De delen in het grijs zijn achtergrond/illustratie en niet verplicht!
Literatuur Terrorisme en
Terrorismebestrijding
Week 1
Studiepocket Terrorismebestrijding – Kwakman
Hoofdstuk 1 Terrorismebestrijding in historisch en hedendaags, en in nationaal en internationaal perspectief.
Een Inleiding
1.1 Introductie
De Europese Unie heeft na de aanslagen van 9/11 een EU- kaderbesluit genomen, waarmee één lijn getrokken
wordt over de omschrijving van het begrip terroristische misdrijven en te bevorderen dat alle lidstaten voorzien
in passende maximumstraffen die in overeenstemming zijn met de ernst van de feiten. Daarmee werden
lidstaten verplicht om bepaalde misdrijven als terroristische misdrijven te zien, als de delicten werden gepleegd
met een terroristisch oogmerk: het oogmerk om de bevolking ernstige vrees aan te jagen, of de overheid of een
internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen tot het verrichten, of het zich onthouden van een
handeling, dan wel politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een land of
internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernielen.
1.2 Wat is terrorisme
1.2.1 Inleiding
Het nieuwe terrorisme wordt ook wel modern terrorisme genoemd, maar dit klopt niet. Het Islamitische
terrorisme gaat uit van fundamentalistische geloofsopvattingen en streeft naar traditionele
samenlevingsvormen, en is dus eerder premodern dan modern. Daarnaast bestaat terrorisme al lang en kent
het een lange geschiedenis.
1.2.2 Typen terrorisme
Er zijn drie vormen van terrorisme:
1. Sociaal revolutionair terrorisme.
Het doel van aanslagen was een volksopstand te ontketenen en daarmee een maatschappelijke omwenteling
tot stand te brengen. (bv. anarchisten aan het einde van de 19e eeuw/begin 20 e eeuw die aanslagen pleegden
op leden van koninklijke en keizerlijke families in Europa en Rusland).
2. Nationalistisch/separatistisch terrorisme.
Het gaat om paramilitaire groepen die zich als voorhoede beschouwen van een afscheidingsbeweging die
streeft naar onafhankelijkheid op basis van een eigen etnische en/of nationale identiteit. (bv. kaping van een
trein in de jaren zeventig door Zuid- Molukkers).
3. Repressief terrorisme.
Rechts- extremistische groeperingen die zich met geweld verzetten tegen verworven belangen en rechten van
emancipatiebewegingen zoals de civil rights movement in de VS. (bv. Ku Klux Klan die leiders van de zwarte
bevolking in de zuidelijke staten bedreigde, mishandelde en vermoordde om hen ervan te weerhouden voor
hun rechten te strijden of van hun verworven rechten gebruik te maken). Het gaat om groepen die kunnen
rekenen op de steun, bescherming of heimelijke sympathie van leger en politie. Hierdoor grenst het repressieve
terrorisme aan staatsterreur die wordt uitgeoefend door geheime diensten, leger en politie in politiek instabiele
situaties of onder een dictatuur.
1.2.3 Definities van terrorisme
Om in internationaal verband gezamenlijk tot onderling afgestemde wetgeving en maatregelen in de strijd
tegen het nationale en internationale terrorisme te kunnen komen, is een zo nauwkeurig mogelijke
omschrijving nodig van wat daarbij onder terrorisme wordt verstaan. En dat is behalve een normatieve, vooral
ook een politieke en diplomatieke kwestie. Als gevolg daarvan circuleren er in internationaal verband diverse
definities. Omdat een internationale consensus nog niet is bereikt, zijn terroristische misdrijven tot nu toe nog
buiten het internationale Strafhof gehouden. In Europees verband is het wel gelukt om op hoofdlijnen
,overeenstemming te bereiken. Misdrijven worden als terroristisch gezien als ze worden gepleegd met een
terroristisch oogmerk.
1.2.4 Verklaringen voor terrorisme
Het verlangen om als persoon iets te betekenen is het motief voor zelfmoordterrorisme. Hierbij is het dan het
ongedaan maken van betekenisverlies of het boeken van aanzienlijke betekeniswinst. Moderne terroristen gaat
het om een radicale en persoonlijke afwijzing van een wereld die hen afwijst. Het zijn jongeren waarvan de
ouders vanuit de Arabische wereld naar het Westen zijn gekomen. Ze zijn in een identiteitscrisis gekomen, en de
Islam biedt hen de mogelijkheid hun geleden verlies aan eigenwaarde te compenseren door een nieuwe
identiteit aan te nemen.
