3
3.3 Overheidsbeleid en conjunctuur
Als alle mensen die door een dip in de conjunctuur werkloos zijn geld lenen voor de aanschaf
van goederen en diensten, zal deze werkloosheid vanzelf verdwijnen. Hetzelfde geldt
wanneer bedrijven meer mensen aannemen. Als meer mensen een betaalde baan hebben,
verhoogt dat de bestedingen en creëert het afzet bij bedrijven. De overheid kan bijdragen
aan een macro-economische bestedingsimpuls door middel van begrotingspolitiek of
monetair beleid.
Dat de overheid zich met de conjunctuur bemoeit, heeft verschillende redenen;
Schommelingen in de economische bedrijvigheid hebben tot gevolg dat werkloosheid
en een overspannen arbeidsmarkt elkaar afwisselen. Sociaal gesproken is dat niet
wenselijk.
Schommelingen in de conjunctuur hebben tot gevolg dat bedrijven minder goed
kunnen plannen op financieel gebied, maar ook op het gebied van personeelsbeleid
en afzetplanning.
Het op peil houden van de macro-economische vraag heeft tot gevolg dat
investeringen op peil blijven, wat noodzakelijk is voor een moderne
kapitaalgoederenvoorraad.
3.3.1 Begrotingspolitiek; automatische stabilisatoren
Ook als de overheid niets doet, stimuleert zij dankzij het bestaan van automatische
stabilisatoren de economie in een recessie en remt de economie in een hoogconjunctuur.
Automatische stabilisatoren vereisen geen beleidsaanpassing na een conjunctuuromslag,
maar beginnen te werken als het nodig is. Financiële tegenvallers ontstaan in een
laagconjunctuur, kunnen een tekort creëren op de overheidsbegroting terwijl financiële
meevallers vanwege een goed presterende economie kunnen leiden tot een overschot op de
begroting. Als de overheid dit laat gebeuren, gaan automatische stabilisatoren anticyclisch
werken. In een laagconjunctuur nemen door werkloosheid en geringere bestedingen de
belastingontvangsten (B) af en nemen de overheidsuitgaven in de sociale zekerheidssfeer toe
(O).
Laagconjunctuur B<O O= Overheidsuitgaven
Hoogconjunctuur B>O
Conjunctuurcyclus B=O B = Belasting
1
,3.3.2 Begrotingspolitiek; actieve begrotingspolitiek
Wanneer de overheid in een recessie door middel van begrotingspolitiek de economie wil
aanjagen, zijn er twee mogelijkheden;
Het verlagen van de belastingen
Het verhogen van de overheidsbestedingen
In beide gevallen betekent dit dat er een tekort ontstaat op de overheidsbegroting. In een
laagconjunctuur maakt de overheid schulden en stimuleert daarmee de economie, terwijl in
een hoogconjunctuur de overheid een overschot opbouwt om zodoende de schuld weer af
te bouwen. Over de hele cyclus genomen is het budgettair neutraal, terwijl de
conjunctuurbewegingen worden afgetopt en de economie stabieler wordt.
Het aanjagen van de economie door een belastingverlaging of het opvoeren van de
overheidsbestedingen gebeurt niet van de ene op de andere dag. Nadat overeenstemming is
bereikt over de conjuncturele situatie en er besloten is tot een bestedingsimpuls, zal de
overheid moeten aangeven hoe deze impuls eruit moet gaan zien en wat de omvang van het
stimuleringsbedrag mag zijn. Tegen de tijd van uitvoering kan de conjunctuur situatie al weer
zijn veranderd.
Het aanjagen van de economie kan op termijn leiden tot inflatie. De bestedingen kunnen
sneller gaan groeien dan de capaciteit. Op zich is dat geen vreemd verschijnsel. De
bezettingsgraad, het percentage van de capaciteit dat wordt ingezet, varieert met de
conjuncturele situatie. In een laagconjunctuur schommelt deze rond de 80 procent, terwijl hij
in een hoogconjunctuur kan oplopen tot boven de 90 procent. Dit gaat gepaard met
kostenstijging, die makkelijker kunnen worden doorberekend in een hoogconjunctuur
(kosteninflatie). Ook kunnen winstmarges in een hoogconjunctuur makkelijker worden
verhoogd (bestedings-of winstinflatie). De ECB is van mening dat een stabiel prijspeil (rond
de 2 procent) een voorwaarde is voor duurzame groei.
