Periode 8 Centraal Neurologische
Aandoeningen
Ziekte Van Parkinson (ZVP)
Jolijn Brummelkamp
Periode 8, 2016
Fysiotherapie, Hogeschool Leiden
, 2
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
, 3
Inhoudsopgave
INHOUDSOPGAVE ........................................................................................................................... 3
DE ZIEKTE VAN PARKINSON (ZVP) .................................................................................................... 5
Anatomie ..................................................................................................................................................................... 5
Pathogenese ................................................................................................................................................................ 5
Epidemiologie .............................................................................................................................................................. 6
Symptomen ................................................................................................................................................................. 6
Risicofactoren .............................................................................................................................................................. 7
Beloop ......................................................................................................................................................................... 7
Prognose...................................................................................................................................................................... 8
Behandelbare grootheden .......................................................................................................................................... 8
Fysiotherapeutisch methodisch handelen .................................................................................................................. 9
Anamnese .............................................................................................................................................................. 9
Onderzoeksdoelstellingen ...................................................................................................................................... 9
Onderzoek .............................................................................................................................................................. 9
Meetinstrumenten ................................................................................................................................................. 9
Behandelplan ....................................................................................................................................................... 10
Kosten........................................................................................................................................................................ 10
In het kort .................................................................................................................................................................. 10
ALGEMENE INFORMATIE OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON, MIDDELS HC’S EN WC’S .................... 11
HC4.5 – Parkinson ......................................................................................................................... 11
WC5.7 – De ziekte van Parkinson, werken met stadia .................................................................. 16
WC6.6 – Parkinson, video-observatie ........................................................................................... 28
WC6.7 – Parkinson, patiënt-profielen ........................................................................................... 31
FYSIOTHERAPEUTISCH HANDELEN – VAARDIGHEIDSTRAININGEN .................................................. 33
VT4.2 – Onderzoek Parkinson ....................................................................................................... 33
Observeren en testen........................................................................................................................................... 35
Meetinstrumenten (ter aanvulling op lichamelijk onderzoek) ............................................................................ 35
Formuleren behandeldoelen (Hoehn en Yahr) .................................................................................................... 37
Behandeldoelen & interventies ........................................................................................................................... 38
Timed Up and Go (TUG) ............................................................................................................................................ 39
10 meter looptest (10MLT) ....................................................................................................................................... 39
Parkinson Activiteiten Schaal (PAS) ........................................................................................................................... 39
Retropulsietest .......................................................................................................................................................... 39
Freezing of Gait Questionnair.................................................................................................................................... 39
Looptraining .............................................................................................................................................................. 39
VT4.3 – Cognitieve strategieën, cues bij Parkinson ...................................................................... 43
Vaardigheid 1: Gaan zitten ........................................................................................................................................ 45
Vaardigheid 2: Opstaan vanuit stoel ......................................................................................................................... 45
Vaardigheid 3: Opstaan vanaf vloer na een val ......................................................................................................... 46
Vaardigheid 4: In bed gaan (gaan liggen in bed) ....................................................................................................... 47
Vaardigheid 5: Draaien in bed, vanuit rugligging ...................................................................................................... 48
Vaardigheid 6: Uit bed komen: van rugligging tot zit op de rand van het bed .......................................................... 49
Vaardigheid 7: Uit bed komen: van zit op de rand van het bed tot stand ................................................................ 49
Vaardigheid 8: De retropulsietest bij de ziekte van Parkinson .................................................................................. 50
Toepassen cues ......................................................................................................................................................... 50
SPB-LESSEN ................................................................................................................................... 51
SPB5.4 – Onderzoek, ziekte van Parkinson ................................................................................... 51
Fysiotherapeutisch onderzoek .................................................................................................................................. 53
Fysiotherapeutisch behandelplan ............................................................................................................................. 55
Formuleren behandeldoelen (Hoehn en Yahr) .................................................................................................... 55
Behandeldoelen & interventies ........................................................................................................................... 56
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
, 4
KLINIMETRIE.................................................................................................................................. 57
TIEN METER LOOPTEST / 10 METER TIMED WALKING TEST (10MLT) ............................................................ 57
TIMED UP-AND- GO-TEST (TUG) ............................................................................................................. 63
PARKINSON ACTIVITEITEN SCHAAL (PAS) .................................................................................................. 66
RETROPULSIETEST (RPT) ........................................................................................................................ 74
FREEZING OF GAIT QUESTIONNAIR (FOGQ) ............................................................................................... 75
SAMENVATTING KNGF–RICHTLIJN PARKINSON ............................................................................. 77
Therapeutisch proces ................................................................................................................................................ 80
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
, 5
De ziekte van Parkinson (ZVP)
Anatomie
Om de pathogenese van de ziekte van Parkinson beter te begrijpen, is het handig om eerst wat meer
van de anatomie te weten. De hersenen spelen een belangrijke rol bij de ziekte van Parkinson,
voornamelijk de basale ganglia. De basale ganglia is een groep van kernen in de hersenen. Ze liggen
om de thalamus heen, zie figuur 8. De kernen staan met elkaar in verbinding en kunnen grotendeels
beschouwd worden als onderdelen van één regelsysteem in de hersenen. De basale ganglia zijn
betrokken bij het controleren van bewegingen, maar ook bij motivatie en beloning. Waarschijnlijk
zorgen ze ervoor dat bepaalde bewegingen vergemakkelijkt worden en andere onderdrukt.
