De Ultieme Samenvatting Gedragsbiologie Deeltentamen I
Inleiding (H1)
• Onderzoek naar diergedrag in 20e eeuw: 2 kampen
o Amerika: vergelijkende psychologie (Lehrman, Pavlov) en Behaviourisme (Skinner)
▪ Onderzoek van in laboratorium
▪ Gedrag als gevolg van leerprocessen, te meten aan fysiologische parameters;
“elk gedrag is aangeleerd”
o Europa: ethologie (Tinbergen, Lorenz)
▪ Natuurlijke omgeving
▪ Gedrag is biologisch fenomeen en dus product van evolutie (instinct)
• Vier vragen van Tinbergen: “waarom?” van gedrag
o Causatie: veroorzaking van gedrag
▪ Stimuli, hersenproces etc.
o Functie: fitness meer nakomelingen
▪ Survival value, overlevingswaarde)
o Ontwikkeling: ontogenie (leerprocessen)
o Evolutie
• Ultimaat/proximaat
o Ultimaat: functionele vragen (functie en evolutie)
o Proximaat: vragen over mechanisme van gedrag (ontwikkeling en causatie)
Biologische ritmes (H4)
• Biologische klok
o Synchronisatie van fysiologische processen
o Synchronisatie of anticipatie met fysische of sociale omgeving
• Circadiaans ritme: onafhankelijk van externe prikkels -> endogeen proces
o Entrainment met behulp van zeitgebers
▪ Dag/nacht, temperatuur, eigen activiteit etc. stellen ritme in op ±24h
o Zonder zeitgebers ontstaan free-running periodes van activiteit en inactiviteit
• Begrippen
o τ (Tau): endogene periode van activiteit en inactiviteit
o Centrale pacemaker: zet ritmes voor periodiciteit
▪ Reguleert cycli als wakker/slaap, actief/rust en voedsel/vasten
o Zeitgeber: externe prikkel die biologische klok synchroniseert
o Entrainment: synchroniseren van biologische klok aan endogene fase (τ)
• Evolutie circadiaans ritme: 3,5 miljard geleden ontstaan
o Ontstaan circadiaanse ritmes gedreven door
▪ Noodzaak om biochemische processen te beschermen tegen ioniserende
straling van zon (UV)
▪ Noodzaak om biochemische processen die niet samengaan te scheiden
o Cyanobacteriën waarschijnlijk eerste organismen met circadiaans ritme
1
,De Ultieme Samenvatting Gedragsbiologie Deeltentamen I
• PCR: phase responsive curve
o Geeft faseverandering weer van circadiaans ritme door licht
• Functies circadiaans ritme
o Optimale coördinatie met buitenwereld
o Optimale coördinatie van interne biochemische en fysische processen (dag/nacht
ritme)
• Extra functies circadiaans ritme
o Intern kompas: kennis van richting (bijen)
o Kalender: kennis van seizoen
o Uitvliegen van vogels etc.
• Relatie circadiaans ritme met homeostase
o Hormoon secretie is afhankelijk van slaapritme (melatonine)
o Ritme beïnvloed temperatuur, bloeddruk etc.
• Dag- en nachtdieren
2
, De Ultieme Samenvatting Gedragsbiologie Deeltentamen I
• Jetlag: verstoring van biologische klok (door verschil in tijdszones)
o Sociale jetlag: verstoring biologische klok door onregelmatig slaapritme of
onnatuurlijk ritme
o Herstel van jetlag -> verandering van circadiaans ritme
▪ Hoe ouder je bent, hoe kortere τ -> ook verandering circadiaans ritme
• Locatie biologische klok (zoogdieren)
o Pacemaker: suprachiasmatische nucleus (SCN)
▪ Op kruising van oogzenuwen
o Cellen hebben ook allemaal eigen klok
• Werking biologische klok
o Dubbele feedbackloop die ±24h duurt
o (Blauw) licht breek PER/TIM af
• Pijnappelklier: circannuale (jaarlijkse) klok
o Bepaalt m.b.v. melatonine de daglengte
o Bepaling jaarlijkse klok
▪ Vetopslag, rui, hibernatie (winterslaap), reproductie etc.