1.3 Hedendaags terrorisme
Politiek moslimradicalisme wordt ook wel islamisme genoemd. Hierin ligt het streven ten grondslag om de
samenleving in te richten volgens de sharia of andere traditionele bronnen van de islam. Het salafisme heeft tot
doel om en terugkeer naar de zuiver islam te hebben, zoals de profeet Mohammed die voor ogen had. Het
salafisme heeft vier stromingen:
1. Salafistische dawa: radicaal, maar geweldloos. Dawa staat voor God zijn zendingsopdracht en is
vergelijkbaar met het christelijke zendingswerk. Het houdt zich bezig met het verspreiden van radicaal,
onverdraagzaam politiek – religieus gedachtegoed dat als ultraorthodox kan worden aangemerkt. Het
radicale karakter uit zich in zeer strikte interpretaties van Koranteksten en ander religieus
gedachtegoed en daarnaast in het afwijzen van alle mogelijke aanpassingen aan haar leer. Het
onderscheidt zich van de traditionele orthodoxe stromingen doordat zij de samenleving wil hervormen
naar een ultraorthodox model, en voorts dat zij antidemocratisch handelen aanmoedigt en elke vorm
van participatie in een niet- islamitische samenleving afwijst. Daarnaast streeft zij een onverdraagzaam
isolationisme tegen andersdenkende moslims en niet – moslims na.
2. Jihad: de gewapende strijd tegen het Westen en andere veronderstelde vijanden van de Islam. Deze
stroming gebruikt wel geweld. Terrorismebestrijding valt tegenwoordig bijna samen met het bestrijden
van deze gewelddadige variant van het salafisme.
1.4 Nationale en internationale instrumenten
Naast het EU kaderbesluit zijn er nog andere internationale verplichtingen van belang. Dan zijn onder meer het
EU- kaderbesluit Europees Aanhoudingsbevel en het Verdrag van de Rad van Europa ter voorkoming van
terrorisme. Het verdrag heeft drie doelen:
1. Het strafbaar stellen van gedrag dat kan leiden tot terroristische misdrijven (bv. werven en trainen).
2. Versterken van de samenwerking op het gebeid van preventie.
3. Een nationaal en internationaal preventiebeleid ontwikkelen.
Ook zijn er VN verdragen ter bestrijding van financiering van terrorisme en ter bestrijding van terroristische
bomaanslagen.
Uit het Verdrag ter Bestrijding van Financiering van Terrorisme zijn wat dingen veranderd. Zo is bv. de
strafbaarstelling van voorbereidingshandelingen (art. 46 Sr) aangepast. Het bestanddeel ‘kennelijk’ is eruit
gehaald, omdat van financiële middelen moeilijk gezegd kan worden dat ze kennelijk, dat wil zeggen op grond
van een uiterlijke verschijningsvorm, bestemd zijn tot het begaan van een misdrijf. Dit werd gezien als een te
strenge eis, zeker als er op andere manieren aangetoond kon worden dat het geld bestemd was voor
terrorisme. Daartegen staat wel dat de bewijslast nu hoger is geworden, omdat ook uit andere feiten dan de
kennelijke bestemming blijken dat de verdachte het opzet had de voorbereidingsmiddelen met een misdadige
bestemming te verwerven. Het schrappen van het woord heeft er volgens sommigen toe geleid dat het accent
is verschoven van het bestraffen van concrete, feitelijke waarneembare gedragingen, naar het bestraffen van
intenties. Dit zou in strijd zijn met een belangrijk uitgangspunt: Gedanken Sind Frei.
Het antiterrorismebeleid in Nederland wordt gevormd door drie groepen:
1. De justitiële keten.
2. De bestuurlijke aanpak in al zijn varianten.
3. Het inlichtingenwerk van de AIVD en MIVD.
Niet- straf(proces)rechtelijke beleids- en actieplannen, maatregelen en instrumenten kunnen in twee
hoofdcategorieën worden ingedeeld:
, 1. Instrumenten en maatregelen in de preventieve of proactieve sfeer.
2. Instrumenten en maatregelen in de reactieve sfeer (bv. bestrijden gevolgen terroristische aanslag).
Omdat er in dit boek weinig aandacht wordt besteed aan de tweede categorie, wordt het in het
boek anders behandelt.
Fasen van terrorismebestrijding:
1. De informatiefase: kennis en informatievergaring.
2. De diagnosefase: het analyseren en interpreteren van de verzamelde en verkregen kennis en
informatie.
3. De behandelingsplanfase: het ontwikkelen van adequate strategieën, beleid en concrete plannen van
aanpak.
4. De uitvoeringsfase: actie. Dat wil zeggen de uitwerking en uitvoering van de plannen en de
geconcretiseerde oplossingsrichtingen.