3.3.3.Begrotingspolitiek; de structurele norm
Automatische stabilisatoren verhogen of verlagen het feitelijke tekort al naar gelang de
conjuncturele situatie. Het voordeel is dat bij deze begrotingspolitiek de overheidsfinanciën
niet zo snel uit de hand lopen dan bij de hiervoor behandelde actieve begrotingspolitiek. In
de structurele norm staat echter niet de conjunctuur centraal, maar de trendmatige
ontwikkeling van de economie. Als je de trendmatige groei van de economie als uitgangspunt
neemt, ontstaat een nieuw soort stabilisator, met als automatisch begrenzen het maximale
structurele tekort. Deze is in de EMU op 0,5 procent gezet. Het structurele tekort is het
verschil tussen trendmatige overheidsuitgaven en trendmatige belastingontvangsten. Het
feitelijke tekort ontstaat als trendmatige overheidsuitgaven, die met een constant percentage
stijgen, hoger uitvallen dan de feitelijke belastingontvangsten, die afhangen van de feitelijke
conjuncturele situatie.
Vanwege deze afwijking heeft de structurele norm een anticyclische uitwerking. Wanneer de
economische groei boven de trendmatige groei van 2 procent uitkomt, wil dat zeggen dat de
economische groei sneller gaat dan de groei van de capaciteit. Dat leidt op den duur tot
inflatie en hoge rentestanden waardoor de economie een terugval krijgt.
2
, 3.4 Monetair beleid
Naast het begrotingsbeleid kan ook het monetair beleid helpen om de economie uit het slop
te krijgen. Zo verlaagde de ECB de rente in 2011 naar 1,25% in de hoop de economische
bedrijvigheid een impuls te geven. Door een lage rente bij de ECB kunnen particuliere banken
goedkoop geld lenen bij de ECB, en daardoor kunnen ze ook hun eigen tarieven omlaag
brengen. Als leningen goedkoper worden zullen consumenten sneller tot een lening
overgaan. Bijkomend voordeel van een lagere rente is dat het de wisselkoers van de euro
verzwakt, zodat langs deze weg de export een impuls krijgt en een bijdrage kan leveren aan
het herstel van de vraag. Dat de euro verzwakt door een lage rente komt omdat beleggers uit
het buitenland vanwege de lage rente minder in euro’s gaan beleggen en daarom minder
euro’s kopen.
Een verlaging van de rente kan echter ook tegengesteld uitpakken, omdat een renteverlaging
het beeld kan oproepen dat het met de economie slechter gaat dan tot voor kort voor
mogelijk werd gehouden. Het vertrouwen in de economie wordt in dat geval door de
rentedaling extra geschaad, wat een belangrijke reden is voor geringere bestedingen.
Bovendien zullen beleggers door de lage rente en het geringe vertrouwen in de economie
hun geld niet gaan beleggen maar oppotten. Kortom, een ruim monetair beleid is niet in alle
omstandigheden even doeltreffend.
Beleidsinstrument Laagconjunctuur Hoogconjunctuur
Monetair beleid Niet of vertraagd Doeltreffend
doeltreffend
Begrotingsbeleid Doeltreffend Niet doeltreffend
In een hoogconjunctuur wordt de economische groei niet geremd door een vraagtekort. De
geldhoeveelheid kan daarentegen wel een rem op de economische groei veroorzaken. In een
hoogconjunctuur is er immers een grote vraag naar krediet, voor consumptie en
investeringen. De rente loopt daardoor op waardoor de groei wordt bedreigd. In zo’n situatie
is het zinvol om door verruiming van de geldhoeveelheid een rentestijging te voorkomen,
zodat de economische groei niet wordt geremd, Stimulerend begrotingsbeleid is in zo’n
situatie niet doeltreffend. Een overheidstekort leidt namelijk tot een extra
financieringsbehoefte van de overheid, waardoor er (nog) minder krediet beschikbaar is voor
bijvoorbeeld particuliere bedrijven. Bedrijven zullen daardoor hun investeringen moeten
terugdringen waardoor de economie netto niet groeit.
4.1 Marktwerking, maatschappelijke en publieke belangen
Economische machtsposities kunnen ook ontstaan door fusies en overnames. Indien een
fusie of overname resulteert in een economische machtpositie die een goede marktwerking
in de weg gaat staan, kan deze fusie of overname worden verboden. Dit is de eerste reden
voor de overheid om zich met het marktproces te bemoeien.
Van marktwerking is sprake als vraag en aanbod elkaar treffen in een concurrerende
omgeving. Een concurrerende omgeving is belangrijk, aangezien die innovatie stimuleert en
zorgt voor een goede prijs-kwaliteitverhouding en een doelmatige productie. Het is dan ook
verboden om afspraken met elkaar te maken (kartelvorming).
3
3.3 Overheidsbeleid en conjunctuur
Als alle mensen die door een dip in de conjunctuur werkloos zijn geld lenen voor de aanschaf
van goederen en diensten, zal deze werkloosheid vanzelf verdwijnen. Hetzelfde geldt
wanneer bedrijven meer mensen aannemen. Als meer mensen een betaalde baan hebben,
verhoogt dat de bestedingen en creëert het afzet bij bedrijven. De overheid kan bijdragen
aan een macro-economische bestedingsimpuls door middel van begrotingspolitiek of
monetair beleid.
Dat de overheid zich met de conjunctuur bemoeit, heeft verschillende redenen;
Schommelingen in de economische bedrijvigheid hebben tot gevolg dat werkloosheid
en een overspannen arbeidsmarkt elkaar afwisselen. Sociaal gesproken is dat niet
wenselijk.
Schommelingen in de conjunctuur hebben tot gevolg dat bedrijven minder goed
kunnen plannen op financieel gebied, maar ook op het gebied van personeelsbeleid
en afzetplanning.
Het op peil houden van de macro-economische vraag heeft tot gevolg dat
investeringen op peil blijven, wat noodzakelijk is voor een moderne
kapitaalgoederenvoorraad.
3.3.1 Begrotingspolitiek; automatische stabilisatoren
Ook als de overheid niets doet, stimuleert zij dankzij het bestaan van automatische
stabilisatoren de economie in een recessie en remt de economie in een hoogconjunctuur.
Automatische stabilisatoren vereisen geen beleidsaanpassing na een conjunctuuromslag,
maar beginnen te werken als het nodig is. Financiële tegenvallers ontstaan in een
laagconjunctuur, kunnen een tekort creëren op de overheidsbegroting terwijl financiële
meevallers vanwege een goed presterende economie kunnen leiden tot een overschot op de
begroting. Als de overheid dit laat gebeuren, gaan automatische stabilisatoren anticyclisch
werken. In een laagconjunctuur nemen door werkloosheid en geringere bestedingen de
belastingontvangsten (B) af en nemen de overheidsuitgaven in de sociale zekerheidssfeer toe
(O).
Laagconjunctuur B<O O= Overheidsuitgaven
Hoogconjunctuur B>O
Conjunctuurcyclus B=O B = Belasting
1
,3.3.2 Begrotingspolitiek; actieve begrotingspolitiek
Wanneer de overheid in een recessie door middel van begrotingspolitiek de economie wil
aanjagen, zijn er twee mogelijkheden;
Het verlagen van de belastingen
Het verhogen van de overheidsbestedingen
In beide gevallen betekent dit dat er een tekort ontstaat op de overheidsbegroting. In een
laagconjunctuur maakt de overheid schulden en stimuleert daarmee de economie, terwijl in
een hoogconjunctuur de overheid een overschot opbouwt om zodoende de schuld weer af
te bouwen. Over de hele cyclus genomen is het budgettair neutraal, terwijl de
conjunctuurbewegingen worden afgetopt en de economie stabieler wordt.
Het aanjagen van de economie door een belastingverlaging of het opvoeren van de
overheidsbestedingen gebeurt niet van de ene op de andere dag. Nadat overeenstemming is
bereikt over de conjuncturele situatie en er besloten is tot een bestedingsimpuls, zal de
overheid moeten aangeven hoe deze impuls eruit moet gaan zien en wat de omvang van het
stimuleringsbedrag mag zijn. Tegen de tijd van uitvoering kan de conjunctuur situatie al weer
zijn veranderd.
Het aanjagen van de economie kan op termijn leiden tot inflatie. De bestedingen kunnen
sneller gaan groeien dan de capaciteit. Op zich is dat geen vreemd verschijnsel. De
bezettingsgraad, het percentage van de capaciteit dat wordt ingezet, varieert met de
conjuncturele situatie. In een laagconjunctuur schommelt deze rond de 80 procent, terwijl hij
in een hoogconjunctuur kan oplopen tot boven de 90 procent. Dit gaat gepaard met
kostenstijging, die makkelijker kunnen worden doorberekend in een hoogconjunctuur
(kosteninflatie). Ook kunnen winstmarges in een hoogconjunctuur makkelijker worden
verhoogd (bestedings-of winstinflatie). De ECB is van mening dat een stabiel prijspeil (rond
de 2 procent) een voorwaarde is voor duurzame groei.
