RUG Staatsrecht 1 volledige samenvatting

Staatsrecht 1 – Beginselen van het Nederlandse staatsrecht H1
Benadering van het begrip staat:
 Staat  organisatie die met voorrang boven andere organisaties effectief gezag
uitoefent over een gemeenschap van mensen op een bepaald grondgebied.
o Erkenning door andere staten is geen vereiste;
o Toelating tot de VN  versterking rechtspositie in internationaal verkeer
 Gemeenschap van mensen, meestal in een aaneengesloten gebied, met
gemeenschappelijke cultuur
 Rechtsgemeenschap  gemeenschap waarbij de belangrijkste waarden in te
handhaven leefregels zijn neergeelgd
o Soms dwang ter handhaving
o Maar: sommige regels niet door dwang handhaven (bijv. gedragsregels voor
staatsorganen)
Gezag en staatsrecht:
 Organen met gezag mogen vaak dwang uitoefenen
 Staatsrecht  regels die betrekking hebben op de organisatie van met gezag
beklede organen en de grenzen van hun gezag
o Verschilt van staat tot staat
o Organisatie van staatsorganen vooral door historische processen bepaald

Middeleeuwen:
 Middeleeuwen  gezag in West-Europa is persoonlijk, overdraagbaar recht van de
vorst
 Opkomst middenklasse (16e eeuw)  rechtvaardigheid van het gezag als persoonlijk
recht betwijfeld
o Niccolò Machiavelli’s de Vorst  adviezen over hoe een gezagdrager de
eenheid van de staat kan verbeteren i.p.v. eigen gezag verhogen
 Opkomst burgerij  rechtvaardiging gezag betwijfeld door individualisme
o Rousseau’s Contrat Social  gezag bestaat alleen omdat de individuen
gezocht hebben naar samenwerking die ieder lid beschermt waardoor
iedereen zich met elkaar verenigt maar ook vrij blijft
 Beperkingen zijn zelf opgelegd
 Dilemma staatsrecht: vrijheid individu  uitoefening vrijheid door dwang
 Gelijkheidsbeginsel  deel vroegere problematiek over welke staatsvorm valt weg
(geen oligarchie, aristocratie, etc.)
Verdeling staatsmacht over verschillende organen:
 Directe democratie  overleg in een vergadering van alle meerderjarige burgers
 Representatieve democratie  kleine kring gekozen personen voert het bestuur
 Machtsmisbruik voorkomen  verdeling gezag over verschillende organen
o Checks and balances  organen houden elkaar in evenwicht

Montesquieu:
 De l’Esprit des Lois  introduceert idee machtenscheiding
o Drie organen met eigen functie
e
 18 eeuw  Montesquieu’s machtenscheiding uitgangspunt bij invoering nieuwe
constitutionele stelsels

,  Nu:
o
Regering  uitvoerende macht, bestemd om wetten uit te voeren
Nu: regering zelfstandige bevoegdheid buiten wetten om
o Belangrijkste organen opereren onafhankelijk van elkaar
Nu: organen hebben elkaar nodig om te regeren – houden elkaar in
evenwicht en controleren elkaar
 Andere taakverdelingen van het gezag:
o Territoriale splitsing  deel van de centrale bevoegdheid aan lokale
overheden
 Federatieve staat / bondsstaat  deelstaten hebben eigen
grondwettelijke gegarandeerde bevoegdheden waar federale organen
zich niet mee mogen bemoeien
o Gedecentraliseerde eenheidsstaat  verlenen van vergaande
bevoegdheden aan gemeentelijke en provinciale organen waarbij geen
terreinen zijn uitgesloten van bemoeienis
Democratische rechtsstaat:
 Democratie  elke burger is gelijkwaardig en heeft recht op gelijke invloed op het
staatsbestuur
 Rechtsstaat  staat waarvan de organisatie erop gericht is dat burgers beschermd
zijn tegen machtsmisbruik door de staat
o Statelijk gezag gebonden aan het recht

Democratie:
 Vrije en geheime verkiezingen van het parlement
o Actief kiesrecht  recht om leden van volksvertegenwoordiging te kiezen
o Passief kiesrecht  recht om tot lid van volksvertegenwoordiging te worden
gekozen
 Openheid voor machtswisseling
o Duidelijkheid over hoe lang verkozenen hun functies uitoefenen
o Duidelijkheid over dat niet altijd dezelfde personen aan de macht blijven
 Parlement heeft centrale rol
Rechtsstaat:
 Staat erkent dat individuen een staatsvrije sfeer hebben en respecteert deze
 Legaliteitsbeginsel  bezwarend optreden van het bestuur (bijv. belasting betalen)
berust op een algemene regel
 Regels die bevoegdheden van een orgaan beschrijven zijn vastgesteld door een
ander orgaan
 Onafhankelijke en onpartijdige rechter beslist geschillen tussen burger en staat
Grondregels van een democratisch-rechtsstatelijke staatsorganisatie:
 Geen bevoegdheid zonder grondslag in de wet of Grondwet
 Niemand kan een bevoegdheid uitoefenen zonder verantwoording schuldig te zijn of
zonder dat op die uitoefening controle bestaat

