Afstudeeropdracht Sociaal Domein:
Op welke wijze kan ervaringsdeskundigheid op het
gebied van verslaving, effectief worden ingezet bij
mensen met LVB-problematiek binnen Fivoor,
locatie FPA Utrecht?
Bron: Sympopna
P.S. Boudewijn
Studentnummer: 4863565
mei 2023
Hogeschool NCOI
HBO Bachelor Social Work, profiel Zorg afstudeerrichting GGZ-agoog
Afstudeeropdracht Sociaal Domein
1
,Voorwoord
Voorliggend de eindopdracht HBO Bachelor Social Work, profiel Zorg. Hierin een onderzoek naar de
inzet van ervaringsdeskundigheid bij de LVB-doelgroep bij een forensische psychiatrische afdeling in
Den Dolder, de FPA Utrecht van Fivoor. Dit eindonderzoek is het afstudeerproduct van de opleiding
HBO Social Work, profiel Zorg, richting GGZ-agoog die ik intern volg bij de Hogeschool NCOI.
Voorafgaand aan deze opleiding heb ik het EVC-traject gevolgd bij de HaKa waardoor ik voor een
aantal modules ben vrijgesteld en deze opleiding in verkorte versie kon volgen.
Mijn naam is Phil Boudewijn, geboren in Amersfoort en inmiddels al 51 jaar. Ik heb in totaal zeven
(bonus) kinderen en een kleinzoon. De eerste fase van mijn leven zag er totaal anders uit dan de
huidige fase. Voordat ik in de zorg ging werken, wat ik nu ruim zeven jaar doe, heb ik lang in de
horeca gewerkt. Ik heb in de horeca mijn gevoel voor mensen ontwikkeld en gebruik mijn
mensenkennis wanneer ik patiënten ondersteun. Doordat ik ervaringsdeskundig ben maak ik over het
algemeen snel contact met de patiënten. Ik werk nu bijna vier jaar als verslavingsbehandelaar in de
FPA Utrecht. Het was voor mij tijd om mezelf weer wat meer te ontwikkelen, vandaar mijn keus om de
HBO Social Work te gaan doen. Mijn roeping is veranderd van het entertainen van mensen naar het
helpen en ondersteunen van mensen.
Aangezien de doelgroep in de FPA Utrecht aan het veranderen is (er komen steeds meer patiënten
met LVB-problematiek) past dit onderzoek precies in de verandering die plaatsvindt. Voor mijzelf is het
ook heel prettig dat ik een onderzoek heb gedaan waarvan ik de uitkomst direct in mijn eigen
werkgebied kan gebruiken. Na het afronden van deze opleiding is het plan om het beroepsproduct
samen met een gedragswetenschapper om te toveren tot een werkbare methodiek.
Ik wil graag mijn vrouw en kinderen bedanken voor het geduld wat ze met mij hebben gehad. Ik heb
veel tijd gestoken in deze opleiding waardoor ik die tijd niet met hen kon doorbrengen. Ik ben door hen
gesteund, ook toen ik wat minder gezellig was.
Ook mijn praktijkbegeleider heeft me heel fijn bijgestaan en ondersteund toen ik vastliep en mijn
scriptiebegeleider heeft me ook regelmatig weer uit mijn ingewikkelde hoofd gehaald. Beiden dank
hiervoor.
Verder bedank ik iedereen die een steentje heeft bijgedragen aan het behalen van mijn diploma, mijn
supervisor, mijn manager en mijn directe collega’s.
Phil Boudewijn
2
,Samenvatting
In dit verantwoordingsrapport wordt er onderzocht op welke wijze ervaringsdeskundigheid zo effectief
mogelijk kan worden ingezet bij de LVB-doelgroep, bij de FPA Utrecht van Fivoor. FPA Utrecht is een
forensische psychiatrische afdeling waar een groot gedeelte van de populatie LVB-problematiek heeft.
De patiënten met LVB-problematiek en verslaving vragen om intensieve ondersteuning bij deze
complexe problematiek. Binnen de FPA wordt er gewerkt vanuit ervaringsdeskundigheid, maar
gebeurt dat effectief? Er is gekeken naar het onderwerp ervaringsdeskundigheid, de bejegening van
de LVB-doelgroep en het behandelaanbod wat wordt uitgevoerd in de FPA Utrecht? Het uiteindelijke
doel van het onderzoek is om een beroepsproduct te maken voor ervaringsdeskundigen die werken
met de LVB-doelgroep.
