
Het wetenschappelijk onderzoek (niet gebaseerd op volkswijsheden, meningen, gezond verstand of
inzichten van schrijvers, dichters, filosofen of grootmoeders) naar de wijze waarop de gedachten, gevoelens
en (zichtbare) gedragingen van mensen worden beïnvloed door de feitelijke (werkelijke) of denkbeeldige
(gefantaseerde) aanwezigheid van andere mensen (toetsen van vermoedens, veronderstellingen en ideeën
over social gedrag van mensen op empirische en systematische wijze; dit is een uitdaging omdat we ons
bezighouden met hoogontwikkelde wezens wier gedrag we in zeer uiteenlopende, complexe situaties
proberen te voorspellen: welke factoren veroorzaken agressie, hoe kunnen we vooroordelen ontkrachten,
welke variabelen zorgen ervoor dat twee mensen elkaar aardig vinden of van elkaar houden, waarom
gehoorzaamden mensen Jim Jones’ bevel om zelfmoord te plegen). Sociaal psychologen zijn geïnteresseerd
in het verwerven van inzicht in de wijze waarop de sociale omgeving de gedachten, gevoelens en
gedragingen van het individu beïnvloedt en waarom (met name wat er gebeurd in iemands hoofd wanneer
er verschillende conflicterende invloeden zijn).
Psychologie: de wetenschap van gedrag en de psychische processen in het individu
Sociale invloed: het effect dat de woorden, daden of alleen al de aanwezigheid van andere mensen heeft op
onze gedachten, gevoelens, attitudes of gedrag (hierbij denken we niet alleen aan rechtstreekse poging tot
overreding zoals in reclames of als mensen je ergens toe willen overhalen, maar bevat naast zichtbare
handelingen ook de impact van anderen op onze gevoelens en gedachten).
De macht van sociale interpretaties
Andere disciplines, zoals antropologie en sociologie, zijn ook geïnteresseerd in de manier waarop
mensen beïnvloed worden door hun sociale omgeving. De sociale psychologie onderscheidt zicht vooral
doordat ze zich niet zozeer bezighoudt met sociale situaties in een objectieve betekenis, maar doordat
ze zich in eerste instantie richt op de maner waarop mensen beïnvloedt worden door hun interpretaties,
of construct, van hun sociale omgeving. Het is, als we het verschijnsel sociale beïnvloeding willen
begrijpen, belangrijker dat we inzicht krijgen in de wijze waarop mensen hun sociale omgeving
waarnemen, begrijpen en interpreteren dan dat we ons een beeld vorm van de objectieve werkelijkheid
(hoe interpreteert Jonas het gedrag van Anna die hij mee wil vragen naar het eindfeest). Het begrip
construct verwijs naar de wijze waarop het individu de wereld interpreteert. Sociale psychologen
besteden daarom veel aandacht aan de wortels van deze interpretaties. Bij het maken van het
construct, zorgen mensen er dan voor dat ze er zelf zo goed mogelijk in naar voren komen of dat het zo
accuraat mogelijk is. Sociale psychologisch onderzoek richt zich op deze en andere determinanten van
gedachten en gedragingen van mensen.
Ander voorbeeld: berechting van verdachten, de wijze waarop de rechter de bewijzen interpreteert.
Construct: de manier waarop mensen de sociale wereld waarnemen, begrijpen en interpreteren.
Determinant: bepalende factor in een ontwikkeling of toestand.
Wat kunnen we nog meer over sociale invloed vertellen
Sociaal psychologen benaderen het verschijnsel sociale beïnvloeding anders dan filosofen (filosofie is
een belangrijke bron van inzichten geweest in de menselijke natuur maar soms zijn zelfs grote denkers
, het niet met elkaar eens en wie heeft er dan gelijk), journalisten of leken (ze verklaren dingen niet door
speculaties [door iemand de schuld te geven voelen we ons beter, reduceert verwarring], verklaringen
van de koude grond of door ze aan mensen te vragen omdat mensen zich niet altijd bewust zijn van de
oorsprong van hun eigen reacties en gevoelens en omdat meningen van mensen elkaar bijna altijd
tegenspreken en het niet makkelijk is uit te vogelen welke volkswijsheid [‘soort zoek soort’ of
‘tegenpolen trekken elkaar aan’] er nou gelijk heeft). Alhoewel sociaal psychologen zich met
vergelijkbare vragen bezighouden als filosofen, proberen de sociale psychologen de sociale beïnvloeding
te verklaren aan de hand van experimenten waarin de relevante variabelen zorgvuldig worden
gecontroleerd door het formuleren van gefundeerde veronderstellingen (hypotheses) over de specifieke
situatie.
