Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Rechtseconomie Collegeaantekeningen
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Inhoud
Rechtseconomie Week 1 HC A (6-2-2017, Juridische relevantie en volkomen concurrentie) ................ 5
Juridische relevantie en samenhang .................................................................................................... 5
Basisbegrippen ..................................................................................................................................... 5
Economische benaderingen ................................................................................................................. 6
Markten en overheid ........................................................................................................................... 6
Volkomen concurrentie........................................................................................................................ 6
Samenvatting ....................................................................................................................................... 7
Rechtseconomie Week 1 HC B (8-2-2017, volkomen concurrentie) ....................................................... 7
Aanbodzijde.......................................................................................................................................... 7
Marktvraag en marktaanbod ............................................................................................................... 8
Consumentensurplus en Producentensurplus ..................................................................................... 8
Verandering vraag of aanbod en daarmee evenwicht ........................................................................ 8
Positie van de individuele aanbieder ................................................................................................... 9
Efficiëntie ............................................................................................................................................. 9
Samenvatting ....................................................................................................................................... 9
Rechtseconomie Week 2 HC A (13-2-2017, Volkomen concurrentie) ..................................................... 9
Overheidsingrijpen ............................................................................................................................... 9
Marktwerking in de praktijk ............................................................................................................... 10
Samenvatting ..................................................................................................................................... 10
Rechtseconomie Week 2 HC B (15-2-2017, Onvolkomen concurrentie) ............................................... 11
Marktvormen ..................................................................................................................................... 11
Monopolie .......................................................................................................................................... 11
Oligopolie ........................................................................................................................................... 12
Monopolistische concurrentie ........................................................................................................... 13
Samenvatting ..................................................................................................................................... 13
Rechtseconomie Week 3 HC A (20-2-2017, Onvolkomen concurrentie) .............................................. 13
Monopolie, prijsdiscriminatie ............................................................................................................ 13
Monopolie, innovatie ......................................................................................................................... 14
Reguleren van monopolie .................................................................................................................. 14
Oligopolie, kartel en speltheorie ........................................................................................................ 14
Oligopolie, toetredingshindernissen .................................................................................................. 15
Samenvatting ..................................................................................................................................... 16
Rechtseconomie Week 3 HC B (22-2-2017, Gastcollege) ...................................................................... 16
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Wetgevingsstructuur .......................................................................................................................... 16
Onderdelen van het mededingingsrecht ........................................................................................... 16
Misbruik van economische machtspositie ......................................................................................... 16
Mededingingsbeperkende afspraken ................................................................................................ 18
Situatieschets mededingingsrecht ..................................................................................................... 18
Rechtseconomie Week 4 HC A (27-2-2016, Externe effecten) .............................................................. 18
Externe effecten ................................................................................................................................. 18
Coase-theorema ................................................................................................................................. 19
Transactiekosten ................................................................................................................................ 20
Calabresi en Melamed ....................................................................................................................... 21
Samenvatting ..................................................................................................................................... 21
Rechtseconomie Week 4 HC B (29-2-2017, Externe effecten) .............................................................. 22
Coase voorbeeld: Sturges vs Bridgman .............................................................................................. 22
Overeenkomstenrecht en transactiekosten ...................................................................................... 22
Efficiënte contractbreuk..................................................................................................................... 22
Gasmarkt als casus ............................................................................................................................. 23
Samenvatting ..................................................................................................................................... 24
Rechtseconomie Week 5 HC A (6-3-2017, Correctie externe effecten) ................................................ 25
Aansprakelijkheidsrecht ..................................................................................................................... 25
