2023
Jong talent behouden binnen de hoofdstad
“Een onderzoek naar het aantrekken en behouden van jonge leerkrachten
binnen het Amsterdamse basisonderwijs”
, INHOUDSOPGAVE
Managementsamenvatting ......................................................................................................................... 4
1 Inleiding .................................................................................................................................................. 6
1.1 The Worklab ................................................................................................................................................... 7
1.2 Basisonderwijs ................................................................................................................................................ 8
1.3 Aanleiding....................................................................................................................................................... 9
1.4 Probleemanalyse .......................................................................................................................................... 10
1.4.1 Eerder onderzoek/ cijfers ..................................................................................................................... 10
1.4.2 Stakeholdersanalyse ............................................................................................................................. 13
1.4.2.1 Stakeholders ...................................................................................................................................... 13
1.4.2.2 Analyse ............................................................................................................................................... 15
1.4.3 Conclusie probleemanalyse .................................................................................................................. 16
1.5 Probleemstelling ........................................................................................................................................... 17
1.5.1 Doelstelling ........................................................................................................................................... 17
1.5.2 Vraagstelling ......................................................................................................................................... 17
1.6 Impactmap ................................................................................................................................................... 18
1.7 Leeswijzer ..................................................................................................................................................... 18
2 Theoretisch kader .................................................................................................................................. 19
2.1 Jonge leerkrachten ....................................................................................................................................... 19
2.2 De 4A’s .......................................................................................................................................................... 19
2.2.1 Werkwaarden ....................................................................................................................................... 20
2.3 Psychologisch contract ................................................................................................................................. 21
2.4 Conceptueel model ....................................................................................................................................... 22
3 Methodische verantwoording ................................................................................................................ 23
3.1 Onderzoekspopulatie en steekproeftrekking ............................................................................................... 23
3.2 Onderzoeksmethode .................................................................................................................................... 23
3.3 Topiclist......................................................................................................................................................... 24
3.4 Data analysemethode .................................................................................................................................. 25
4 Onderzoeksresultaten ............................................................................................................................ 26
4.1 Arbeidsinhoud............................................................................................................................................... 26
4.2 Arbeidsomstandigheden .............................................................................................................................. 28
4.3 Arbeidsverhoudingen ................................................................................................................................... 30
4.4 Arbeidsvoorwaarden .................................................................................................................................... 32
5 Conclusie ............................................................................................................................................... 35
5.1 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsinhoud en wat zijn hun verwachtingen?
............................................................................................................................................................................ 35
5.2 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsomstandigheden en wat zijn hun
verwachtingen? .................................................................................................................................................. 35
2
, 5.3 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsverhoudingen en wat zijn hun
verwachtingen? .................................................................................................................................................. 36
5.4 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsvoorwaarden en wat zijn hun
verwachtingen? .................................................................................................................................................. 36
5.5 Hoofdvraag................................................................................................................................................... 37
6 Discussie ............................................................................................................................................... 38
7 Advies ................................................................................................................................................... 39
7.1 Advies 1: Eigen werkindeling en werkdrukvermindering ............................................................................. 39
7.2 Advies 2: Flexibele verlofregeling en duurzame arbeidsvoorwaarden ........................................................ 41
8 Impact ................................................................................................................................................... 42
9 Literatuur .............................................................................................................................................. 44
Bijlage ...................................................................................................................................................... 47
Bijlage I Beschrijving stakeholders interviews.................................................................................................... 47
Bijlage II Interview vragenlijst ............................................................................................................................ 50
Bijlage III Waarderingsformulier opdrachtgever (1e ronde) .................................................................................. 54
Bijlage IV Waarderingsformulier opdrachtgever (2e ronde) .................................................................................. 55
Bijlage V Implementatieplan .............................................................................................................................. 54
3
, MANAGEMENTSAMENVATTING
Het alsmaar stijgende lerarentekort zorgt voor onzekerheid en problemen in het Amsterdamse
basisonderwijs. Door vergrijzing, lage instroom en de krappe woningmarkt zijn er steeds minder
basisschoolleerkrachten beschikbaar in Amsterdam. Hierdoor komt de kwaliteit van het onderwijs in
gevaar en ontstaat er sociale ongelijkheid. Het werk in het basisonderwijs lijkt voor jongeren steeds
minder aantrekkelijk te zijn. Ook vertrekken er steeds meer jongeren uit de drukke stad omdat de
woningprijzen hoog oplopen. Het is belangrijk dat schoolkoepels het werk in de Amsterdamse
basisscholen juist voor deze groep aantrekkelijk maakt zodat jonge leerkracht worden aangetrokken
en behouden. Dit resulteert in de hoofdvraag: “Welke werkwaarden vinden jonge leerkrachten uit de
regio Amsterdam belangrijk en wat zijn daarbij hun verwachtingen?”
