College aantekeningen Logopedie en Dementie (LOVB14DEM3)

SAMENVATTING HOORCOLLEGES LOGOPEDIE EN DEMENTIE (2023/20243) 1



HOORCOLLEGES LOGOPEDIE EN DEMENTIE

HC 1: INLEIDING IN DE DEMENTIE

Dementie = Spectrum van klinische syndromen, veroorzaakt door verschillende hersenziekten met meervoudige
stoornissen in cognitie, stemming of gedrag; meest kenmerkend geheugen.
 Diagnose: Er is sprake van twee cognitieve stoornissen die niet onomkeerbaar zijn; vaak geheugenstoornis
met een andere cognitieve stoornis op het gebied van taal, praxis, plannen/organiseren, aandacht

Epidemiologie:

- Prevalentie NL: +/- 290.000 patiënten
- Toename door dubbele vergrijzing
o Demografische opbouw westerse samenleving verandert  Steeds meer ouderen
o Gemiddelde levensverwachting neemt toe
- Kans dementie mannen: 1 op 5
- Kans dementie vrouwen: 1 op 3

Risicofactoren:

 Demografisch
o Leeftijd
 Prevalentie & incidentie verdubbelen met iedere 5 jaar leeftijdstoename.
o Geslacht
 Vrouwen hoger risico dan mannen; worden ouder dan mannen.
o Opleidingsniveau
 Hoger opgeleid meer reserve om geheugenverlies “op te vangen”
 Genetische aanleg (familiaire vorm)
o Mutaties in genen
 Amyloid Precursor Protein (APP)
 Preseniline 1 (PS1)
 Preseniline 2 (PS2)
o Monogenetisch: Afwijking op één gen.
o Susceptibiliteitsgenen: Vatbaarheidsgenen.
 Vasculaire risicofactoren
o Hypertensie
o Diabetes mellitus
o Cholesterolproblemen
o Cerebrale vaatschade
 Leefstijl
o Roken
o Alcohol
o Mentaal en fysiek inactief

 71% van de patiënten ervaart sterk verlies van kwaliteit van leven; verlies in zelfstandigheid en
vermogen om dingen, situaties en mensen te herkennen; verdriet en angst.

,SAMENVATTING HOORCOLLEGES LOGOPEDIE EN DEMENTIE (2023/20243) 2


 Bij normale veroudering nemen bepaalde functies af met als oorzaak verandering in hersenstructuren of
verandering van het functioneren. Geen verstoring in het dagelijks leven.

Wat neemt af bij normale veroudering:

 Werkgeheugen
o Lichte geheugenproblemen: details vergeten vs. gehele gebeurtenis
 Episodisch geheugen (het herinneren van namen, gezichten, gebeurtenissen)
 Tempo van handelen en denken
 Gerichte aandacht
 Spierkracht
 Visus
 Gehoor

Parkinson  Pas in later stadium cognitieve problemen

Ziekte besef: Weten een ziekte te hebben.
Ziekte-inzicht: Inzicht in de gevolgen die de ziekte heeft.

Vroege symptomen dementie:

 Verandering van cognitieve functies
o Geheugen (details van herinneringen)
o Oordeel/kritiek
o Traagheid
o Overzicht
o Complexe handelingen/taken
o Oriëntatie in ruimte
o Spraak/taal
o Visuele hallucinaties
o Paniekreacties bij ‘demaskerende gebeurtenissen’
 Gedrag en stemming
o Onzekerheid, angst, depressie
o Prikkelbaar
o Afhankelijk initiatief/interesse
o Terugtrekken uit sociale activiteiten
o Verruwing omgangsvormen
o Verwaarlozing (uiterlijk, zelfzorg en maaltijdbereiding)
o Gewichtsverlies
 Onderzoek en observatie
o Steunend op ‘informant’ (head turning sign)
o Bagatelliseren
o Desoriëntatie
o Geheugen
o Motoriek en evenwicht
o Overgevoeligheid voor antipsychotica

Focale afwijking = Afwijking op één plek in de hersenen

, SAMENVATTING HOORCOLLEGES LOGOPEDIE EN DEMENTIE (2023/20243) 3


4 fasen dementie:

1. Predementie
o Subtiele verandering psyche en lichaam
o Uiteenlopende klachten; vaak inschakeling van de huisarts
o Patiënt is minder spontaan; trekt zich terug
2. Beginnende dementie
o Meer en ernstiger cognitieve problemen
o Werk & sociale activiteiten belemmerd
o Bij acceptatie & adaptatie: relatief lange fase
3. Matige dementie
o Verhoogde verzorgingsbehoefte
o Toenemend & ernstig probleemgedrag
4. Gevorderde dementie
o Toenemend verpleegbehoeftig & volledig
o Geen herkenning omgeving
o Begeleiding omgeving & organiseren ondersteuning & opvang belangrijk