Overheidsregulering ........................................................................................................................... 27
Strafrecht............................................................................................................................................ 27
Samenvatting ..................................................................................................................................... 28
Rechtseconomie Week 5 HC B (8-3-2017, Correctie externe effecten) ................................................ 29
Corrigerend publiekrecht: emissiehandel .......................................................................................... 29
Efficiëntie van regulering en Impact van pad-afhankelijkheid .......................................................... 30
Samenvatting ..................................................................................................................................... 31
Rechtseconomie Week 6 HC A (13-3-2017, Collectieve goederen en eigendom)................................. 31
Eigendomsrechten ............................................................................................................................. 31
Collectieve goederen ......................................................................................................................... 32
Intellectueel eigendom ...................................................................................................................... 34
Samenvatting ..................................................................................................................................... 34
Rechtseconomie Week 6 HC B (15-3-2017, Publieke besluitvorming) .................................................. 35
Overheidsfalen en politiek als markt ................................................................................................. 35
Besluitvormingsregels ........................................................................................................................ 36
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Beperken overheidsfalen ................................................................................................................... 37
Rechtsharmonisatie ........................................................................................................................... 37
Samenvatting ..................................................................................................................................... 38
Rechtseconomie Week 7 HC A (20-3-2017, Ondernemingen en aansprakelijkheid) ............................ 38
Ondernemingen: theory of the firm .................................................................................................. 38
Beperkte aansprakelijkheid ................................................................................................................ 40
Samenvatting ..................................................................................................................................... 41
Rechtseconomie Week 7 HC B (22-3-2017, 'Bloemlezing') .................................................................... 41
Basisbegrippen ................................................................................................................................... 42
Markt .................................................................................................................................................. 42
Externe effecten ................................................................................................................................. 43
Collectieve goederen ......................................................................................................................... 43
Overheidsfalen ................................................................................................................................... 44
Bedrijfsleven: ondernemingen ........................................................................................................... 44
Enkele lessen uit de rechtseconomie................................................................................................. 44
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Rechtseconomie Week 1 HC A (6-2-2017, Juridische relevantie en
volkomen concurrentie)
Juridische relevantie en samenhang
Rechtseconomie is juridisch relevant. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat individuen altijd kosten-
baten afwegingen maken (naast uiteraard emotionele en sociale aspecten). Voorts benadrukken
rechters de rol van efficiëntie in het recht. Steeds vaker zien juristen zich geconfronteerd met
economische argumenten en efficiëntie wordt belangrijker door privatisering.
De rechtseconomie is in opmars. Aanvankelijk liepen het recht en de economie uiteen, maar die
vinden nu weer toenadering, hetgeen resulteert in bestudering van het vak rechtseconomie. Economie
en recht hangen dikwijls met elkaar samen, omdat het recht economisch gedrag van subjecten
beïnvloedt althans probeert te beïnvloeden.
De kernvraag van de rechtseconomie is: wat is het effect van rechtsregels op individuele gedraging en
de maatschappelijke welvaart (geaggregeerd)? Leerdoelen hierbij zijn:
Juridische vraagstukken ontleden met kernbegrippen van de rechtseconomie;
Beredeneren welke prikkels volgen uit rechtsregels en welke uitkomsten;
Markten en noodzaak overheidsregulering uitleggen;
Toepassen van Micro-economische technieken (grafisch).
Het inhoudelijk overzicht is als volgt:
Markt (volkomen concurrentie);
Marktfalen (onvolkomen concurrentie, externe effecten en collectieve goederen);
Overheid en overheidsfalen (publieke besluitvorming);
Bedrijfsleven (ondernemingen).
Basisbegrippen
Het eerste basisbegrip van de rechtseconomie is efficiëntie. Efficiëntie in strikte zin impliceert een
verhouding tussen kosten en baten. Kosten-effectiviteit heeft alleen betrekking op de kosten, maar laat
de baten achterwege (geen compleet beeld dus). Pareto-efficientie houdt in dat niemand erop vooruit
kan gaan zonder een ander slechter af te maken. Een situatie is dus Pareto-efficient zodra een
verandering naast een vooruitgang voor de ene groep tevens een achteruitgang voor een andere groep
teweeg brengt. Verder zijn transactiekosten van belang, kosten die optreden ten gevolge van
transacties. Transactiekosten moeten worden gezien als een specifiek deel van de kosten en kunnen
worden onderscheiden in:
Informatiekosten;
Onderhandelingskosten;
Controlekosten;
Handhavingskosten.
Het tweede basisbegrip is het begrip welvaart. De vraag is namelijk of wetten en regels
welvaartsverhogend werken. Welvaart is gelijk aan nut, behoeftebevrediging (zowel materieel of
immaterieel). Ook economisch gezien moet rekening met anderen worden gehouden, omdat een
welvaartsverhoging van de een een welvaartsverlaging van de ander tot gevolg kan hebben (als
negatieve externe effecten). Die negatieve externe effecten moeten worden weggenomen door
contracteren of regulering. In dit kader zijn schaarse middelen van belang: er zijn maar beperkte
middelen beschikbaar om in de behoeftes te voorzien. Tot slot moet worden opgemerkt dat het
welvaartsbegrip subjectief en indifferent. Dit brengt mee dat hetzelfde verschijnsel voor de een een
vergroting van de welvaart kan betekenen, en voor de ander juist een verkleining en dat het
welvaartsbegrip geen oordeel inhoudt over de behoeften.