Er is gekozen om dit onderzoek te doen vanuit de onderzoekcyclus, die zeven fasen telt. Elke fase
kent een onderdeel van het onderzoek. De hoofdvraag is ondersteund met een viertal
ondersteuningsvragen, namelijk:
- Volgens welke methodieken werkt een ervaringsdeskundige (binnen FPA Utrecht)?
- Welke methodieken worden gebruikt bij de LVB-doelgroep (binnen FPA Utrecht)?
- Hoe ervaart de LVB-doelgroep binnen FPA Utrecht de ervaringsdeskundige?
- Wat is het beleid binnen FPA Utrecht over ervaringsdeskundigheid en de LVB-doelgroep?
Uit de literatuur komen geen methodieken naar voren die specifiek ontwikkeld zijn voor
ervaringsdeskundigen. Eigenlijk weet men niet zo goed wat ze doen. Wel komt naar voren dat ze twee
grote kwaliteiten hebben. Ten eerste maakt de ervaringsdeskundige snel aansluiting bij de patiënt
omdat ze de problematiek, en het herstel daarvan, doorleeft hebben, hierdoor ontstaat bij de patiënt
herkenning, hoop en vertrouwen. De tweede grote kwaliteit is de brugfunctie: de ervaringsdeskundige
spreekt de taal van de patiënt en van de hulpverlener (ook wel hybride genoemd). In de interviews met
de professionals worden deze kwaliteiten telkens genoemd; volgens hen maken deze kwaliteiten dat
de ervaringsdeskundige een meerwaarde meebrengt in de ondersteuning van de LVB-patiënt. Uit de
vragenlijsten bij de LVB-patiënten komt naar voren dat ze zich snel begrepen en gehoord voelen door
de ervaringsdeskundige en dat ze het contact met de ervaringsdeskundige erg op prijs stellen. De
eigenschappen van de ervaringsdeskundige zijn tot slot geanalyseerd in een SWOT-analyse.
De literatuur over de bejegening van de LVB-doelgroep is heel eensgezind. Op het congres LVB en
Verslaving zijn de methodieken die gemeld worden in de literatuur ook bevestigd. De geïnterviewde
professionals noemen ook overeenkomstige interventies als het gaat over de bejegening van LVB’ers.
Hier is geen twijfel over: de LVB-patiënt is gebaat bij korte contact momenten, makkelijke taal,
langzaam praten, samen dingen doen, duidelijkheid, checken, authenticiteit, plezier en het vieren van
kleine overwinningen. Geef de LVB’er de ruimte voor inbreng en betuttel hem niet.
Het verslavingsaanbod in de FPA Utrecht is gebaseerd op-, en geschreven vanuit
ervaringsdeskundigheid. De ervaringsdeskundige is een groot onderdeel van het aanbod. Er is echter
niet omschreven hoe de ervaringsdeskundige zijn deskundigheid moet inzetten. Wel is omschreven
wat hij moet doen. In alle groepen die gegeven worden is een plek voor de ervaringsdeskundige
vrijgehouden. Er is in het beleidsstuk niks te vinden over de ondersteuning of bejegening van de LVB-
doelgroep; dit zou wel moeten.
Het antwoord op de onderzoeksvraag is een combinatie van de vaardigheden en kwaliteiten van een
ervaringsdeskundige, samen met een methodiek die aansluit bij de LVB-doelgroep. Dit antwoord
wordt vormgegeven in een advies voor een methodiek, welke is terug te lezen in het document
“beroepsproduct”.
In de reflectie is te lezen welke ontdekkingen door de onderzoeker zijn gedaan in het
onderzoeksproces, welke lessen zijn geleerd en wat volgende keer anders zou kunnen.
De reflectie is opgedeeld in het proces van het onderzoek, en het resultaat van het onderzoek, oftewel
beroepsproduct.