Hoofdstuk 2 De strafrechtelijke instrumenten
2.1 Inleiding: een plaatsbepaling
2.1.1 Het strafrecht als ultimum remedium
In Nederland is het strafrecht als ultimum remedium gekozen in de strijd tegen terrorisme.
Er had ook een andere manier van aanpak gedaan kunnen worden, bv. zoals in Amerika met de patriot act,
waarbij de president verstrekkende bevoegdheden krijgt. In het oogpunt van rechtsstatelijkheid,
rechtsbescherming en andere fundamentele uitgangspunten zou dit echter op veel bezwaren stuiten in
Nederland. Het keerpunt van het gebruik van het strafrecht als ultimum remedium is dat het noodzakelijk is het
straf(proces)recht beter af te stemmen op de bestrijding van terrorisme. Dit kan mogelijk een ongewenst effect
hebben, namelijk dat het subtiele evenwicht dat in de loop van de tijd is bereikt tussen doelmatigheid en
rechtsbescherming, daardoor gemakkelijk kan worden verstoord. De wetgever heeft dit erkend en geprobeerd
om te voorkomen dat het commune strafrecht te veel zou worden besmet door de ruime bevoegdheden in de
strijd tegen het terrorisme. Dit is gedaan door specifieke straf(proces)rechtelijke instrumenten te ontwikkelen
om het terrorisme aan te pakken.
2.1.2 De overtuiging als mogelijke strafuitsluitingsgrond voor terroristische acties?
De vraag kan gesteld worden of en zo ja, in hoeverre terroristische acties ook echt strafwaardig zijn, zodat het
strafrecht daarop van toepassing kan en moet zijn. Het ideologische stempel dat in het algemeen op
terroristische misdrijven wordt gedrukt, kan als zodanig geen rechtvaardigheidsgronden en geen
schulduitsluitingsgrond vormen voor de plegers van deze overtuigingsdelicten. Dat kan als volgt worden
toegelicht: bij hedendaags moslimterrorisme is het doel van terrorisme vooral het bewerkstelligen van
maatschappelijke veranderingen, het beïnvloeden van politieke besluitvorming en het ontwrichten van de
samenleving. De boodschap is dan: u zult rekening moeten houden met ons. De daders willen zich onttrekken
aan de normenstelsels en mechanismen die onderdeel uitmaken van de rechtsorde die de hunne niet is. Dit is
een soort impliciet beroep op strafrechtelijke immuniteit, ware het niet dat een impliciet beroep op immuniteit
de aanvaarding van het rechtsstelsel en de rechtelijke macht verondersteld.
Het blijkt ook niet mogelijk om via overmacht – noodtoestand een straf te ontlopen. Voor overmacht –
noodtoestand is vereist dat er sprake is van een conflict van twee rechtens beschermende belangen, dat er
sprake is van een conflict van rechtsplichten, waaruit een juiste keuze gemaakt moet worden. De criteria hierbij
zijn het proportionaliteitsvereiste (het beschermen rechtsbelang moet zwaarder wegen dan het geschonden
belang) en het subsidiariteitsvereiste (was er een minder verstrekkend alternatief voor handen dat niet of
minder strafwaardig was). Gezien de aard van het delict, kan in het algemeen niet worden gezegd dat in ons
rechtsstelsel de ideologieën die aan een terroristische aanslag ten grondslag liggen, zwaarder wegen dan de
gevolgen die met de aanslag worden teweeggebracht. Vaak gaat het niet eens om rechtens relevante belangen,
zodat er niet eens sprake kan zijn van een conflict van rechtsplichten. Daarnaast is een persoonlijke opvatting
een interne drang, en is er voor deze strafuitsluitingsgrond een externe drang nodig.
Bij psychische overmacht geldt dit alles nog sterker. Hiervoor moet er een van buitenaf acute druk of drang zijn
waaraan de persoon geen weerstand hoefde te bieden. Dit ontbreekt bij een terroristische aanslag. Daarnaast is
de vraag of er weerstand geweest had moeten zijn sterk normatief bepaald. Een beroep op een goddelijke
opdracht tot de gewapende strijd zal leiden tot het normatieve oordeel dat de waarden en normen die aan ons
rechtsstelsel ten grondslag liggen, daaraan ondergeschikt zijn en de daaruit voortvloeiende terroristische actie
, verontschuldig is.