De basale ganglia zijn: globus pallidus, nucleus caudatus, putamen, subthalamus en substantia nigra
(de zwarte kernen). Een aandoening aan de substantia nigra leidt tot de ziekte van Parkinson. 1
De substantia nigra bevat dopamineproducerende cellen, welke dopamine produceren. Dopamine is
een neurotransmitter, dus een stofje dat er voor zorgt dat zenuwen met elkaar kunnen
communiceren. Een te kort, maar ook een te veel van dit stofje zorgt voor problemen. Het is namelijk
betrokken bij 3 grote communicatieroutes in de hersenen: bewegingscontrole, denken (m.n.
planning en doelgericht handelen) en emoties en motivaties.2
Afbeelding 1. Basale ganglia en gerelateerde hersenstructuren
Pathogenese
De ziekte van Parkinson is een progressieve neurologische aandoening. Degeneratie van
dopamineproducerende cellen in de substantia nigra leidt tot een verminderde dopamineproductie.
Ook treedt er verstoring op in de werking van andere neurotransmitters. Waarom de hersencellen in
de zwarte kernen afsterven is nog niet precies bekend. Elementen die hierbij mogelijk een rol spelen
zijn onder andere de achteruitgang van de werking van de hersenen met toenemende leeftijd, een
stoornis in de eiwitstofwisseling en omgevingsfactoren zoals aanraking met giftige stoffen. Bij elke
parkinson patiënt zijn de symptomen verschillend en beleeft elke patiënt dit anders.
Omdat de oorzaak van de beschadiging nog onbekend is, wordt in de literatuur ook gesproken van de
idiopathische vorm van de ziekte van Parkinson. Bij jongere patiënten kunnen erfelijke factoren een
rol spelen.
1
Bron: https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/de-hersenen/anatomie/basale-
ganglia
2
Bron: http://www.dokterdokter.nl/gezond-leven/psyche/de-invloed-van-dopamine-op-je-
gezondheid/
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
Aandoeningen
Ziekte Van Parkinson (ZVP)
Jolijn Brummelkamp
Periode 8, 2016
Fysiotherapie, Hogeschool Leiden
, 2
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
, 3
Inhoudsopgave
INHOUDSOPGAVE ........................................................................................................................... 3
DE ZIEKTE VAN PARKINSON (ZVP) .................................................................................................... 5
Anatomie ..................................................................................................................................................................... 5
Pathogenese ................................................................................................................................................................ 5
Epidemiologie .............................................................................................................................................................. 6
Symptomen ................................................................................................................................................................. 6
Risicofactoren .............................................................................................................................................................. 7
Beloop ......................................................................................................................................................................... 7
Prognose...................................................................................................................................................................... 8
Behandelbare grootheden .......................................................................................................................................... 8
Fysiotherapeutisch methodisch handelen .................................................................................................................. 9
Anamnese .............................................................................................................................................................. 9
Onderzoeksdoelstellingen ...................................................................................................................................... 9
Onderzoek .............................................................................................................................................................. 9
Meetinstrumenten ................................................................................................................................................. 9
Behandelplan ....................................................................................................................................................... 10
Kosten........................................................................................................................................................................ 10
In het kort .................................................................................................................................................................. 10
ALGEMENE INFORMATIE OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON, MIDDELS HC’S EN WC’S .................... 11
HC4.5 – Parkinson ......................................................................................................................... 11
WC5.7 – De ziekte van Parkinson, werken met stadia .................................................................. 16
WC6.6 – Parkinson, video-observatie ........................................................................................... 28
WC6.7 – Parkinson, patiënt-profielen ........................................................................................... 31
FYSIOTHERAPEUTISCH HANDELEN – VAARDIGHEIDSTRAININGEN .................................................. 33
VT4.2 – Onderzoek Parkinson ....................................................................................................... 33
Observeren en testen........................................................................................................................................... 35
Meetinstrumenten (ter aanvulling op lichamelijk onderzoek) ............................................................................ 35
Formuleren behandeldoelen (Hoehn en Yahr) .................................................................................................... 37
Behandeldoelen & interventies ........................................................................................................................... 38
Timed Up and Go (TUG) ............................................................................................................................................ 39
10 meter looptest (10MLT) ....................................................................................................................................... 39