Sociale psychologie vergeleken met persoonlijkheidspsychologie
Persoonlijkheidspsychologen die het sociale gedrag van individuen willen verklaren – het gedrag van
het individu in een bepaalde sociale context (in relatie tot anderen) – doen dat in termen van
individuele persoonlijkheidskenmerken (psychotisch, conformistische types). Sociaal psychologen
ontkennen niet dat persoonlijkheden verschillen, maar zij verklaren sociale gedrag in termen van de
macht die de sociale situatie uitoefent (zoals deze door het individu wordt opgevat). Hoewel inzichten
van de persoonlijkheidspsychologen onze kennis over het menselijke gedrag vergroten, zijn sociaal
psychologen ervan overtuigd dat je, als je gedrag primair op grond van persoonlijkheidsfactoren
probeert te verklaren, een essentieel onderdeel van het verhaal buiten beschouwing laat: namelijk de
machtige rol van de sociale invloed (wat is de invloed van een charismatisch figuur als Jones, wat zijn de
effecten van leven in een gesloten gemeenschap die geen ruimte laat voor andere zienswijze en welke
andere factoren kunnen een rol hebben gespeeld bij de tragische gebeurtenis van de gezamenlijke
zelfmoord). Ander voorbeeld: Roos wordt op een feestjes als ‘verlegen’ of ‘arrogant’ beschreven en thuis
als ‘charmant’. Wie is Roos nu echt? Wil de echte Roos opstaan? De vraag is verkeerd, Roos is alle drie
en geen van drieën. We zijn allemaal in staat verschillende kanten van onszelf te laten zien. Een veel
interessantere vraag is welke factoren in deze twee sociale situaties zo verschillend zijn dat ze zo’n
ingrijpend effect hebben op haar gedrag. Dat is een sociaalpsychologische vraag.
Persoonlijkheid heeft invloed op hoe wij ons gedragen, maar vaak houden we geen rekening met de
situatie waarin die persoonlijkheid zich bevindt, terwijl die toch een ingrijpend invloed heeft op hoe
mensen met elkaar omgaan.
Individuele verschillen: die aspecten van de persoonlijkheid van mensen die hen onderscheiden van
andere mensen.
Sociale psychologie vergeleken met andere sociale wetenschappen
Er bestaat een fundamenteel verschil tussen het analyseniveau van de sociale psychologen en de
sociologie. De sociale psychologie richt zich op het bestuderen van de interne psychologische processen
van individuen; de analyses spelen zich af of het niveau van het individu in de context van een bepaalde
sociale situatie. De analyses van sociologen zijn gericht op groepen mensen, die zich in bepaalde sociale
categorieën zoals gezin, ras , religie en economische klasse hebben georganiseerd. Sociologen
bestuderen meer grootschalige sociale processen, zoals historische en politieke veranderingen of de
wijze waarop grootschalige sociale structuren (ras, klasse, gender) de bestaansmogelijkheden van een
individu beïnvloeden. De aandacht van sociaal psychologen gaat uit naar de processen die zich in het
individu zelf afspelen (in welke mate wordt agressie voorafgegaan aan frustratie, welke factoren
kunnen agressie voorkomen, welke andere factoren spelen een rol bij agressie). Sociaal psychologen
proberen die universele kenmerken van de menselijke natuur in kaart te brengen die ons ontvankelijk
maken voor sociale beïnvloeding, ongeacht sociale klasse of cultuur. Sociologen zijn geïnteresseerd in
de kenmerken van de samenlevingen (waarom roept een specifieke samenleving of groep binnen een
samenleving verschillende niveaus en types van agressie bij haar leden op).
Doel van de sociale psychologie
Het verschil tussen de sociale psychologie en andere sociale wetenschappen betreft het niveau van
analyse, weerspiegelt een ander verschil tussen de disciplines: de vraag wat ze proberen te verklaren.