2.1.3 Grenzen aan de strafrechtelijke bestrijding van terrorisme
Aan misdadig gedrag liggen tal van oorzaken en aanleidingen ten grondslag. De mens heeft zichzelf niet
gemaakt. Volgens Dawkins, een Britse ecoloog, heeft straffen geen nut. Het plegen van een misdaad heeft meer
iets weg van een defect in iemands brein dan van een foute keuze waarop iemand kan worden afgerekend, is de
gedachte. De auteur heeft hier wel wat op aan te merken. Ten eerste dat het strafrecht deel uit maakt van de
omgeving van de mens als potentiële dader, en vormt het in die hoedanigheid één van de factoren die ons
maken tot wie we zijn. Zo gezien kan de samenleving niet zonder instrumenten zoals het
strafrecht, om op een krachtige manier te kunnen demonstreren dat bepaald gedrag niet wordt geduld. Aan de
andere kant zal bij het inzetten van het strafrecht wel degelijk rekening moeten worden gehouden met de
vaststelling dat de mens zichzelf niet heeft gemaakt. Dit kan een reden zijn om eerst andere manieren te
proberen, voordat het strafrecht in actie komt.
Kortom, ook wat betreft de bestrijding van terrorisme dient mateloosheid te worden bestreden en dient de
nuttige functie die het strafrecht heeft bij het bestrijden van terrorisme, namelijk de tanden laten zien, aan
grenzen te worden gebonden. Het is over het algemeen belangrijk om de regel van ultimum remedium aan te
houden.
2.1.4 De verschuivende legitimatie voor strafrechtelijke leedtoevoeging
De vraag kan gesteld worden welke mogelijke strafrechtelijke instrumenten ons ter beschikking staan als
(nationale) bijdrage in de wereldwijde War on Terror. Dit kan worden gezien in een centraal thema:
straftheorieën als legitimatie voor strafrechtelijke leedtoevoeging. Dit kan in twee theorieën worden
onderscheiden:
1. Absolute theorieën
Dit kan in verband gebracht worden met de zogenaamde klassieke richting. In de absolute theorieën vindt de
straf haar rechtvaardiging in de strafgrond, dus in het strafbare feit zelf, dus straffen omdat. De dader brengt
met het strafbare feit schade toe aan de maatschappij. Met het vergelden van het strafbare feit wordt aan de
dader, en aan potentiële daders op gevoelige wijze duidelijk gemaakt dat de samenleving een dergelijk strafbaar
feit niet over haar kant kan laten gaan.
2. Relatieve theorieën
Dit kan vooral in verband gebracht worden met moderne of nieuwe richting. Het zocht de rechtvaardiging voor
strafrechtelijke leedtoevoeging enkel en alleen in de strafdoelen, zoals speciale preventie, generale preventie,
genoegdoening, conflictoplossing etc. Dus niet zozeer straffen omdat, maar meer straffen opdat.
Dit heeft uiteindelijk geleid tot de verenigingstheorieën. De grondslag voor straffen blijft de vergelding, waarbij
de ernst van het feit de bovengrens vormt voor de op te leggen straf. Maar binnen die grenzen behoort dan een
straf te worden opgelegd die zo effectief mogelijk bijdraagt aan het realiseren van de doelstellingen van het
strafrecht: het voorkomen van strafbare feiten door generale en speciale preventie, en tal van andere doelen en
functies die aan het strafrecht worden toegeschreven.
2.1.5 Aanpak
Bij het strafrechtelijk veroordelen van terrorisme is hier echter een probleem ontstaan. Er wordt vanuit gegaan
dat vergelding de kern is van het strafrechtelijke leedtoevoeging.
Strafrechtelijke leedtoevoeging raakt moslimterroristen echter vaak niet. Dit roept de vraag op of
strafrechtelijke leedtoevoeging in dit verband nog wel aan haar doel beantwoordt en of de strafrechtelijke
instrumenten nog wel een rol van betekenis kunnen spelen in de bestrijding van misdaad met een moslim
terroristische achtergrond. Daarvoor zal in ieder geval nodig zijn dat een aantal uitgangspunten van ons
strafrecht (bv. het uitgangspunt dat strafrecht enkel reactief kan zijn) worden losgelaten of worden bijgesteld.
En dat is ook precies wat er is gebeurd. Het accent lijkt niet langer te liggen op het achteraf vergelden van
misdrijven, maar op het voorkomen daarvan.
2.2 Een overzicht van de wijzigingen in het materiële strafrecht
Eerst zal nu een overzicht worden gegeven van de belangrijkste wijzigingen in het materiële recht. Vervolgens
zal dieper worden ingegaan op de belangrijkste wijzigingen. Daarnaast zal ook aandacht worden besteed aan de
jurisprudentie.