Om deze vraag te kunnen beantwoorden is er vanuit de literatuur ingegaan op de werkwaarden
binnen de arbeidsinhoud, arbeidsomstandigheden, arbeidsverhoudingen en arbeidsvoorwaarden. Om
inzicht te krijgen in de belangen en verwachtingen, zijn er interviews uitgevoerd met jonge
basisschoolleerkrachten tussen de 21 en 35 jaar die werkzaam zijn in Amsterdam. Uit de analyse van
deze kwalitatieve interviews is een advies opgebouwd wat gericht is aan Amsterdamse schoolkoepels.
Uit de analyse kwam een aantal veelgenoemde werkwaarden naar voren: werk/privébalans,
flexibiliteit, autonomie, taakstructuur, werkdruk, onderlinge relaties, vakantie/verlofregeling,
eerlijk/voldoende loon, opleiding/doorgroeimogelijkheden, woonwerkregeling en waardering.
Allereerst lijkt flexibiliteit en werk/privé balans zeer belangrijk. Respondenten wensen hierbij zelf hun
werktijd en werkplek na schooltijd te kunnen indelen. Daarom is het belangrijk dat schoolkoepels
zorgen voor een flexibel werkrooster en thuiswerkapparatuur. Hierbij vinden respondenten
autonomie belangrijk waarbij respondenten vertrouwd willen worden bij het zelf indelen van het
werk. Ook de mogelijkheid om gezamenlijk verantwoordelijk te zijn voor een klas kan worden bereikt
door het inzetten van duo leerkrachten. Dit kan veel flexibiliteit bieden en zorgen voor een verlaagde
werkdruk. Ook biedt dit voor respondenten de mogelijkheid om parttime in het basisonderwijs te
blijven werken wanneer zij in de toekomst voor een andere baan/beroep kiezen. Dit aangezien een
aantal respondenten aangeeft in de toekomst te willen doorgroeien naar parttime mbo/hbo docent
omdat er weinig doorgroeimogelijkheden zijn als basisschoolleerkracht.
Alle respondenten geven aan dit werk te doen uit intrinsieke motivatie en liefde voor het vak.
Respondenten halen hun werkgeluk uit de zorg en begeleiding van de kinderen. Respondenten vinden
het daarom ook jammer dat hun kerntaak steeds meer op de achtergrond verdwijnt. De tijd die zij
willen stoppen in het lesgeven gaat verloren aan bijkomende administratieve taken wat zorgt voor een
te hoge werkdruk. Respondenten verwachten hierin meer hulp, tijd en beloning vanuit de school. Het
advies aan schoolkoepels is daarom op de juiste manier gebruik te maken van onderwijsassistentie,
technologie en efficiënter administratiewerk. Als leerkrachten structureel overwerken moet hier
aandacht voor komen. De school moet een gesprek organiseren waarbij wordt gekeken naar mogelijke
oplossingen. Daarnaast moeten structurele overwerkuren uitbetaald worden.
Alhoewel het bekend is dat respondenten het werk doen uit intrinsieke motivatie vinden zij
arbeidsvoorwaarden wel belangrijk. Respondenten verwachten vanuit de overheid en schoolkoepels
meer waardering te krijgen voor het beroep wat zij uitvoeren.
