Rechtsfilosofie B
Hoorcollege 8: Representatie en de constitutionalisering van het EG Verdrag
Overzicht:
1. Samenvatting week 7
2. Terug naar het Maastricht-arrest
3. Terug naar de teleologische leer
4. Een Europees volk
Het BVerfG had vastgesteld dat er geen sprake is van een Europees volk. Daarom kan er ook
geen sprake zijn van een Europees parlement in de democratische zin van het woord. De heer
Koopmans irriteert zich hier behoorlijk aan, maar helaas wint het BVerfG van Koopmans. Het
idee van een autonome rechtsorde zonder dat daar zoiets als een volk aan ten grondslag ligt,
is eigenlijk onzin. We staan dus voor een impasse. Als we de kant op gaan van het BVerfG,
zijn de twee kernleerstukken van rechtstreekse werking en de voorrang van Europees recht
eigenlijk uit de duim gezogen. We hebben ons in feite door het HvJ EU laten misleiden. Het
Europees recht zoals wij dat nu kennen, zou niet bestaan hebben zonder die twee leerstukken.
Dat wil zeggen dat er een fundamentele weeffout in het Europees recht zit vanaf het Van Gend
en Loos-arrest. Dat is de implicatie van het Maastricht-arrest van het BVerfG. Geen volk, geen
legitimering van die twee leerstukken. De vraag is hoe we hier mee omgaan. Misschien heeft
het BVerfG gelijk, maar misschien heeft het ook ongelijk. Een antwoord op de vraag berust op
de vraag wat politieke representatie nu eigenlijk is. Daarom gaan we vandaag terug naar het
Maastricht-arrest aan de hand van een artikel van Grimm (toenmalige rechter van het BVerfG)
waarin hij in feite het verhaal van het BVerfG op een nette, niet juridische manier neerzet. Hij
herhaalt de stelling dat er geen Europees volk is en dat het verdrag geen constitutie is. Daarna
laten we de arresten Van Gend en Loos en COSTA vs. ENEL de revue passeren in het licht
van wat we al hebben geleerd over politieke representatie. We sluiten af met overwegingen
over wat zoiets is als een Europees volk. Eigenlijk is de vraag niet zozeer wat een volk is. De
echte vraag is hoe een volk tot stand komt. Het is niet alsof volken er altijd zijn. De echte vraag
is hoe een volk tot stand komt, welk volk dat ook is. Politieke representatie vormt een sleutel
tot het antwoord op deze vraag.
Samenvatting week 7
De problematiek van representatie is vanuit drie perspectieven aangekaart:
1. Wat is politieke representatie?
2. Welke handelingen zijn handelingen van politieke representatie?
3. Hoe vindt politieke representatie plaats in het kader van het recht?
Politieke representatie is in de kern de concretisering van het algemeen belang. Er zijn twee
betekenissen van het begrip volk: het volk als politieke eenheid en het volk als verdeeldheid.
Politieke representatie is altijd representatie van het volk als politieke eenheid. Het gaat dus
niet om de vertegenwoordiging van een optelsom van individuen. Als politieke representatie
de representatie van het gehele volk is, dan doen alle drie de machten mee aan representatie.
Deze machten houden zich allemaal bezig met de concretisering van het algemeen belang.
Het heeft alleen zin om vertegenwoordiging te vereenzelvigen met het parlement als we ervan
uit gaan dat de kiezers gerepresenteerd worden. Het is echter het volk als politieke eenheid
dat vertegenwoordigd wordt. We geven de kiezers zeggenschap in verkiezingen over wat het
algemeen belang is, maar dat betekent niet dat 16 miljoen Nederlanders ieder met hun eigen
mening kunnen vertegenwoordigd. Dat is onmogelijk. Dat wil zeggen dat alle handelingen van
overheidswege handelingen van politieke representatie zijn. Dit opent de mogelijkheid dat ook
de rechter een volksvertegenwoordiger is. Dit betekent dat het mogelijk is dat het HvJ een
soort van constitutionele rechter is. Hoe vindt politieke representatie plaats? Volgens Kelsen
vindt rechtsvorming plaats in zowel wetgeving, bestuur en rechtspraak. Rechtsvorming vindt
Hoorcollege 8: Representatie en de constitutionalisering van het EG Verdrag
Overzicht:
1. Samenvatting week 7
2. Terug naar het Maastricht-arrest
3. Terug naar de teleologische leer
4. Een Europees volk
Het BVerfG had vastgesteld dat er geen sprake is van een Europees volk. Daarom kan er ook
geen sprake zijn van een Europees parlement in de democratische zin van het woord. De heer
Koopmans irriteert zich hier behoorlijk aan, maar helaas wint het BVerfG van Koopmans. Het
idee van een autonome rechtsorde zonder dat daar zoiets als een volk aan ten grondslag ligt,
is eigenlijk onzin. We staan dus voor een impasse. Als we de kant op gaan van het BVerfG,
zijn de twee kernleerstukken van rechtstreekse werking en de voorrang van Europees recht
eigenlijk uit de duim gezogen. We hebben ons in feite door het HvJ EU laten misleiden. Het
Europees recht zoals wij dat nu kennen, zou niet bestaan hebben zonder die twee leerstukken.
Dat wil zeggen dat er een fundamentele weeffout in het Europees recht zit vanaf het Van Gend
en Loos-arrest. Dat is de implicatie van het Maastricht-arrest van het BVerfG. Geen volk, geen
legitimering van die twee leerstukken. De vraag is hoe we hier mee omgaan. Misschien heeft
het BVerfG gelijk, maar misschien heeft het ook ongelijk. Een antwoord op de vraag berust op
de vraag wat politieke representatie nu eigenlijk is. Daarom gaan we vandaag terug naar het
Maastricht-arrest aan de hand van een artikel van Grimm (toenmalige rechter van het BVerfG)
waarin hij in feite het verhaal van het BVerfG op een nette, niet juridische manier neerzet. Hij
herhaalt de stelling dat er geen Europees volk is en dat het verdrag geen constitutie is. Daarna
laten we de arresten Van Gend en Loos en COSTA vs. ENEL de revue passeren in het licht
van wat we al hebben geleerd over politieke representatie. We sluiten af met overwegingen
over wat zoiets is als een Europees volk. Eigenlijk is de vraag niet zozeer wat een volk is. De
echte vraag is hoe een volk tot stand komt. Het is niet alsof volken er altijd zijn. De echte vraag
is hoe een volk tot stand komt, welk volk dat ook is. Politieke representatie vormt een sleutel
tot het antwoord op deze vraag.
Samenvatting week 7
De problematiek van representatie is vanuit drie perspectieven aangekaart:
1. Wat is politieke representatie?
2. Welke handelingen zijn handelingen van politieke representatie?
3. Hoe vindt politieke representatie plaats in het kader van het recht?
Politieke representatie is in de kern de concretisering van het algemeen belang. Er zijn twee
betekenissen van het begrip volk: het volk als politieke eenheid en het volk als verdeeldheid.
Politieke representatie is altijd representatie van het volk als politieke eenheid. Het gaat dus
niet om de vertegenwoordiging van een optelsom van individuen. Als politieke representatie
de representatie van het gehele volk is, dan doen alle drie de machten mee aan representatie.
Deze machten houden zich allemaal bezig met de concretisering van het algemeen belang.
Het heeft alleen zin om vertegenwoordiging te vereenzelvigen met het parlement als we ervan
uit gaan dat de kiezers gerepresenteerd worden. Het is echter het volk als politieke eenheid
dat vertegenwoordigd wordt. We geven de kiezers zeggenschap in verkiezingen over wat het
algemeen belang is, maar dat betekent niet dat 16 miljoen Nederlanders ieder met hun eigen
mening kunnen vertegenwoordigd. Dat is onmogelijk. Dat wil zeggen dat alle handelingen van
overheidswege handelingen van politieke representatie zijn. Dit opent de mogelijkheid dat ook
de rechter een volksvertegenwoordiger is. Dit betekent dat het mogelijk is dat het HvJ een
soort van constitutionele rechter is. Hoe vindt politieke representatie plaats? Volgens Kelsen
vindt rechtsvorming plaats in zowel wetgeving, bestuur en rechtspraak. Rechtsvorming vindt