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
Rechtseconomie Collegeaantekeningen
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Inhoud
Rechtseconomie Week 1 HC A (6-2-2017, Juridische relevantie en volkomen concurrentie) ................ 5
Juridische relevantie en samenhang .................................................................................................... 5
Basisbegrippen ..................................................................................................................................... 5
Economische benaderingen ................................................................................................................. 6
Markten en overheid ........................................................................................................................... 6
Volkomen concurrentie........................................................................................................................ 6
Samenvatting ....................................................................................................................................... 7
Rechtseconomie Week 1 HC B (8-2-2017, volkomen concurrentie) ....................................................... 7
Aanbodzijde.......................................................................................................................................... 7
Marktvraag en marktaanbod ............................................................................................................... 8
Consumentensurplus en Producentensurplus ..................................................................................... 8
Verandering vraag of aanbod en daarmee evenwicht ........................................................................ 8
Positie van de individuele aanbieder ................................................................................................... 9
Efficiëntie ............................................................................................................................................. 9
Samenvatting ....................................................................................................................................... 9
Rechtseconomie Week 2 HC A (13-2-2017, Volkomen concurrentie) ..................................................... 9
Overheidsingrijpen ............................................................................................................................... 9
Marktwerking in de praktijk ............................................................................................................... 10
Samenvatting ..................................................................................................................................... 10
Rechtseconomie Week 2 HC B (15-2-2017, Onvolkomen concurrentie) ............................................... 11
Marktvormen ..................................................................................................................................... 11
Monopolie .......................................................................................................................................... 11
Oligopolie ........................................................................................................................................... 12
Monopolistische concurrentie ........................................................................................................... 13
Samenvatting ..................................................................................................................................... 13
Rechtseconomie Week 3 HC A (20-2-2017, Onvolkomen concurrentie) .............................................. 13
Monopolie, prijsdiscriminatie ............................................................................................................ 13
Monopolie, innovatie ......................................................................................................................... 14
Reguleren van monopolie .................................................................................................................. 14
Oligopolie, kartel en speltheorie ........................................................................................................ 14
Oligopolie, toetredingshindernissen .................................................................................................. 15
Samenvatting ..................................................................................................................................... 16
Rechtseconomie Week 3 HC B (22-2-2017, Gastcollege) ...................................................................... 16
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Wetgevingsstructuur .......................................................................................................................... 16
Onderdelen van het mededingingsrecht ........................................................................................... 16
Misbruik van economische machtspositie ......................................................................................... 16
Mededingingsbeperkende afspraken ................................................................................................ 18
Situatieschets mededingingsrecht ..................................................................................................... 18
Rechtseconomie Week 4 HC A (27-2-2016, Externe effecten) .............................................................. 18
Externe effecten ................................................................................................................................. 18
Coase-theorema ................................................................................................................................. 19
Transactiekosten ................................................................................................................................ 20
Calabresi en Melamed ....................................................................................................................... 21
Samenvatting ..................................................................................................................................... 21
Rechtseconomie Week 4 HC B (29-2-2017, Externe effecten) .............................................................. 22
Coase voorbeeld: Sturges vs Bridgman .............................................................................................. 22
Overeenkomstenrecht en transactiekosten ...................................................................................... 22
Efficiënte contractbreuk..................................................................................................................... 22
Gasmarkt als casus ............................................................................................................................. 23
Samenvatting ..................................................................................................................................... 24
Rechtseconomie Week 5 HC A (6-3-2017, Correctie externe effecten) ................................................ 25
Aansprakelijkheidsrecht ..................................................................................................................... 25
Overheidsregulering ........................................................................................................................... 27