Respondenten vinden vakantie/verlof erg belangrijk en wensen hierin meer flexibiliteit. Het advies aan
schoolkoepels is daarom elke leerkracht vijf flexibele verlofdagen per jaar aan te bieden. Omdat
4
Jong talent behouden binnen de hoofdstad
“Een onderzoek naar het aantrekken en behouden van jonge leerkrachten
binnen het Amsterdamse basisonderwijs”
, INHOUDSOPGAVE
Managementsamenvatting ......................................................................................................................... 4
1 Inleiding .................................................................................................................................................. 6
1.1 The Worklab ................................................................................................................................................... 7
1.2 Basisonderwijs ................................................................................................................................................ 8
1.3 Aanleiding....................................................................................................................................................... 9
1.4 Probleemanalyse .......................................................................................................................................... 10
1.4.1 Eerder onderzoek/ cijfers ..................................................................................................................... 10
1.4.2 Stakeholdersanalyse ............................................................................................................................. 13
1.4.2.1 Stakeholders ...................................................................................................................................... 13
1.4.2.2 Analyse ............................................................................................................................................... 15
1.4.3 Conclusie probleemanalyse .................................................................................................................. 16
1.5 Probleemstelling ........................................................................................................................................... 17
1.5.1 Doelstelling ........................................................................................................................................... 17
1.5.2 Vraagstelling ......................................................................................................................................... 17
1.6 Impactmap ................................................................................................................................................... 18
1.7 Leeswijzer ..................................................................................................................................................... 18
2 Theoretisch kader .................................................................................................................................. 19
2.1 Jonge leerkrachten ....................................................................................................................................... 19
2.2 De 4A’s .......................................................................................................................................................... 19
2.2.1 Werkwaarden ....................................................................................................................................... 20
2.3 Psychologisch contract ................................................................................................................................. 21
2.4 Conceptueel model ....................................................................................................................................... 22
3 Methodische verantwoording ................................................................................................................ 23
3.1 Onderzoekspopulatie en steekproeftrekking ............................................................................................... 23
3.2 Onderzoeksmethode .................................................................................................................................... 23
3.3 Topiclist......................................................................................................................................................... 24
3.4 Data analysemethode .................................................................................................................................. 25
4 Onderzoeksresultaten ............................................................................................................................ 26
4.1 Arbeidsinhoud............................................................................................................................................... 26
4.2 Arbeidsomstandigheden .............................................................................................................................. 28
4.3 Arbeidsverhoudingen ................................................................................................................................... 30
4.4 Arbeidsvoorwaarden .................................................................................................................................... 32
5 Conclusie ............................................................................................................................................... 35
5.1 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsinhoud en wat zijn hun verwachtingen?
............................................................................................................................................................................ 35
5.2 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsomstandigheden en wat zijn hun
verwachtingen? .................................................................................................................................................. 35
2
, 5.3 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsverhoudingen en wat zijn hun
verwachtingen? .................................................................................................................................................. 36
5.4 Wat vinden jonge leerkrachten belangrijk als het gaat om arbeidsvoorwaarden en wat zijn hun
verwachtingen? .................................................................................................................................................. 36
5.5 Hoofdvraag................................................................................................................................................... 37
6 Discussie ............................................................................................................................................... 38
7 Advies ................................................................................................................................................... 39
7.1 Advies 1: Eigen werkindeling en werkdrukvermindering ............................................................................. 39
7.2 Advies 2: Flexibele verlofregeling en duurzame arbeidsvoorwaarden ........................................................ 41
8 Impact ................................................................................................................................................... 42
9 Literatuur .............................................................................................................................................. 44
Bijlage ...................................................................................................................................................... 47
Bijlage I Beschrijving stakeholders interviews.................................................................................................... 47
Bijlage II Interview vragenlijst ............................................................................................................................ 50
Bijlage III Waarderingsformulier opdrachtgever (1e ronde) .................................................................................. 54
Bijlage IV Waarderingsformulier opdrachtgever (2e ronde) .................................................................................. 55
Bijlage V Implementatieplan .............................................................................................................................. 54
3
, MANAGEMENTSAMENVATTING
Het alsmaar stijgende lerarentekort zorgt voor onzekerheid en problemen in het Amsterdamse
basisonderwijs. Door vergrijzing, lage instroom en de krappe woningmarkt zijn er steeds minder
basisschoolleerkrachten beschikbaar in Amsterdam. Hierdoor komt de kwaliteit van het onderwijs in
gevaar en ontstaat er sociale ongelijkheid. Het werk in het basisonderwijs lijkt voor jongeren steeds
minder aantrekkelijk te zijn. Ook vertrekken er steeds meer jongeren uit de drukke stad omdat de
woningprijzen hoog oplopen. Het is belangrijk dat schoolkoepels het werk in de Amsterdamse
basisscholen juist voor deze groep aantrekkelijk maakt zodat jonge leerkracht worden aangetrokken
en behouden. Dit resulteert in de hoofdvraag: “Welke werkwaarden vinden jonge leerkrachten uit de
regio Amsterdam belangrijk en wat zijn daarbij hun verwachtingen?”