,Regel 1: geen bevoegdheid zonder grondslag in de wet of Grondwet:
 Ook wel het legaliteitsbeginsel
 Bestuurlijke en rechterlijke macht hebben zeggenschap over leger en politie 
hebben enorme bevoegdheid
 Deze bevoegdheid mag slechts gebruikt worden indien de wet / GW dit expliciet
toestaat
 Iedere met dwang gepaard gaande overheidshandeling is gebonden aan een
wettelijke grondslag
 Maar: vaak alleen formeel nageleefd i.v.m. delegatie
Regel 2: niemand kan een bevoegdheid uitoefenen zonder verantwoording schuldig te
zijn of zonder dat op die uitoefening controle bestaat:
 Ook wel verantwoordingsplicht
 Rechter wordt door hogere rechter gecontroleerd  waarom heeft hij binnen wettelijk
strafmaximum een bepaalde straf opgelegd?
 Voor niemand afwezig; wel steeds andere vorm
 Geen verantwoordingsplicht  openbaarheid van de ambtshandeling
Vormen van verantwoordingsplicht en controle:
 Politieke verantwoordingsplicht van bestuurlijke organen tegenover
vertegenwoordigende organen
 Bestuurlijk orgaan moet inlichten verstrekken
 Bestuurlijk orgaan mag debat met volksvertegenwoordiging niet
weigeren
 Bestuurlijk orgaan moet bij verlies van vertrouwen opstappen
 Ambtelijke ondergeschiktheid
 Ambtenaren met bepaalde bevoegdheden zijn verantwoording
schuldig aan hun chefs
 Slechte vervulling taak  disciplinaire maatregelen (bijv. ontslag)
 Ministers en staatssecretarissen uitgezonderd!
 Bestuurlijk toezicht
 Bestuursorgaan gecontroleerd door een ander orgaan
 Preventief toezicht  bestuursorgaan moet voor een bepaalde
handeling toestemming vragen aan een ander orgaan
 Repressief toezicht  een hoger bestuursorgaan kan een beslissing
van een lager orgaan achteraf corrigeren
 Strafrechtelijke verantwoordelijkheid
 Gezagdragers kunnen strafrechtelijk verantwoordelijk zijn voor hun
daden
 Alleen mogelijk wanneer een strafbepaling de gedragingen strafbaar
stelt
 Controle richt zich tegen de ambtenaar persoonlijk, sanctie treft
ambtenaar in persoon
Beroep:
 Besluiten van bestuursorganen vaak vatbaar voor beroep
 Bij een onafhankelijke rechter
 Vaak eerst bezwaar maken

,  Geen beroepsmogelijkheid  OD bij burgerlijke rechter tegen overheid
Rechterlijke toetsing van wetgeving
 Art. 120 GW  rechter mag grondwettigheid van een wet of verdrag niet toetsen,
wetgever moet dit zelf beoordelen
 Openbaarheid parlementair debat  waarborg tegen misbruik van bevoegdheid
wetgever (verantwoording aan kiezer)
 WIF niet aan GW toetsen, lagere aan hogere mag wel
Historische ontwikkeling en democratie:
 Het in een bepaald staatsbestel functionerende systeem van checks and balances is
het resultaat van een historische ontwikkeling
 Vertegenwoordigers niet altijd in staat belangen van kiezers te behartigen 
uitbreiding begrip democratie  aanvulling en versterking democratie
o Inspraak  burgers brengen zienswijze naar voren
o Referenda  kierzers spreken zich uit over afzonderlijke onderwerpen van
politieke besluitvorming of regelgeving

Staatsrecht – Beginselen van het Nederlandse staatsrecht H2
Bronnen van het staatsrecht:
 Grondwet
 Gewoonterechtelijke regels
 Geschreven regelingen in de vorm van wetten of amvb’s
Geschiedenis van de Grondwet:
 Voor duidelijker overzicht: zie hoorcolleges Staatsrecht week 1 college 1!
 1579  Unie van Utrecht, eerste Nederlandse staatsregeling
o Verdrag tussen een aantal soevereine provincies
 Einde Republiek der Verenigde Nederlanden  Bataafse Republiek
o 1798  Staatsregeling voor het Bataafsche volk (grondwet)
o 1801 en 1805  Staatsregelingen des Bataafschen Volks
o 1806  Constitutie voor het Koningrijk Holland
o 1814  Grondwet voor de Verenigde Nederlanden
o 1815  Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (nog steeds van
kracht tegenwoordig na veel wijzigingen)
 Belangrijkste wijzigingen Grondwet:
o 1840  invoering strafrechtelijke verantwoordelijkheid ministers
o 1848  invoering politieke verantwoordelijkheid ministers
o 1917  invoering algemeen kiesrecht + gelijkstelling bijzonder onderwijs
o 1919  invoering vrouwenkiesrecht
 Na 1848  machtenscheiding van Montesquieu in de Grondwet
 1966  Proeve van een nieuwe Grondwet gepubliceerd  instelling
Staatscommissie Cals-Donner
o Stelde enkele fundamentele wijzigingen voor, bijv. kiezers meer directe
invloed op regeringsvorming
o Geen weerklank in parlement

Betekenis van de Grondwet voor het staatsrecht: