Aanvankelijk en technisch lezen
Hoofdstuk 2: Het leesproces
Leesstrategieën
Verschillende manieren om een tekst te decoderen. Er zijn vijf verschillende leesstrategieën:
1. De elementaire leeshandeling (visueel niveau) = Letter voor letter lezen. Het is de basistechniek
binnen het leren lezen. Met deze leeshandeling kan elk woord gelezen worden. De elementaire
leeshandeling heeft een aantal stappen: Werken volgens de leesrichting bij een geschreven woord,
koppelen van fonemen aan grafemen, auditieve synthese, gesproken woord. /z/ /e/ /e/ /p/.
2. Lezen met behulp van clusters en spellingpatronen (visueel niveau) = Een cluster is een
combinatie van medeklinkers (bv str, spr, kl) en een spellingpatroon is een combinatie van zowel klinkers
als medeklinkers (bv ak, open, aan). /z/ /eep/. Je kunt dit bevorderen door kinderen wisselrijtjes te laten
lezen, dat zijn woorden die één klank verschillen (bv huis, muis, ruis).
3. Lezen met behulp van de visuele woordvorm (visueel niveau) = Een woord herkennen. Vooral in
het begin, kinderen zien woorden dan als plaatje. Leren aan de hand van deze woorden de structuur van
ons spellingssysteem.
Directe woordherkenning = Woorden die ze vaak al kunnen lezen doordat ze daarmee al in aanraking zijn
gekomen, bv hun eigen naam.
4. Lezen met behulp van morfologische analyse (morfologisch niveau) = Het woord lezen op de
betekenis ervan. De lettercombinaties hebben hier betekenis. / gek/ /noei/ klopt niet, /ge/ / knoei/ wel.
Morfeem = Als een letter of een combinatie van letters betekenis heeft. Bij geknoei is /ge/ een
voorvoegsel. /trein/ /en/ geeft de /en/ aan het dat het om een meervoud gaat.
Je kunt dit aanleren door woorden die hetzelfde morfeem bevatten onder elkaar te plaatsen (bevriend,
vriendelijk, vrienden of verhuizen, verlaten, vergeven).
5. Lezen met behulp van de context (syntactisch niveau) = Kennis van de volgorde van woorden in
een zin. Er zijn grammaticale regels die aangeven waar een woord in een zin moet staan.
Een ervaren lezer gebruikt verschillende strategieën. Bij moeilijke woorden zul je bijvoorbeeld
overschakelen op het lezen van clusters en spellingpatronen.
Na 10 maanden lezen maken de meeste kinderen gebruik van de visuele woordvorm, de morfologische
analyse of de context. Alleen bij moeilijke woorden vallen ze terug op de elementaire leeshandeling of het
lezen van clusters.
Spellende lezers = Kinderen die moeite hebben met het direct herkennen van woorden. Blijven te lang
hangen bij de elementaire leeshandeling of het lezen in clusters.
Radende lezers = Kinderen die te snel overgaan naar lezen in context of visuele woordvorm. Ze denken
een woord te herkenen, maar lezen 'loop' ipv 'loopt'. 'ik zie een duim' ipv 'ik zie een duin'.
De voordrachtsaspecten van het lezen (voorlezen van een tekst):
1. Uitspraak en articulatie = Verstaanbaar uitspreken. Uitspraak van woorden moet in geheugen worden
opgeslagen (interview, nonchalant, coureur).
2. Klemtoon = Op welk woord in de zin moet je accent liggen? Een cursief woord in de zin kan een
hulpmiddel hiervoor zijn. En op welk deel van het woord (vakantie).
3. Zinsmelodie = Het verloop van toonhoogte in een zin. Bij vragend loopt de zinsmelodie omhoog.
Hulpmiddel daarbij zijn de leestekens.
4. Natuurlijkheid en emotionaliteit = Je gebruikt bij lezen dezelfde manier als bij spreken. Gevoelens
laat doorklinken in je stem (boos, huilend).
5. Tempo = Vloeiend lezen, goede leessnelheid. Normaal spreektempo ook lezen.
6. Volume = Afwisseling tussen hard en zacht, hierdoor aandacht leggen op bepaalde zaken.
7. Het lezen van woordgroepen = Pauzes in zinnen, meestal op de grens van woordgroepen.
Hulpmiddel is streepjes onder woordgroepen te zetten.
Hoofdstuk 4: Doelstellingen en leerstofordening
Gevorderde geletterdheid = Alle lees-en schrijfactiviteiten die na groep 3 op de basisschool plaatsvinden.
De taalactiviteiten moeten in samenhang worden aangeboden.
Doelstellingen van het voortgezet technisch lezen:
1. De leerlingen gebruiken verschillende technieken om woorden snel en nauwkeurig te herkenen:
- Ze herkennen lettercombinaties en spellingpatronen
- Ze herkennen lettergrepen in woorden
- Ze herkennen het unieke letterpatroon van woorden
, - Ze maken gebruik van de betekenis van het woord
- Ze maken gebruik van de context van een woord
2. De leerlingen gebruiken verschillende technieken om een tekst goed voor te lezen:
- Ze gebruiken leestekens op de juiste wijze
- Ze lezen groepen van woorden als een geheel
- Ze lezen een tekst met het juiste dynamische en melodisch aspect
- Ze lezen een tekst in het juiste tempo en zonder spellinguitspraak
- Ze houden bij het voorlezen rekening met het leesdoel en met het publiek.
Avi-niveau = De beheersing van technisch lezen dat kinderen in een bepaalde groep bereikt moeten
hebben. Midden groep 4: Avi M4. Eind groep 4: Avi E4. Midden groep 5: Avi M5, eind groep 5: Avi E5.
Midden groep 8: AVI Plus. Zie pag 95 voor deze tabel.
CILT = Een andere aanduiding voor het niveau van technisch lezen. Tussen 0 en 150.
Bij AVI worden bepaalde criteria gebruikt:
- De woordlengte (het aantal lettergrepen per honderd woorden)
- De zinslengte (het gemiddeld aantal woorden per zin)
- De bekengheid van woorden in een tekst
- De diversiteit in woordgebruik
- De ingewikkeldheid van de zinnen
- Hoe hoger het niveau, hoe kleiner de lettertype.
Zie pagina 99 voor de leerlijn technisch lezen
Hoofdstuk 5: Instructie
Uitgangspunten voor de instructie bij technisch lezen:
1. Besteed aandacht aan het lezen van woorden, zinnen en teksten.
Lezen van losse woorden in zinvol, zodat het niet de betekenis uit de tekst kan halen of woorden fout
uitspreekt. Ook aandacht besteden aan het aanpakgedrag voor het lezen van woorden = Kinderen
duidelijk maken hoe ze te werk moeten gaan bij het lezen van lastige woorden. kinderen wijzen op de
specifieke kenmerken van een woord. Bij zinnen goed aandacht aan leestekens.
2. Laat teksten goed voorbereiden.
Voorbereiden laten zodat ze de tekst met de juiste expressie kunnen lezen. Daarbij aanwijzingen geven
waarop ze moeten letten (bv emoties personen, vraagtekens, fluisterde etc).
3. Geef ondersteuning bij het lezen.
Bv een moeilijk woord voorzeggen. Of zelf voorlezen, kind meelezen. Daarna gezamenlijk hardop lezen.
Als laatste zelfstandig lezen.
4. Besteed ook aandacht aan begrijpend lezen.
Bij technisch lezen staat de leestechniek voorop. Bij begrijpen lezen het begrijpen van de tekst. Aandacht
besteden aan onbekende woorden in de tekst.
5. Geef instructie voor, tijdens en na het lezen van een oefentekst.
Verbeteren van foutief gelezen passages, tijdens het lezen. Voor het lezen de lastige woorden bespreken
of voorbeeldzinnen voorlezen. Na het lezen in de vorm van het geven van aanwijzingen.
6. Werk aan leesmotivatie en leesplezier.
Kinderen positieve feedback geven. Specifiek noemen welke moeilijke woorden het kind goed had
gelezen. Teksten laten lezen die de kinderen echt interessant vinden.
7. Zorg voor functionele oefensituaties.
Bv hogere groepen voorlezen in lagere groepen. Iemand fragment uit eigen boek laten voorlezen.
Instructieprincipes bij technisch lezen
De verschillende manieren waarop je instructie kunt geven bij technisch lezen
1. De leerkracht als model
Het geven van een voorbeeld is belangrijk. Ook duidelijk maken waarom je het op deze manier hebt
gelezen, bijv rustiger lezen als het spannend wordt.
2. Hardop denken
Tijdens het voorlezen zeggen welke overwegingen je maakt. Richt je daarbij op één of twee
voordrachtsaspecten.
3. Gerichte aanwijzingen
Aanwijzingen geven voor de manier waarop kinderen een tekst moeten lezen.
- Aanwijzingen voor het gebruik van leesstrategieën. Bv Probeer elke lettergreep te laten,
probeer te raden welk woord er moet staan.
- Aanwijzingen voor de voordrachtsaspecten van het lezen. Bv letten op vraagtekens. Probeer
wat de mensen zeggen zo echt mogelijk te laten klinken. Let op woorden die aangeven hoe je
iets moet zeggen, bv schreeuwen.
Hoofdstuk 2: Het leesproces
Leesstrategieën
Verschillende manieren om een tekst te decoderen. Er zijn vijf verschillende leesstrategieën:
1. De elementaire leeshandeling (visueel niveau) = Letter voor letter lezen. Het is de basistechniek
binnen het leren lezen. Met deze leeshandeling kan elk woord gelezen worden. De elementaire
leeshandeling heeft een aantal stappen: Werken volgens de leesrichting bij een geschreven woord,
koppelen van fonemen aan grafemen, auditieve synthese, gesproken woord. /z/ /e/ /e/ /p/.
2. Lezen met behulp van clusters en spellingpatronen (visueel niveau) = Een cluster is een
combinatie van medeklinkers (bv str, spr, kl) en een spellingpatroon is een combinatie van zowel klinkers
als medeklinkers (bv ak, open, aan). /z/ /eep/. Je kunt dit bevorderen door kinderen wisselrijtjes te laten
lezen, dat zijn woorden die één klank verschillen (bv huis, muis, ruis).
3. Lezen met behulp van de visuele woordvorm (visueel niveau) = Een woord herkennen. Vooral in
het begin, kinderen zien woorden dan als plaatje. Leren aan de hand van deze woorden de structuur van
ons spellingssysteem.
Directe woordherkenning = Woorden die ze vaak al kunnen lezen doordat ze daarmee al in aanraking zijn
gekomen, bv hun eigen naam.
4. Lezen met behulp van morfologische analyse (morfologisch niveau) = Het woord lezen op de
betekenis ervan. De lettercombinaties hebben hier betekenis. / gek/ /noei/ klopt niet, /ge/ / knoei/ wel.
Morfeem = Als een letter of een combinatie van letters betekenis heeft. Bij geknoei is /ge/ een
voorvoegsel. /trein/ /en/ geeft de /en/ aan het dat het om een meervoud gaat.
Je kunt dit aanleren door woorden die hetzelfde morfeem bevatten onder elkaar te plaatsen (bevriend,
vriendelijk, vrienden of verhuizen, verlaten, vergeven).
5. Lezen met behulp van de context (syntactisch niveau) = Kennis van de volgorde van woorden in
een zin. Er zijn grammaticale regels die aangeven waar een woord in een zin moet staan.
Een ervaren lezer gebruikt verschillende strategieën. Bij moeilijke woorden zul je bijvoorbeeld
overschakelen op het lezen van clusters en spellingpatronen.
Na 10 maanden lezen maken de meeste kinderen gebruik van de visuele woordvorm, de morfologische
analyse of de context. Alleen bij moeilijke woorden vallen ze terug op de elementaire leeshandeling of het
lezen van clusters.
Spellende lezers = Kinderen die moeite hebben met het direct herkennen van woorden. Blijven te lang
hangen bij de elementaire leeshandeling of het lezen in clusters.
Radende lezers = Kinderen die te snel overgaan naar lezen in context of visuele woordvorm. Ze denken
een woord te herkenen, maar lezen 'loop' ipv 'loopt'. 'ik zie een duim' ipv 'ik zie een duin'.
De voordrachtsaspecten van het lezen (voorlezen van een tekst):
1. Uitspraak en articulatie = Verstaanbaar uitspreken. Uitspraak van woorden moet in geheugen worden
opgeslagen (interview, nonchalant, coureur).
2. Klemtoon = Op welk woord in de zin moet je accent liggen? Een cursief woord in de zin kan een
hulpmiddel hiervoor zijn. En op welk deel van het woord (vakantie).
3. Zinsmelodie = Het verloop van toonhoogte in een zin. Bij vragend loopt de zinsmelodie omhoog.
Hulpmiddel daarbij zijn de leestekens.
4. Natuurlijkheid en emotionaliteit = Je gebruikt bij lezen dezelfde manier als bij spreken. Gevoelens
laat doorklinken in je stem (boos, huilend).
5. Tempo = Vloeiend lezen, goede leessnelheid. Normaal spreektempo ook lezen.
6. Volume = Afwisseling tussen hard en zacht, hierdoor aandacht leggen op bepaalde zaken.
7. Het lezen van woordgroepen = Pauzes in zinnen, meestal op de grens van woordgroepen.
Hulpmiddel is streepjes onder woordgroepen te zetten.
Hoofdstuk 4: Doelstellingen en leerstofordening
Gevorderde geletterdheid = Alle lees-en schrijfactiviteiten die na groep 3 op de basisschool plaatsvinden.
De taalactiviteiten moeten in samenhang worden aangeboden.
