‘’Ik doe niet meer mee, want jij dwingt mij’’
‘’Kamernummer 38, mevrouw De Nooijer. Mevrouw De Nooijer weigert al een week lang te eten of te
drinken. Mevrouw de Nooijer heeft dementie en weet niet beter. Om uitdroging en verhongering te
voorkomen, moeten we haar soms dwingen slokjes water te nemen. Mevrouw de Nooijer vindt het
niet leuk als we haar dwingen water te drinken. Hoe vaker wij mevrouw de Nooijer dwingen te
drinken, hoe meer mevrouw de Nooijer zich van ons afzondert. Waar Mevrouw de Nooijer voorheen
blij werd om naar buiten te gaan of mee te doen aan de activiteiten in de grote zaal wil ze nu niet
meer mee. Mevrouw de Nooijer lijkt boos op ons.’’
Ik werk als hulpverlener in de specialistische ouderenzorg voor Laurens. Laurens is een
zorgorganisatie die thuiszorg, revalidatie, verpleeghuiszorg en zorg in de laatste fase levert.
Bovengenoemd verhaal gaat over een patiënt binnen mijn werkpraktijk die alle vormen van hulp
weigert. Deze cliënt heeft te kampen met dementie en om ernstige nadeel te voorkomen, zijn we
genoodzaakt om onvrijwillige zorg aan te bieden. Gedwongen zorg is in Nederland niet nieuw. Toch
zijn er over de jaren heen verschillende opvattingen te onderscheiden met betrekking tot deze
gedwongen zorg. Tot de jaren 60 van de vorige eeuw werd dwang als acceptabel beschouwd, terwijl
in de afgelopen 40 jaar autonomie van de patiënt meer op voorgrond is getreden (Voskes,
Widderhoven, & Van Melle, 2021). Autonomie in de zorg wil zeggen dat men de vrijheid heeft om
zelf keuzes te maken en te handelen zonder dat anderen dwingen of beïnvloeden. Beschikking over
het eigen leven en respect voor de wensen van de zorgvrager (Steenmeijer, 2022). In de praktijk
merk ik dat autonomie en wilsbekwaamheid vaak lijnrecht tegenover elkaar staan. Wanneer dien je
respect te hebben voor iemand zijn keuze en wanneer stel je dat iemand onbekwaam is om deze
eigen keuze te maken? In de praktijk zie ik ook dat wanneer men besluit dat iemand onbekwaam is
om de eigen keuze te maken en men overgaat op onvrijwillige zorg de relatie met deze patiënt
verandert. Dat heeft invloed op mijn rol sociale hulpverlener, omdat ik de taak heb om naast
verzorging de patiënt te motiveren en te activeren deel te nemen aan allerlei vormen van
dagbesteding in het verpleeghuis om te voorkomen dat de patiënten eenzaam en in een sociaal
isolement geraken. Kernwaarden in het sociaal werk die ik hierin belangrijk vind zijn het respecteren
van de menselijke waarde en waardigheid en het recht van de zorgvragen om de eigen keuzes te
maken. Er is hier sprake van een ethisch dilemma. Moet je als zorgverlener bescherming bieden door
iemands zijn vrijheid te beperken of moet je vanwege goede zorg of kwaliteit van leven juist iemand
vrijheid niet beperken en risico’s nemen? Om dit ethische dilemma te ontleden wordt er in dit essay
de volgende stelling behandeld:
‘’Onvrijwillige zorgt en vrijheidsbeperking zorgen ervoor dat goede zorg en kwaliteit van leven van de
patiënt wordt aangetast’’
In Nederland is de onvrijwillige zorg juridisch verankerd in de wet zorg en dwang die op 1 januari
2020 is ingegaan. Voor 1 januari 2020 hadden we in Nederland de Wet Bopz die het mogelijk maakte
om psychogeriatrische patiënten gedwongen op te nemen in een bopz-aangemerkte zorginstelling.
Deze wet Bopz regelde niets voor mensen in een thuissituatie, terwijl landelijk beleid is dat men zo
lang mogelijk thuis moet blijven wonen. De wet en zorg dwang biedt dit juridische kader voor
onvrijwillige zorg in thuissituaties wel. Daarnaast gaat wet zorg en dwang nog meer dan de Wet Bopz
gaat uit van ‘nee, tenzij…’. Dat betekent dat in deze wet autonomie sterker is verankerd. De wet zorg
en dwang biedt zorgmedewerkers namelijk de mogelijkheid om dwang op de laatste plaats te zetten.