• Ultradiaans ritme
o 2 of meer cycli doorlopen per dag
▪ Frequentie van hormoonafgifte
▪ REM-slaap
• Circadiaans ritme in geneeskunde
o Licht therapie, chronotherapie
3
Inleiding (H1)
• Onderzoek naar diergedrag in 20e eeuw: 2 kampen
o Amerika: vergelijkende psychologie (Lehrman, Pavlov) en Behaviourisme (Skinner)
▪ Onderzoek van in laboratorium
▪ Gedrag als gevolg van leerprocessen, te meten aan fysiologische parameters;
“elk gedrag is aangeleerd”
o Europa: ethologie (Tinbergen, Lorenz)
▪ Natuurlijke omgeving
▪ Gedrag is biologisch fenomeen en dus product van evolutie (instinct)
• Vier vragen van Tinbergen: “waarom?” van gedrag
o Causatie: veroorzaking van gedrag
▪ Stimuli, hersenproces etc.
o Functie: fitness meer nakomelingen
▪ Survival value, overlevingswaarde)
o Ontwikkeling: ontogenie (leerprocessen)
o Evolutie
• Ultimaat/proximaat
o Ultimaat: functionele vragen (functie en evolutie)
o Proximaat: vragen over mechanisme van gedrag (ontwikkeling en causatie)
Biologische ritmes (H4)
• Biologische klok
o Synchronisatie van fysiologische processen
o Synchronisatie of anticipatie met fysische of sociale omgeving
• Circadiaans ritme: onafhankelijk van externe prikkels -> endogeen proces
o Entrainment met behulp van zeitgebers
▪ Dag/nacht, temperatuur, eigen activiteit etc. stellen ritme in op ±24h
o Zonder zeitgebers ontstaan free-running periodes van activiteit en inactiviteit
• Begrippen
o τ (Tau): endogene periode van activiteit en inactiviteit
o Centrale pacemaker: zet ritmes voor periodiciteit
▪ Reguleert cycli als wakker/slaap, actief/rust en voedsel/vasten
o Zeitgeber: externe prikkel die biologische klok synchroniseert
o Entrainment: synchroniseren van biologische klok aan endogene fase (τ)
• Evolutie circadiaans ritme: 3,5 miljard geleden ontstaan
o Ontstaan circadiaanse ritmes gedreven door
▪ Noodzaak om biochemische processen te beschermen tegen ioniserende
straling van zon (UV)
▪ Noodzaak om biochemische processen die niet samengaan te scheiden
o Cyanobacteriën waarschijnlijk eerste organismen met circadiaans ritme
1
,De Ultieme Samenvatting Gedragsbiologie Deeltentamen I
• PCR: phase responsive curve
o Geeft faseverandering weer van circadiaans ritme door licht
• Functies circadiaans ritme
o Optimale coördinatie met buitenwereld
o Optimale coördinatie van interne biochemische en fysische processen (dag/nacht
ritme)
• Extra functies circadiaans ritme
o Intern kompas: kennis van richting (bijen)
o Kalender: kennis van seizoen
o Uitvliegen van vogels etc.
• Relatie circadiaans ritme met homeostase
o Hormoon secretie is afhankelijk van slaapritme (melatonine)
o Ritme beïnvloed temperatuur, bloeddruk etc.
• Dag- en nachtdieren
2
, De Ultieme Samenvatting Gedragsbiologie Deeltentamen I
• Jetlag: verstoring van biologische klok (door verschil in tijdszones)
o Sociale jetlag: verstoring biologische klok door onregelmatig slaapritme of
onnatuurlijk ritme
o Herstel van jetlag -> verandering van circadiaans ritme
▪ Hoe ouder je bent, hoe kortere τ -> ook verandering circadiaans ritme
• Locatie biologische klok (zoogdieren)
o Pacemaker: suprachiasmatische nucleus (SCN)
▪ Op kruising van oogzenuwen
o Cellen hebben ook allemaal eigen klok
• Werking biologische klok
o Dubbele feedbackloop die ±24h duurt
o (Blauw) licht breek PER/TIM af
• Pijnappelklier: circannuale (jaarlijkse) klok
o Bepaalt m.b.v. melatonine de daglengte
o Bepaling jaarlijkse klok
▪ Vetopslag, rui, hibernatie (winterslaap), reproductie etc.
• Ultradiaans ritme
o 2 of meer cycli doorlopen per dag
▪ Frequentie van hormoonafgifte
▪ REM-slaap
• Circadiaans ritme in geneeskunde
o Licht therapie, chronotherapie
3