Omdat preventie een belangrijke reden is om terrorisme gerelateerde wijzigingen door te
Literatuur Terrorisme en
Terrorismebestrijding
Week 1
Studiepocket Terrorismebestrijding – Kwakman
Hoofdstuk 1 Terrorismebestrijding in historisch en hedendaags, en in nationaal en internationaal perspectief.
Een Inleiding
1.1 Introductie
De Europese Unie heeft na de aanslagen van 9/11 een EU- kaderbesluit genomen, waarmee één lijn getrokken
wordt over de omschrijving van het begrip terroristische misdrijven en te bevorderen dat alle lidstaten voorzien
in passende maximumstraffen die in overeenstemming zijn met de ernst van de feiten. Daarmee werden
lidstaten verplicht om bepaalde misdrijven als terroristische misdrijven te zien, als de delicten werden gepleegd
met een terroristisch oogmerk: het oogmerk om de bevolking ernstige vrees aan te jagen, of de overheid of een
internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen tot het verrichten, of het zich onthouden van een
handeling, dan wel politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een land of
internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernielen.
1.2 Wat is terrorisme
1.2.1 Inleiding
Het nieuwe terrorisme wordt ook wel modern terrorisme genoemd, maar dit klopt niet. Het Islamitische
terrorisme gaat uit van fundamentalistische geloofsopvattingen en streeft naar traditionele
samenlevingsvormen, en is dus eerder premodern dan modern. Daarnaast bestaat terrorisme al lang en kent
het een lange geschiedenis.
1.2.2 Typen terrorisme
Er zijn drie vormen van terrorisme:
1. Sociaal revolutionair terrorisme.
Het doel van aanslagen was een volksopstand te ontketenen en daarmee een maatschappelijke omwenteling
tot stand te brengen. (bv. anarchisten aan het einde van de 19e eeuw/begin 20 e eeuw die aanslagen pleegden
op leden van koninklijke en keizerlijke families in Europa en Rusland).
2. Nationalistisch/separatistisch terrorisme.
Het gaat om paramilitaire groepen die zich als voorhoede beschouwen van een afscheidingsbeweging die
streeft naar onafhankelijkheid op basis van een eigen etnische en/of nationale identiteit. (bv. kaping van een
trein in de jaren zeventig door Zuid- Molukkers).
3. Repressief terrorisme.
Rechts- extremistische groeperingen die zich met geweld verzetten tegen verworven belangen en rechten van
emancipatiebewegingen zoals de civil rights movement in de VS. (bv. Ku Klux Klan die leiders van de zwarte
bevolking in de zuidelijke staten bedreigde, mishandelde en vermoordde om hen ervan te weerhouden voor
hun rechten te strijden of van hun verworven rechten gebruik te maken). Het gaat om groepen die kunnen
rekenen op de steun, bescherming of heimelijke sympathie van leger en politie. Hierdoor grenst het repressieve
terrorisme aan staatsterreur die wordt uitgeoefend door geheime diensten, leger en politie in politiek instabiele
situaties of onder een dictatuur.
1.2.3 Definities van terrorisme
Om in internationaal verband gezamenlijk tot onderling afgestemde wetgeving en maatregelen in de strijd
tegen het nationale en internationale terrorisme te kunnen komen, is een zo nauwkeurig mogelijke
omschrijving nodig van wat daarbij onder terrorisme wordt verstaan. En dat is behalve een normatieve, vooral
ook een politieke en diplomatieke kwestie. Als gevolg daarvan circuleren er in internationaal verband diverse
definities. Omdat een internationale consensus nog niet is bereikt, zijn terroristische misdrijven tot nu toe nog
buiten het internationale Strafhof gehouden. In Europees verband is het wel gelukt om op hoofdlijnen
,overeenstemming te bereiken. Misdrijven worden als terroristisch gezien als ze worden gepleegd met een
terroristisch oogmerk.
1.2.4 Verklaringen voor terrorisme
Het verlangen om als persoon iets te betekenen is het motief voor zelfmoordterrorisme. Hierbij is het dan het
ongedaan maken van betekenisverlies of het boeken van aanzienlijke betekeniswinst. Moderne terroristen gaat
het om een radicale en persoonlijke afwijzing van een wereld die hen afwijst. Het zijn jongeren waarvan de
ouders vanuit de Arabische wereld naar het Westen zijn gekomen. Ze zijn in een identiteitscrisis gekomen, en de
Islam biedt hen de mogelijkheid hun geleden verlies aan eigenwaarde te compenseren door een nieuwe
identiteit aan te nemen.