Om deze vraag te kunnen beantwoorden is er vanuit de literatuur ingegaan op de werkwaarden
binnen de arbeidsinhoud, arbeidsomstandigheden, arbeidsverhoudingen en arbeidsvoorwaarden. Om
inzicht te krijgen in de belangen en verwachtingen, zijn er interviews uitgevoerd met jonge
basisschoolleerkrachten tussen de 21 en 35 jaar die werkzaam zijn in Amsterdam. Uit de analyse van
deze kwalitatieve interviews is een advies opgebouwd wat gericht is aan Amsterdamse schoolkoepels.
Uit de analyse kwam een aantal veelgenoemde werkwaarden naar voren: werk/privébalans,
flexibiliteit, autonomie, taakstructuur, werkdruk, onderlinge relaties, vakantie/verlofregeling,
eerlijk/voldoende loon, opleiding/doorgroeimogelijkheden, woonwerkregeling en waardering.
Allereerst lijkt flexibiliteit en werk/privé balans zeer belangrijk. Respondenten wensen hierbij zelf hun
werktijd en werkplek na schooltijd te kunnen indelen. Daarom is het belangrijk dat schoolkoepels
zorgen voor een flexibel werkrooster en thuiswerkapparatuur. Hierbij vinden respondenten
autonomie belangrijk waarbij respondenten vertrouwd willen worden bij het zelf indelen van het
werk. Ook de mogelijkheid om gezamenlijk verantwoordelijk te zijn voor een klas kan worden bereikt
door het inzetten van duo leerkrachten. Dit kan veel flexibiliteit bieden en zorgen voor een verlaagde
werkdruk. Ook biedt dit voor respondenten de mogelijkheid om parttime in het basisonderwijs te
blijven werken wanneer zij in de toekomst voor een andere baan/beroep kiezen. Dit aangezien een
aantal respondenten aangeeft in de toekomst te willen doorgroeien naar parttime mbo/hbo docent
omdat er weinig doorgroeimogelijkheden zijn als basisschoolleerkracht.
Alle respondenten geven aan dit werk te doen uit intrinsieke motivatie en liefde voor het vak.
Respondenten halen hun werkgeluk uit de zorg en begeleiding van de kinderen. Respondenten vinden
het daarom ook jammer dat hun kerntaak steeds meer op de achtergrond verdwijnt. De tijd die zij
willen stoppen in het lesgeven gaat verloren aan bijkomende administratieve taken wat zorgt voor een
te hoge werkdruk. Respondenten verwachten hierin meer hulp, tijd en beloning vanuit de school. Het
advies aan schoolkoepels is daarom op de juiste manier gebruik te maken van onderwijsassistentie,
technologie en efficiënter administratiewerk. Als leerkrachten structureel overwerken moet hier
aandacht voor komen. De school moet een gesprek organiseren waarbij wordt gekeken naar mogelijke
oplossingen. Daarnaast moeten structurele overwerkuren uitbetaald worden.
Alhoewel het bekend is dat respondenten het werk doen uit intrinsieke motivatie vinden zij
arbeidsvoorwaarden wel belangrijk. Respondenten verwachten vanuit de overheid en schoolkoepels
meer waardering te krijgen voor het beroep wat zij uitvoeren.
Respondenten vinden vakantie/verlof erg belangrijk en wensen hierin meer flexibiliteit. Het advies aan
schoolkoepels is daarom elke leerkracht vijf flexibele verlofdagen per jaar aan te bieden. Omdat
4