Doelstellingen van het voortgezet technisch lezen:
1. De leerlingen gebruiken verschillende technieken om woorden snel en nauwkeurig te herkenen:
- Ze herkennen lettercombinaties en spellingpatronen
- Ze herkennen lettergrepen in woorden
- Ze herkennen het unieke letterpatroon van woorden
, - Ze maken gebruik van de betekenis van het woord
- Ze maken gebruik van de context van een woord
2. De leerlingen gebruiken verschillende technieken om een tekst goed voor te lezen:
- Ze gebruiken leestekens op de juiste wijze
- Ze lezen groepen van woorden als een geheel
- Ze lezen een tekst met het juiste dynamische en melodisch aspect
- Ze lezen een tekst in het juiste tempo en zonder spellinguitspraak
- Ze houden bij het voorlezen rekening met het leesdoel en met het publiek.
Avi-niveau = De beheersing van technisch lezen dat kinderen in een bepaalde groep bereikt moeten
hebben. Midden groep 4: Avi M4. Eind groep 4: Avi E4. Midden groep 5: Avi M5, eind groep 5: Avi E5.
Midden groep 8: AVI Plus. Zie pag 95 voor deze tabel.
CILT = Een andere aanduiding voor het niveau van technisch lezen. Tussen 0 en 150.
Bij AVI worden bepaalde criteria gebruikt:
- De woordlengte (het aantal lettergrepen per honderd woorden)
- De zinslengte (het gemiddeld aantal woorden per zin)
- De bekengheid van woorden in een tekst
- De diversiteit in woordgebruik
- De ingewikkeldheid van de zinnen
- Hoe hoger het niveau, hoe kleiner de lettertype.
Zie pagina 99 voor de leerlijn technisch lezen
Hoofdstuk 5: Instructie
Uitgangspunten voor de instructie bij technisch lezen:
1. Besteed aandacht aan het lezen van woorden, zinnen en teksten.
Lezen van losse woorden in zinvol, zodat het niet de betekenis uit de tekst kan halen of woorden fout
uitspreekt. Ook aandacht besteden aan het aanpakgedrag voor het lezen van woorden = Kinderen
duidelijk maken hoe ze te werk moeten gaan bij het lezen van lastige woorden. kinderen wijzen op de
specifieke kenmerken van een woord. Bij zinnen goed aandacht aan leestekens.
2. Laat teksten goed voorbereiden.
Voorbereiden laten zodat ze de tekst met de juiste expressie kunnen lezen. Daarbij aanwijzingen geven
waarop ze moeten letten (bv emoties personen, vraagtekens, fluisterde etc).
3. Geef ondersteuning bij het lezen.
Bv een moeilijk woord voorzeggen. Of zelf voorlezen, kind meelezen. Daarna gezamenlijk hardop lezen.
Als laatste zelfstandig lezen.
4. Besteed ook aandacht aan begrijpend lezen.
Bij technisch lezen staat de leestechniek voorop. Bij begrijpen lezen het begrijpen van de tekst. Aandacht
besteden aan onbekende woorden in de tekst.
5. Geef instructie voor, tijdens en na het lezen van een oefentekst.
Verbeteren van foutief gelezen passages, tijdens het lezen. Voor het lezen de lastige woorden bespreken
of voorbeeldzinnen voorlezen. Na het lezen in de vorm van het geven van aanwijzingen.
6. Werk aan leesmotivatie en leesplezier.
Kinderen positieve feedback geven. Specifiek noemen welke moeilijke woorden het kind goed had
gelezen. Teksten laten lezen die de kinderen echt interessant vinden.
7. Zorg voor functionele oefensituaties.
Bv hogere groepen voorlezen in lagere groepen. Iemand fragment uit eigen boek laten voorlezen.
Instructieprincipes bij technisch lezen
De verschillende manieren waarop je instructie kunt geven bij technisch lezen
1. De leerkracht als model
Het geven van een voorbeeld is belangrijk. Ook duidelijk maken waarom je het op deze manier hebt
gelezen, bijv rustiger lezen als het spannend wordt.
2. Hardop denken
Tijdens het voorlezen zeggen welke overwegingen je maakt. Richt je daarbij op één of twee
voordrachtsaspecten.
3. Gerichte aanwijzingen
Aanwijzingen geven voor de manier waarop kinderen een tekst moeten lezen.
- Aanwijzingen voor het gebruik van leesstrategieën. Bv Probeer elke lettergreep te laten,
probeer te raden welk woord er moet staan.
- Aanwijzingen voor de voordrachtsaspecten van het lezen. Bv letten op vraagtekens. Probeer
wat de mensen zeggen zo echt mogelijk te laten klinken. Let op woorden die aangeven hoe je
iets moet zeggen, bv schreeuwen.