1.3 Hedendaags terrorisme
Politiek moslimradicalisme wordt ook wel islamisme genoemd. Hierin ligt het streven ten grondslag om de
samenleving in te richten volgens de sharia of andere traditionele bronnen van de islam. Het salafisme heeft tot
doel om en terugkeer naar de zuiver islam te hebben, zoals de profeet Mohammed die voor ogen had. Het
salafisme heeft vier stromingen:
1. Salafistische dawa: radicaal, maar geweldloos. Dawa staat voor God zijn zendingsopdracht en is
vergelijkbaar met het christelijke zendingswerk. Het houdt zich bezig met het verspreiden van radicaal,
onverdraagzaam politiek – religieus gedachtegoed dat als ultraorthodox kan worden aangemerkt. Het
radicale karakter uit zich in zeer strikte interpretaties van Koranteksten en ander religieus
gedachtegoed en daarnaast in het afwijzen van alle mogelijke aanpassingen aan haar leer. Het
onderscheidt zich van de traditionele orthodoxe stromingen doordat zij de samenleving wil hervormen
naar een ultraorthodox model, en voorts dat zij antidemocratisch handelen aanmoedigt en elke vorm
van participatie in een niet- islamitische samenleving afwijst. Daarnaast streeft zij een onverdraagzaam
isolationisme tegen andersdenkende moslims en niet – moslims na.
2. Jihad: de gewapende strijd tegen het Westen en andere veronderstelde vijanden van de Islam. Deze
stroming gebruikt wel geweld. Terrorismebestrijding valt tegenwoordig bijna samen met het bestrijden
van deze gewelddadige variant van het salafisme.
1.4 Nationale en internationale instrumenten
Naast het EU kaderbesluit zijn er nog andere internationale verplichtingen van belang. Dan zijn onder meer het
EU- kaderbesluit Europees Aanhoudingsbevel en het Verdrag van de Rad van Europa ter voorkoming van
terrorisme. Het verdrag heeft drie doelen:
1. Het strafbaar stellen van gedrag dat kan leiden tot terroristische misdrijven (bv. werven en trainen).
2. Versterken van de samenwerking op het gebeid van preventie.
3. Een nationaal en internationaal preventiebeleid ontwikkelen.
Ook zijn er VN verdragen ter bestrijding van financiering van terrorisme en ter bestrijding van terroristische
bomaanslagen.
Uit het Verdrag ter Bestrijding van Financiering van Terrorisme zijn wat dingen veranderd. Zo is bv. de
strafbaarstelling van voorbereidingshandelingen (art. 46 Sr) aangepast. Het bestanddeel ‘kennelijk’ is eruit
gehaald, omdat van financiële middelen moeilijk gezegd kan worden dat ze kennelijk, dat wil zeggen op grond
van een uiterlijke verschijningsvorm, bestemd zijn tot het begaan van een misdrijf. Dit werd gezien als een te
strenge eis, zeker als er op andere manieren aangetoond kon worden dat het geld bestemd was voor
terrorisme. Daartegen staat wel dat de bewijslast nu hoger is geworden, omdat ook uit andere feiten dan de
kennelijke bestemming blijken dat de verdachte het opzet had de voorbereidingsmiddelen met een misdadige
bestemming te verwerven. Het schrappen van het woord heeft er volgens sommigen toe geleid dat het accent
is verschoven van het bestraffen van concrete, feitelijke waarneembare gedragingen, naar het bestraffen van
intenties. Dit zou in strijd zijn met een belangrijk uitgangspunt: Gedanken Sind Frei.
Het antiterrorismebeleid in Nederland wordt gevormd door drie groepen:
1. De justitiële keten.
2. De bestuurlijke aanpak in al zijn varianten.
3. Het inlichtingenwerk van de AIVD en MIVD.
Niet- straf(proces)rechtelijke beleids- en actieplannen, maatregelen en instrumenten kunnen in twee
hoofdcategorieën worden ingedeeld:
, 1. Instrumenten en maatregelen in de preventieve of proactieve sfeer.
2. Instrumenten en maatregelen in de reactieve sfeer (bv. bestrijden gevolgen terroristische aanslag).
Omdat er in dit boek weinig aandacht wordt besteed aan de tweede categorie, wordt het in het
boek anders behandelt.
Fasen van terrorismebestrijding:
1. De informatiefase: kennis en informatievergaring.
2. De diagnosefase: het analyseren en interpreteren van de verzamelde en verkregen kennis en
informatie.
3. De behandelingsplanfase: het ontwikkelen van adequate strategieën, beleid en concrete plannen van
aanpak.
4. De uitvoeringsfase: actie. Dat wil zeggen de uitwerking en uitvoering van de plannen en de
geconcretiseerde oplossingsrichtingen.