3
, Inhoudsopgave
Voorwoord……………………………………………………………………………………. 2
Samenvatting………………………………………………………………………………… 3
Inhoudsopgave………………………………………………………………………………. 4
Inleiding……………………………………………………………………………………….. 5
1. Reflectie op keuze van werkwijze…………………….………………………………… 7
1.1 Theoretische onderbouwing………………………..……………………….. 7
1.2 Besluitvorming keuze………………………………………………………….. 7
2. Uitvoering werkwijze…………..………………………………………………………….. 10
2.1 Stappenplan…………………………………………………………………… 10
2.2 Literatuuronderzoek ………..……………………………………………….. 10
2.3 Congres LVB en verslaving ………………………………………………… 10
2.4 Interviews……………………………………………………………………… 11
2.5 Vragenlijsten……..……………………………………………………………. 11
2.6 Onderzoek verslavingsaanbod FPA Utrecht……………………………… 12
3. Verantwoording leerresultaten…………….……………...…………………………… 13
3.1 Verantwoording leerresultaten Methodisch handelen……………………. 13
3.2 Verantwoording leerresultaten Integraal handelen……………………….. 14
4. Bevindingen……………………………………………………………….……………….. 15
4.1 Uitkomsten literatuuronderzoek……………………………………………… 15
4.2 Uitkomst Congres LVB en verslaving……………………………………….. 17
4.3 Uitkomsten interviews………….…………………………………………….. 18
4.4 Uitkomsten vragenlijsten……………………………………………………….22
4.5 Uitkomsten onderzoek verslavingsaanbod FPA Utrecht…………………. 23
4.6 Uitkomsten SWOT-analyse………………………………………………….. 24
4.7 Alternatieven…………………………………………………………………… 25
4.8 Conclusie en advies…………………………………………………………… 25
5. Opzoeken, uitzoeken en onderzoeken………………………………………………… 26
6. Reflectie op afstudeeropdracht………………………………………………………... 27
6.1 Proces…………………………………………………………………………. 27
6.2 Eindresultaat…………………………………..………………………………. 28
Literatuurlijst…………………………………………………………………………………… 29
Bijlage I Vragenlijst………………………………………………………………………….…. 30
Bijlage II Interview……………………………………………………………………………… 31
Bijlage III SWOT-analyse……………………………………………………………………… 32
Bijlage IV Plan van aanpak……………..……………………………………………………. 33
Bijlage V Beleid verslavingsbehandelingen FPA Utrecht…………………………………. 43
Bijlage VI Toestemmingsverklaring interview en vragenlijst………………………………. 52
Bijlage VII Certificaat Leids Congres Bureau……………………………………………….. 53
Bijlage VIII Bevestiging van vrijstellingen……………………..…………………………….. 54
Bijlage IX Logboek contactmomenten scriptiebegeleider…………………………………. 55
4
Op welke wijze kan ervaringsdeskundigheid op het
gebied van verslaving, effectief worden ingezet bij
mensen met LVB-problematiek binnen Fivoor,
locatie FPA Utrecht?
Bron: Sympopna
P.S. Boudewijn
Studentnummer: 4863565
mei 2023
Hogeschool NCOI
HBO Bachelor Social Work, profiel Zorg afstudeerrichting GGZ-agoog
Afstudeeropdracht Sociaal Domein
1
,Voorwoord
Voorliggend de eindopdracht HBO Bachelor Social Work, profiel Zorg. Hierin een onderzoek naar de
inzet van ervaringsdeskundigheid bij de LVB-doelgroep bij een forensische psychiatrische afdeling in
Den Dolder, de FPA Utrecht van Fivoor. Dit eindonderzoek is het afstudeerproduct van de opleiding
HBO Social Work, profiel Zorg, richting GGZ-agoog die ik intern volg bij de Hogeschool NCOI.
Voorafgaand aan deze opleiding heb ik het EVC-traject gevolgd bij de HaKa waardoor ik voor een
aantal modules ben vrijgesteld en deze opleiding in verkorte versie kon volgen.
Mijn naam is Phil Boudewijn, geboren in Amersfoort en inmiddels al 51 jaar. Ik heb in totaal zeven
(bonus) kinderen en een kleinzoon. De eerste fase van mijn leven zag er totaal anders uit dan de
huidige fase. Voordat ik in de zorg ging werken, wat ik nu ruim zeven jaar doe, heb ik lang in de
horeca gewerkt. Ik heb in de horeca mijn gevoel voor mensen ontwikkeld en gebruik mijn
mensenkennis wanneer ik patiënten ondersteun. Doordat ik ervaringsdeskundig ben maak ik over het
algemeen snel contact met de patiënten. Ik werk nu bijna vier jaar als verslavingsbehandelaar in de
FPA Utrecht. Het was voor mij tijd om mezelf weer wat meer te ontwikkelen, vandaar mijn keus om de
HBO Social Work te gaan doen. Mijn roeping is veranderd van het entertainen van mensen naar het
helpen en ondersteunen van mensen.