Strafrecht............................................................................................................................................ 27
Samenvatting ..................................................................................................................................... 28
Rechtseconomie Week 5 HC B (8-3-2017, Correctie externe effecten) ................................................ 29
Corrigerend publiekrecht: emissiehandel .......................................................................................... 29
Efficiëntie van regulering en Impact van pad-afhankelijkheid .......................................................... 30
Samenvatting ..................................................................................................................................... 31
Rechtseconomie Week 6 HC A (13-3-2017, Collectieve goederen en eigendom)................................. 31
Eigendomsrechten ............................................................................................................................. 31
Collectieve goederen ......................................................................................................................... 32
Intellectueel eigendom ...................................................................................................................... 34
Samenvatting ..................................................................................................................................... 34
Rechtseconomie Week 6 HC B (15-3-2017, Publieke besluitvorming) .................................................. 35
Overheidsfalen en politiek als markt ................................................................................................. 35
Besluitvormingsregels ........................................................................................................................ 36
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Beperken overheidsfalen ................................................................................................................... 37
Rechtsharmonisatie ........................................................................................................................... 37
Samenvatting ..................................................................................................................................... 38
Rechtseconomie Week 7 HC A (20-3-2017, Ondernemingen en aansprakelijkheid) ............................ 38
Ondernemingen: theory of the firm .................................................................................................. 38
Beperkte aansprakelijkheid ................................................................................................................ 40
Samenvatting ..................................................................................................................................... 41
Rechtseconomie Week 7 HC B (22-3-2017, 'Bloemlezing') .................................................................... 41
Basisbegrippen ................................................................................................................................... 42
Markt .................................................................................................................................................. 42
Externe effecten ................................................................................................................................. 43
Collectieve goederen ......................................................................................................................... 43
Overheidsfalen ................................................................................................................................... 44
Bedrijfsleven: ondernemingen ........................................................................................................... 44
Enkele lessen uit de rechtseconomie................................................................................................. 44
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Rechtseconomie Collegeaantekeningen 2016/2017
Rechtseconomie Week 1 HC A (6-2-2017, Juridische relevantie en
volkomen concurrentie)
Juridische relevantie en samenhang
Rechtseconomie is juridisch relevant. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat individuen altijd kosten-
baten afwegingen maken (naast uiteraard emotionele en sociale aspecten). Voorts benadrukken
rechters de rol van efficiëntie in het recht. Steeds vaker zien juristen zich geconfronteerd met
economische argumenten en efficiëntie wordt belangrijker door privatisering.
De rechtseconomie is in opmars. Aanvankelijk liepen het recht en de economie uiteen, maar die
vinden nu weer toenadering, hetgeen resulteert in bestudering van het vak rechtseconomie. Economie
en recht hangen dikwijls met elkaar samen, omdat het recht economisch gedrag van subjecten
beïnvloedt althans probeert te beïnvloeden.
De kernvraag van de rechtseconomie is: wat is het effect van rechtsregels op individuele gedraging en
de maatschappelijke welvaart (geaggregeerd)? Leerdoelen hierbij zijn:
Juridische vraagstukken ontleden met kernbegrippen van de rechtseconomie;
Beredeneren welke prikkels volgen uit rechtsregels en welke uitkomsten;
Markten en noodzaak overheidsregulering uitleggen;
Toepassen van Micro-economische technieken (grafisch).
Het inhoudelijk overzicht is als volgt:
Markt (volkomen concurrentie);
Marktfalen (onvolkomen concurrentie, externe effecten en collectieve goederen);
Overheid en overheidsfalen (publieke besluitvorming);
Bedrijfsleven (ondernemingen).
Basisbegrippen
Het eerste basisbegrip van de rechtseconomie is efficiëntie. Efficiëntie in strikte zin impliceert een
verhouding tussen kosten en baten. Kosten-effectiviteit heeft alleen betrekking op de kosten, maar laat
de baten achterwege (geen compleet beeld dus). Pareto-efficientie houdt in dat niemand erop vooruit
kan gaan zonder een ander slechter af te maken. Een situatie is dus Pareto-efficient zodra een
verandering naast een vooruitgang voor de ene groep tevens een achteruitgang voor een andere groep
teweeg brengt. Verder zijn transactiekosten van belang, kosten die optreden ten gevolge van
transacties. Transactiekosten moeten worden gezien als een specifiek deel van de kosten en kunnen
worden onderscheiden in:
Informatiekosten;
Onderhandelingskosten;
Controlekosten;
Handhavingskosten.
Het tweede basisbegrip is het begrip welvaart. De vraag is namelijk of wetten en regels
welvaartsverhogend werken. Welvaart is gelijk aan nut, behoeftebevrediging (zowel materieel of
immaterieel). Ook economisch gezien moet rekening met anderen worden gehouden, omdat een
welvaartsverhoging van de een een welvaartsverlaging van de ander tot gevolg kan hebben (als
negatieve externe effecten). Die negatieve externe effecten moeten worden weggenomen door
contracteren of regulering. In dit kader zijn schaarse middelen van belang: er zijn maar beperkte
middelen beschikbaar om in de behoeftes te voorzien. Tot slot moet worden opgemerkt dat het
welvaartsbegrip subjectief en indifferent. Dit brengt mee dat hetzelfde verschijnsel voor de een een
vergroting van de welvaart kan betekenen, en voor de ander juist een verkleining en dat het
welvaartsbegrip geen oordeel inhoudt over de behoeften.
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