Hoofdstuk 2 De strafrechtelijke instrumenten
2.1 Inleiding: een plaatsbepaling
2.1.1 Het strafrecht als ultimum remedium
In Nederland is het strafrecht als ultimum remedium gekozen in de strijd tegen terrorisme.
Er had ook een andere manier van aanpak gedaan kunnen worden, bv. zoals in Amerika met de patriot act,
waarbij de president verstrekkende bevoegdheden krijgt. In het oogpunt van rechtsstatelijkheid,
rechtsbescherming en andere fundamentele uitgangspunten zou dit echter op veel bezwaren stuiten in
Nederland. Het keerpunt van het gebruik van het strafrecht als ultimum remedium is dat het noodzakelijk is het
straf(proces)recht beter af te stemmen op de bestrijding van terrorisme. Dit kan mogelijk een ongewenst effect
hebben, namelijk dat het subtiele evenwicht dat in de loop van de tijd is bereikt tussen doelmatigheid en
rechtsbescherming, daardoor gemakkelijk kan worden verstoord. De wetgever heeft dit erkend en geprobeerd
om te voorkomen dat het commune strafrecht te veel zou worden besmet door de ruime bevoegdheden in de
strijd tegen het terrorisme. Dit is gedaan door specifieke straf(proces)rechtelijke instrumenten te ontwikkelen
om het terrorisme aan te pakken.
2.1.2 De overtuiging als mogelijke strafuitsluitingsgrond voor terroristische acties?
De vraag kan gesteld worden of en zo ja, in hoeverre terroristische acties ook echt strafwaardig zijn, zodat het
strafrecht daarop van toepassing kan en moet zijn. Het ideologische stempel dat in het algemeen op
terroristische misdrijven wordt gedrukt, kan als zodanig geen rechtvaardigheidsgronden en geen
schulduitsluitingsgrond vormen voor de plegers van deze overtuigingsdelicten. Dat kan als volgt worden
toegelicht: bij hedendaags moslimterrorisme is het doel van terrorisme vooral het bewerkstelligen van
maatschappelijke veranderingen, het beïnvloeden van politieke besluitvorming en het ontwrichten van de
samenleving. De boodschap is dan: u zult rekening moeten houden met ons. De daders willen zich onttrekken
aan de normenstelsels en mechanismen die onderdeel uitmaken van de rechtsorde die de hunne niet is. Dit is
een soort impliciet beroep op strafrechtelijke immuniteit, ware het niet dat een impliciet beroep op immuniteit
de aanvaarding van het rechtsstelsel en de rechtelijke macht verondersteld.
Het blijkt ook niet mogelijk om via overmacht – noodtoestand een straf te ontlopen. Voor overmacht –
noodtoestand is vereist dat er sprake is van een conflict van twee rechtens beschermende belangen, dat er
sprake is van een conflict van rechtsplichten, waaruit een juiste keuze gemaakt moet worden. De criteria hierbij
zijn het proportionaliteitsvereiste (het beschermen rechtsbelang moet zwaarder wegen dan het geschonden
belang) en het subsidiariteitsvereiste (was er een minder verstrekkend alternatief voor handen dat niet of
minder strafwaardig was). Gezien de aard van het delict, kan in het algemeen niet worden gezegd dat in ons
rechtsstelsel de ideologieën die aan een terroristische aanslag ten grondslag liggen, zwaarder wegen dan de
gevolgen die met de aanslag worden teweeggebracht. Vaak gaat het niet eens om rechtens relevante belangen,
zodat er niet eens sprake kan zijn van een conflict van rechtsplichten. Daarnaast is een persoonlijke opvatting
een interne drang, en is er voor deze strafuitsluitingsgrond een externe drang nodig.
Bij psychische overmacht geldt dit alles nog sterker. Hiervoor moet er een van buitenaf acute druk of drang zijn
waaraan de persoon geen weerstand hoefde te bieden. Dit ontbreekt bij een terroristische aanslag. Daarnaast is
de vraag of er weerstand geweest had moeten zijn sterk normatief bepaald. Een beroep op een goddelijke
opdracht tot de gewapende strijd zal leiden tot het normatieve oordeel dat de waarden en normen die aan ons
rechtsstelsel ten grondslag liggen, daaraan ondergeschikt zijn en de daaruit voortvloeiende terroristische actie
, verontschuldig is.