Parkinson Activiteiten Schaal (PAS) ........................................................................................................................... 39
Retropulsietest .......................................................................................................................................................... 39
Freezing of Gait Questionnair.................................................................................................................................... 39
Looptraining .............................................................................................................................................................. 39
VT4.3 – Cognitieve strategieën, cues bij Parkinson ...................................................................... 43
Vaardigheid 1: Gaan zitten ........................................................................................................................................ 45
Vaardigheid 2: Opstaan vanuit stoel ......................................................................................................................... 45
Vaardigheid 3: Opstaan vanaf vloer na een val ......................................................................................................... 46
Vaardigheid 4: In bed gaan (gaan liggen in bed) ....................................................................................................... 47
Vaardigheid 5: Draaien in bed, vanuit rugligging ...................................................................................................... 48
Vaardigheid 6: Uit bed komen: van rugligging tot zit op de rand van het bed .......................................................... 49
Vaardigheid 7: Uit bed komen: van zit op de rand van het bed tot stand ................................................................ 49
Vaardigheid 8: De retropulsietest bij de ziekte van Parkinson .................................................................................. 50
Toepassen cues ......................................................................................................................................................... 50
SPB-LESSEN ................................................................................................................................... 51
SPB5.4 – Onderzoek, ziekte van Parkinson ................................................................................... 51
Fysiotherapeutisch onderzoek .................................................................................................................................. 53
Fysiotherapeutisch behandelplan ............................................................................................................................. 55
Formuleren behandeldoelen (Hoehn en Yahr) .................................................................................................... 55
Behandeldoelen & interventies ........................................................................................................................... 56
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
, 4
KLINIMETRIE.................................................................................................................................. 57
TIEN METER LOOPTEST / 10 METER TIMED WALKING TEST (10MLT) ............................................................ 57
TIMED UP-AND- GO-TEST (TUG) ............................................................................................................. 63
PARKINSON ACTIVITEITEN SCHAAL (PAS) .................................................................................................. 66
RETROPULSIETEST (RPT) ........................................................................................................................ 74
FREEZING OF GAIT QUESTIONNAIR (FOGQ) ............................................................................................... 75
SAMENVATTING KNGF–RICHTLIJN PARKINSON ............................................................................. 77
Therapeutisch proces ................................................................................................................................................ 80
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
, 5
De ziekte van Parkinson (ZVP)
Anatomie
Om de pathogenese van de ziekte van Parkinson beter te begrijpen, is het handig om eerst wat meer
van de anatomie te weten. De hersenen spelen een belangrijke rol bij de ziekte van Parkinson,
voornamelijk de basale ganglia. De basale ganglia is een groep van kernen in de hersenen. Ze liggen
om de thalamus heen, zie figuur 8. De kernen staan met elkaar in verbinding en kunnen grotendeels
beschouwd worden als onderdelen van één regelsysteem in de hersenen. De basale ganglia zijn
betrokken bij het controleren van bewegingen, maar ook bij motivatie en beloning. Waarschijnlijk
zorgen ze ervoor dat bepaalde bewegingen vergemakkelijkt worden en andere onderdrukt.
De basale ganglia zijn: globus pallidus, nucleus caudatus, putamen, subthalamus en substantia nigra
(de zwarte kernen). Een aandoening aan de substantia nigra leidt tot de ziekte van Parkinson. 1
De substantia nigra bevat dopamineproducerende cellen, welke dopamine produceren. Dopamine is
een neurotransmitter, dus een stofje dat er voor zorgt dat zenuwen met elkaar kunnen
communiceren. Een te kort, maar ook een te veel van dit stofje zorgt voor problemen. Het is namelijk
betrokken bij 3 grote communicatieroutes in de hersenen: bewegingscontrole, denken (m.n.
planning en doelgericht handelen) en emoties en motivaties.2
Afbeelding 1. Basale ganglia en gerelateerde hersenstructuren
Pathogenese
De ziekte van Parkinson is een progressieve neurologische aandoening. Degeneratie van
dopamineproducerende cellen in de substantia nigra leidt tot een verminderde dopamineproductie.
Ook treedt er verstoring op in de werking van andere neurotransmitters. Waarom de hersencellen in
de zwarte kernen afsterven is nog niet precies bekend. Elementen die hierbij mogelijk een rol spelen
zijn onder andere de achteruitgang van de werking van de hersenen met toenemende leeftijd, een
stoornis in de eiwitstofwisseling en omgevingsfactoren zoals aanraking met giftige stoffen. Bij elke
parkinson patiënt zijn de symptomen verschillend en beleeft elke patiënt dit anders.
Omdat de oorzaak van de beschadiging nog onbekend is, wordt in de literatuur ook gesproken van de
idiopathische vorm van de ziekte van Parkinson. Bij jongere patiënten kunnen erfelijke factoren een
rol spelen.
1
Bron: https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/de-hersenen/anatomie/basale-
ganglia
2
Bron: http://www.dokterdokter.nl/gezond-leven/psyche/de-invloed-van-dopamine-op-je-
gezondheid/
Centraal Neurologische Aandoeningen – Ziekte van Parkinson Jolijn Brummelkamp