Aangezien de doelgroep in de FPA Utrecht aan het veranderen is (er komen steeds meer patiënten
met LVB-problematiek) past dit onderzoek precies in de verandering die plaatsvindt. Voor mijzelf is het
ook heel prettig dat ik een onderzoek heb gedaan waarvan ik de uitkomst direct in mijn eigen
werkgebied kan gebruiken. Na het afronden van deze opleiding is het plan om het beroepsproduct
samen met een gedragswetenschapper om te toveren tot een werkbare methodiek.
Ik wil graag mijn vrouw en kinderen bedanken voor het geduld wat ze met mij hebben gehad. Ik heb
veel tijd gestoken in deze opleiding waardoor ik die tijd niet met hen kon doorbrengen. Ik ben door hen
gesteund, ook toen ik wat minder gezellig was.
Ook mijn praktijkbegeleider heeft me heel fijn bijgestaan en ondersteund toen ik vastliep en mijn
scriptiebegeleider heeft me ook regelmatig weer uit mijn ingewikkelde hoofd gehaald. Beiden dank
hiervoor.
Verder bedank ik iedereen die een steentje heeft bijgedragen aan het behalen van mijn diploma, mijn
supervisor, mijn manager en mijn directe collega’s.
Phil Boudewijn
2
,Samenvatting
In dit verantwoordingsrapport wordt er onderzocht op welke wijze ervaringsdeskundigheid zo effectief
mogelijk kan worden ingezet bij de LVB-doelgroep, bij de FPA Utrecht van Fivoor. FPA Utrecht is een
forensische psychiatrische afdeling waar een groot gedeelte van de populatie LVB-problematiek heeft.
De patiënten met LVB-problematiek en verslaving vragen om intensieve ondersteuning bij deze
complexe problematiek. Binnen de FPA wordt er gewerkt vanuit ervaringsdeskundigheid, maar
gebeurt dat effectief? Er is gekeken naar het onderwerp ervaringsdeskundigheid, de bejegening van
de LVB-doelgroep en het behandelaanbod wat wordt uitgevoerd in de FPA Utrecht? Het uiteindelijke
doel van het onderzoek is om een beroepsproduct te maken voor ervaringsdeskundigen die werken
met de LVB-doelgroep.
Er is gekozen om dit onderzoek te doen vanuit de onderzoekcyclus, die zeven fasen telt. Elke fase
kent een onderdeel van het onderzoek. De hoofdvraag is ondersteund met een viertal
ondersteuningsvragen, namelijk:
- Volgens welke methodieken werkt een ervaringsdeskundige (binnen FPA Utrecht)?
- Welke methodieken worden gebruikt bij de LVB-doelgroep (binnen FPA Utrecht)?
- Hoe ervaart de LVB-doelgroep binnen FPA Utrecht de ervaringsdeskundige?
- Wat is het beleid binnen FPA Utrecht over ervaringsdeskundigheid en de LVB-doelgroep?
Uit de literatuur komen geen methodieken naar voren die specifiek ontwikkeld zijn voor
ervaringsdeskundigen. Eigenlijk weet men niet zo goed wat ze doen. Wel komt naar voren dat ze twee
grote kwaliteiten hebben. Ten eerste maakt de ervaringsdeskundige snel aansluiting bij de patiënt
omdat ze de problematiek, en het herstel daarvan, doorleeft hebben, hierdoor ontstaat bij de patiënt
herkenning, hoop en vertrouwen. De tweede grote kwaliteit is de brugfunctie: de ervaringsdeskundige
spreekt de taal van de patiënt en van de hulpverlener (ook wel hybride genoemd). In de interviews met
de professionals worden deze kwaliteiten telkens genoemd; volgens hen maken deze kwaliteiten dat
de ervaringsdeskundige een meerwaarde meebrengt in de ondersteuning van de LVB-patiënt. Uit de
vragenlijsten bij de LVB-patiënten komt naar voren dat ze zich snel begrepen en gehoord voelen door
de ervaringsdeskundige en dat ze het contact met de ervaringsdeskundige erg op prijs stellen. De
eigenschappen van de ervaringsdeskundige zijn tot slot geanalyseerd in een SWOT-analyse.
De literatuur over de bejegening van de LVB-doelgroep is heel eensgezind. Op het congres LVB en
Verslaving zijn de methodieken die gemeld worden in de literatuur ook bevestigd. De geïnterviewde
professionals noemen ook overeenkomstige interventies als het gaat over de bejegening van LVB’ers.