2.1.3 Grenzen aan de strafrechtelijke bestrijding van terrorisme
Aan misdadig gedrag liggen tal van oorzaken en aanleidingen ten grondslag. De mens heeft zichzelf niet
gemaakt. Volgens Dawkins, een Britse ecoloog, heeft straffen geen nut. Het plegen van een misdaad heeft meer
iets weg van een defect in iemands brein dan van een foute keuze waarop iemand kan worden afgerekend, is de
gedachte. De auteur heeft hier wel wat op aan te merken. Ten eerste dat het strafrecht deel uit maakt van de
omgeving van de mens als potentiële dader, en vormt het in die hoedanigheid één van de factoren die ons
maken tot wie we zijn. Zo gezien kan de samenleving niet zonder instrumenten zoals het
strafrecht, om op een krachtige manier te kunnen demonstreren dat bepaald gedrag niet wordt geduld. Aan de
andere kant zal bij het inzetten van het strafrecht wel degelijk rekening moeten worden gehouden met de
vaststelling dat de mens zichzelf niet heeft gemaakt. Dit kan een reden zijn om eerst andere manieren te
proberen, voordat het strafrecht in actie komt.
Kortom, ook wat betreft de bestrijding van terrorisme dient mateloosheid te worden bestreden en dient de
nuttige functie die het strafrecht heeft bij het bestrijden van terrorisme, namelijk de tanden laten zien, aan
grenzen te worden gebonden. Het is over het algemeen belangrijk om de regel van ultimum remedium aan te
houden.
2.1.4 De verschuivende legitimatie voor strafrechtelijke leedtoevoeging
De vraag kan gesteld worden welke mogelijke strafrechtelijke instrumenten ons ter beschikking staan als
(nationale) bijdrage in de wereldwijde War on Terror. Dit kan worden gezien in een centraal thema:
straftheorieën als legitimatie voor strafrechtelijke leedtoevoeging. Dit kan in twee theorieën worden
onderscheiden:
1. Absolute theorieën
Dit kan in verband gebracht worden met de zogenaamde klassieke richting. In de absolute theorieën vindt de
straf haar rechtvaardiging in de strafgrond, dus in het strafbare feit zelf, dus straffen omdat. De dader brengt
met het strafbare feit schade toe aan de maatschappij. Met het vergelden van het strafbare feit wordt aan de
dader, en aan potentiële daders op gevoelige wijze duidelijk gemaakt dat de samenleving een dergelijk strafbaar
feit niet over haar kant kan laten gaan.
2. Relatieve theorieën
Dit kan vooral in verband gebracht worden met moderne of nieuwe richting. Het zocht de rechtvaardiging voor
strafrechtelijke leedtoevoeging enkel en alleen in de strafdoelen, zoals speciale preventie, generale preventie,
genoegdoening, conflictoplossing etc. Dus niet zozeer straffen omdat, maar meer straffen opdat.
Dit heeft uiteindelijk geleid tot de verenigingstheorieën. De grondslag voor straffen blijft de vergelding, waarbij
de ernst van het feit de bovengrens vormt voor de op te leggen straf. Maar binnen die grenzen behoort dan een
straf te worden opgelegd die zo effectief mogelijk bijdraagt aan het realiseren van de doelstellingen van het
strafrecht: het voorkomen van strafbare feiten door generale en speciale preventie, en tal van andere doelen en
functies die aan het strafrecht worden toegeschreven.
2.1.5 Aanpak
Bij het strafrechtelijk veroordelen van terrorisme is hier echter een probleem ontstaan. Er wordt vanuit gegaan
dat vergelding de kern is van het strafrechtelijke leedtoevoeging.
Strafrechtelijke leedtoevoeging raakt moslimterroristen echter vaak niet. Dit roept de vraag op of
strafrechtelijke leedtoevoeging in dit verband nog wel aan haar doel beantwoordt en of de strafrechtelijke
instrumenten nog wel een rol van betekenis kunnen spelen in de bestrijding van misdaad met een moslim
terroristische achtergrond. Daarvoor zal in ieder geval nodig zijn dat een aantal uitgangspunten van ons
strafrecht (bv. het uitgangspunt dat strafrecht enkel reactief kan zijn) worden losgelaten of worden bijgesteld.
En dat is ook precies wat er is gebeurd. Het accent lijkt niet langer te liggen op het achteraf vergelden van
misdrijven, maar op het voorkomen daarvan.
2.2 Een overzicht van de wijzigingen in het materiële strafrecht
Eerst zal nu een overzicht worden gegeven van de belangrijkste wijzigingen in het materiële recht. Vervolgens
zal dieper worden ingegaan op de belangrijkste wijzigingen. Daarnaast zal ook aandacht worden besteed aan de
jurisprudentie.
Omdat preventie een belangrijke reden is om terrorisme gerelateerde wijzigingen door te