Eerst moeten er andere alternatieven of oplossingen bekeken worden alvorens er wordt overgegaan
op onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg mag daarnaast alleen ingezet worden als er sprake is van
ernstige nadeel dat door een arts bepaald moet worden. Daarnaast moet onvrijwillige zorg indien
1
‘’Kamernummer 38, mevrouw De Nooijer. Mevrouw De Nooijer weigert al een week lang te eten of te
drinken. Mevrouw de Nooijer heeft dementie en weet niet beter. Om uitdroging en verhongering te
voorkomen, moeten we haar soms dwingen slokjes water te nemen. Mevrouw de Nooijer vindt het
niet leuk als we haar dwingen water te drinken. Hoe vaker wij mevrouw de Nooijer dwingen te
drinken, hoe meer mevrouw de Nooijer zich van ons afzondert. Waar Mevrouw de Nooijer voorheen
blij werd om naar buiten te gaan of mee te doen aan de activiteiten in de grote zaal wil ze nu niet
meer mee. Mevrouw de Nooijer lijkt boos op ons.’’
Ik werk als hulpverlener in de specialistische ouderenzorg voor Laurens. Laurens is een
zorgorganisatie die thuiszorg, revalidatie, verpleeghuiszorg en zorg in de laatste fase levert.
Bovengenoemd verhaal gaat over een patiënt binnen mijn werkpraktijk die alle vormen van hulp
weigert. Deze cliënt heeft te kampen met dementie en om ernstige nadeel te voorkomen, zijn we
genoodzaakt om onvrijwillige zorg aan te bieden. Gedwongen zorg is in Nederland niet nieuw. Toch
zijn er over de jaren heen verschillende opvattingen te onderscheiden met betrekking tot deze
gedwongen zorg. Tot de jaren 60 van de vorige eeuw werd dwang als acceptabel beschouwd, terwijl
in de afgelopen 40 jaar autonomie van de patiënt meer op voorgrond is getreden (Voskes,
Widderhoven, & Van Melle, 2021). Autonomie in de zorg wil zeggen dat men de vrijheid heeft om
zelf keuzes te maken en te handelen zonder dat anderen dwingen of beïnvloeden. Beschikking over
het eigen leven en respect voor de wensen van de zorgvrager (Steenmeijer, 2022). In de praktijk
merk ik dat autonomie en wilsbekwaamheid vaak lijnrecht tegenover elkaar staan. Wanneer dien je
respect te hebben voor iemand zijn keuze en wanneer stel je dat iemand onbekwaam is om deze
eigen keuze te maken? In de praktijk zie ik ook dat wanneer men besluit dat iemand onbekwaam is
om de eigen keuze te maken en men overgaat op onvrijwillige zorg de relatie met deze patiënt
verandert. Dat heeft invloed op mijn rol sociale hulpverlener, omdat ik de taak heb om naast
verzorging de patiënt te motiveren en te activeren deel te nemen aan allerlei vormen van
dagbesteding in het verpleeghuis om te voorkomen dat de patiënten eenzaam en in een sociaal
isolement geraken. Kernwaarden in het sociaal werk die ik hierin belangrijk vind zijn het respecteren
van de menselijke waarde en waardigheid en het recht van de zorgvragen om de eigen keuzes te
maken. Er is hier sprake van een ethisch dilemma. Moet je als zorgverlener bescherming bieden door
iemands zijn vrijheid te beperken of moet je vanwege goede zorg of kwaliteit van leven juist iemand
vrijheid niet beperken en risico’s nemen? Om dit ethische dilemma te ontleden wordt er in dit essay
de volgende stelling behandeld:
‘’Onvrijwillige zorgt en vrijheidsbeperking zorgen ervoor dat goede zorg en kwaliteit van leven van de
patiënt wordt aangetast’’
In Nederland is de onvrijwillige zorg juridisch verankerd in de wet zorg en dwang die op 1 januari
2020 is ingegaan. Voor 1 januari 2020 hadden we in Nederland de Wet Bopz die het mogelijk maakte
om psychogeriatrische patiënten gedwongen op te nemen in een bopz-aangemerkte zorginstelling.
Deze wet Bopz regelde niets voor mensen in een thuissituatie, terwijl landelijk beleid is dat men zo
lang mogelijk thuis moet blijven wonen. De wet en zorg dwang biedt dit juridische kader voor
onvrijwillige zorg in thuissituaties wel. Daarnaast gaat wet zorg en dwang nog meer dan de Wet Bopz
gaat uit van ‘nee, tenzij…’. Dat betekent dat in deze wet autonomie sterker is verankerd. De wet zorg
en dwang biedt zorgmedewerkers namelijk de mogelijkheid om dwang op de laatste plaats te zetten.
Eerst moeten er andere alternatieven of oplossingen bekeken worden alvorens er wordt overgegaan
op onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg mag daarnaast alleen ingezet worden als er sprake is van
ernstige nadeel dat door een arts bepaald moet worden. Daarnaast moet onvrijwillige zorg indien
1