Hier is geen twijfel over: de LVB-patiënt is gebaat bij korte contact momenten, makkelijke taal,
langzaam praten, samen dingen doen, duidelijkheid, checken, authenticiteit, plezier en het vieren van
kleine overwinningen. Geef de LVB’er de ruimte voor inbreng en betuttel hem niet.
Het verslavingsaanbod in de FPA Utrecht is gebaseerd op-, en geschreven vanuit
ervaringsdeskundigheid. De ervaringsdeskundige is een groot onderdeel van het aanbod. Er is echter
niet omschreven hoe de ervaringsdeskundige zijn deskundigheid moet inzetten. Wel is omschreven
wat hij moet doen. In alle groepen die gegeven worden is een plek voor de ervaringsdeskundige
vrijgehouden. Er is in het beleidsstuk niks te vinden over de ondersteuning of bejegening van de LVB-
doelgroep; dit zou wel moeten.
Het antwoord op de onderzoeksvraag is een combinatie van de vaardigheden en kwaliteiten van een
ervaringsdeskundige, samen met een methodiek die aansluit bij de LVB-doelgroep. Dit antwoord
wordt vormgegeven in een advies voor een methodiek, welke is terug te lezen in het document
“beroepsproduct”.
In de reflectie is te lezen welke ontdekkingen door de onderzoeker zijn gedaan in het
onderzoeksproces, welke lessen zijn geleerd en wat volgende keer anders zou kunnen.
De reflectie is opgedeeld in het proces van het onderzoek, en het resultaat van het onderzoek, oftewel
beroepsproduct.
3
, Inhoudsopgave
Voorwoord……………………………………………………………………………………. 2
Samenvatting………………………………………………………………………………… 3
Inhoudsopgave………………………………………………………………………………. 4
Inleiding……………………………………………………………………………………….. 5
1. Reflectie op keuze van werkwijze…………………….………………………………… 7
1.1 Theoretische onderbouwing………………………..……………………….. 7
1.2 Besluitvorming keuze………………………………………………………….. 7
2. Uitvoering werkwijze…………..………………………………………………………….. 10
2.1 Stappenplan…………………………………………………………………… 10
2.2 Literatuuronderzoek ………..……………………………………………….. 10
2.3 Congres LVB en verslaving ………………………………………………… 10
2.4 Interviews……………………………………………………………………… 11
2.5 Vragenlijsten……..……………………………………………………………. 11
2.6 Onderzoek verslavingsaanbod FPA Utrecht……………………………… 12
3. Verantwoording leerresultaten…………….……………...…………………………… 13
3.1 Verantwoording leerresultaten Methodisch handelen……………………. 13
3.2 Verantwoording leerresultaten Integraal handelen……………………….. 14
4. Bevindingen……………………………………………………………….……………….. 15
4.1 Uitkomsten literatuuronderzoek……………………………………………… 15
4.2 Uitkomst Congres LVB en verslaving……………………………………….. 17
4.3 Uitkomsten interviews………….…………………………………………….. 18
4.4 Uitkomsten vragenlijsten……………………………………………………….22
4.5 Uitkomsten onderzoek verslavingsaanbod FPA Utrecht…………………. 23
4.6 Uitkomsten SWOT-analyse………………………………………………….. 24
4.7 Alternatieven…………………………………………………………………… 25
4.8 Conclusie en advies…………………………………………………………… 25
5. Opzoeken, uitzoeken en onderzoeken………………………………………………… 26
6. Reflectie op afstudeeropdracht………………………………………………………... 27
6.1 Proces…………………………………………………………………………. 27
6.2 Eindresultaat…………………………………..………………………………. 28
Literatuurlijst…………………………………………………………………………………… 29
Bijlage I Vragenlijst………………………………………………………………………….…. 30
Bijlage II Interview……………………………………………………………………………… 31
Bijlage III SWOT-analyse……………………………………………………………………… 32
Bijlage IV Plan van aanpak……………..……………………………………………………. 33
Bijlage V Beleid verslavingsbehandelingen FPA Utrecht…………………………………. 43
Bijlage VI Toestemmingsverklaring interview en vragenlijst………………………………. 52
Bijlage VII Certificaat Leids Congres Bureau……………………………………………….. 53
Bijlage VIII Bevestiging van vrijstellingen……………………..…………………………….. 54
Bijlage IX Logboek contactmomenten scriptiebegeleider…………………………………. 55
4