Diagnostisering:

 Multidisciplinair
 Anamnese/hetero-anamnese
 Bloedonderzoek
 Neuropsychologisch onderzoek
 EEG
 Beeldvormende technieken
o MRI of CT
o PET
 Liquoronderzoek
 Logopedisch onderzoek (niet standaard)

Zeldzame dementievormen

 Alcoholmisbruik (ziekte van Korsakov)
 Huntington
 Ziekte van Creutsfeldt-Jakob
 Progressieve supranucleaire verlamming (PSP)
 Corticobasale degeneratie
 Hersentumoren
 Aids

MILD COGNITIVE IMPAIRMENT (MCI) = Overgangsfase voordat de dementie zich volledig manifesteert.

Criteria voor MCI:

1. Geheugenklachten
2. Objectieve geheugenstoornis bij neuropsychologisch onderzoek
3. Relatief normale prestaties op andere domeinen
4. Relatief intact functioneren, waarbij er geen sprake is van dementie

 AMNESTISCHE MCI: Stoornissen op het gebied van geheugen.
 NIET-ANAMNESTISCHE MCI: Stoornissen in andere cognitieve domeinen.
 MCI IN MEERDERE DOMEINEN: Stoornissen geobjectiveerd in meerdere cognitieve domeinen.

Belang: Mogelijkheid op ingrijpen in neurodegeneratieve proces voordat er sprake is van een onomkeerbaar dementiesyndroom.

, SAMENVATTING HOORCOLLEGES LOGOPEDIE EN DEMENTIE (2023/20243) 4



DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER

DEMENTIE = Syndroom dat zich kenmerkt door toenemende, EPIDEMOLOGIE
multipele cognitieve-functiestoornissen; beschrijft
syndroom/symptomencomplex, zegt niets over de oorzaak. - Prevalentie NL: +/- 200.000 patiënten
- Incidentie 65-69 jr.: 2.4 per 1000
ALZHEIMER = Dementie waarbij geheugenstoornissen het - Incidentie 90+ jr.: 70.2 per 1000
opvallendste kenmerk zijn; geheugenstoornissen nemen geleidelijk - Toename door dubbele vergrijzing
toe; diagnose wordt gesteld wanneer min. 2 cognitieve domeinen  Demografische opbouw westerse samenleving
zijn aangedaan; ziekte geen versnelde vorm van veroudering. verandert --> Steeds meer ouderen
 Soms met afasie: Logopenische progressieve afasie  Gemiddelde levensverwachting neemt toe




DIAGNOSE


Diagnostische criteria: Twee stappen

 Stoornissen in minstens twee cognitieve domeinen 1. Is er sprake van een vorm van dementie?
 Progressieve stoornissen in geheugen en andere 2. Van welke vorm is er sprake?
cognitieve functies o NIA-AA criteria: Hoge, medium, lage
 Normaal bewustzijn waarschijnlijkheid
o DSM-5: Maakt onderscheid tussen uitgebreide
 Begin tussen 40 en 90 jaar
neurocognitieve stoornis en beperkte
 Geen algemeen lichamelijke of neurologische ziekten die
neurocognitieve stoornis.
progressieve stoornissen van geheugen en cognitie
kunnen veroorzaken  Multipele cognitieve-functiestoornissen bestaande uit
minstens 2 van de volgende: Geheugenstoornis, afasie,
 Cognitieve achteruitgang HET kenmerk! apraxie, agnosie of een stoornis in executieve functies.

 Beeldvorming d.m.v. MRI of CT om alternatieve
diagnoses (e.g. intracraniale tumor of subduraal
hematoom) uit te sluiten. Met EEG hersenactiviteit
meten. Bij Alzheimer diffuus vertraagd EEG -->
Toename van langzame & afname van snelle golven.

 Bloedprikken voor uitsluiten andere oorzaken (e.g.
vitamine B12-deficientie) cognitieve achteruitgang.

 Liquordiagnostiek: Meten alzheimereiwitten hersenvocht




NEUROPATHOLOGIE

SENIELE PLAQUES = Ophopingen van het eiwit amyloid-β
tussen de hersencellen.
NEUROFIBRILLAIRE TANGLES = Kluwens in de
hersencellen bestaande uit de gefosforyleerde vorm van het
eiwit tau.
ATROFIE = Afsterven van de hersencellen & het krimpen van
de hersenen (pariëtaal & temporaal).