3.3.3.Begrotingspolitiek; de structurele norm
Automatische stabilisatoren verhogen of verlagen het feitelijke tekort al naar gelang de
conjuncturele situatie. Het voordeel is dat bij deze begrotingspolitiek de overheidsfinanciën
niet zo snel uit de hand lopen dan bij de hiervoor behandelde actieve begrotingspolitiek. In
de structurele norm staat echter niet de conjunctuur centraal, maar de trendmatige
ontwikkeling van de economie. Als je de trendmatige groei van de economie als uitgangspunt
neemt, ontstaat een nieuw soort stabilisator, met als automatisch begrenzen het maximale
structurele tekort. Deze is in de EMU op 0,5 procent gezet. Het structurele tekort is het
verschil tussen trendmatige overheidsuitgaven en trendmatige belastingontvangsten. Het
feitelijke tekort ontstaat als trendmatige overheidsuitgaven, die met een constant percentage
stijgen, hoger uitvallen dan de feitelijke belastingontvangsten, die afhangen van de feitelijke
conjuncturele situatie.
Vanwege deze afwijking heeft de structurele norm een anticyclische uitwerking. Wanneer de
economische groei boven de trendmatige groei van 2 procent uitkomt, wil dat zeggen dat de
economische groei sneller gaat dan de groei van de capaciteit. Dat leidt op den duur tot
inflatie en hoge rentestanden waardoor de economie een terugval krijgt.
2
, 3.4 Monetair beleid
Naast het begrotingsbeleid kan ook het monetair beleid helpen om de economie uit het slop
te krijgen. Zo verlaagde de ECB de rente in 2011 naar 1,25% in de hoop de economische
bedrijvigheid een impuls te geven. Door een lage rente bij de ECB kunnen particuliere banken
goedkoop geld lenen bij de ECB, en daardoor kunnen ze ook hun eigen tarieven omlaag
brengen. Als leningen goedkoper worden zullen consumenten sneller tot een lening
overgaan. Bijkomend voordeel van een lagere rente is dat het de wisselkoers van de euro
verzwakt, zodat langs deze weg de export een impuls krijgt en een bijdrage kan leveren aan
het herstel van de vraag. Dat de euro verzwakt door een lage rente komt omdat beleggers uit
het buitenland vanwege de lage rente minder in euro’s gaan beleggen en daarom minder
euro’s kopen.
Een verlaging van de rente kan echter ook tegengesteld uitpakken, omdat een renteverlaging
het beeld kan oproepen dat het met de economie slechter gaat dan tot voor kort voor
mogelijk werd gehouden. Het vertrouwen in de economie wordt in dat geval door de
rentedaling extra geschaad, wat een belangrijke reden is voor geringere bestedingen.
Bovendien zullen beleggers door de lage rente en het geringe vertrouwen in de economie
hun geld niet gaan beleggen maar oppotten. Kortom, een ruim monetair beleid is niet in alle
omstandigheden even doeltreffend.
Beleidsinstrument Laagconjunctuur Hoogconjunctuur
Monetair beleid Niet of vertraagd Doeltreffend
doeltreffend
Begrotingsbeleid Doeltreffend Niet doeltreffend
In een hoogconjunctuur wordt de economische groei niet geremd door een vraagtekort. De
geldhoeveelheid kan daarentegen wel een rem op de economische groei veroorzaken. In een
hoogconjunctuur is er immers een grote vraag naar krediet, voor consumptie en
investeringen. De rente loopt daardoor op waardoor de groei wordt bedreigd. In zo’n situatie
is het zinvol om door verruiming van de geldhoeveelheid een rentestijging te voorkomen,
zodat de economische groei niet wordt geremd, Stimulerend begrotingsbeleid is in zo’n
situatie niet doeltreffend. Een overheidstekort leidt namelijk tot een extra
financieringsbehoefte van de overheid, waardoor er (nog) minder krediet beschikbaar is voor
bijvoorbeeld particuliere bedrijven. Bedrijven zullen daardoor hun investeringen moeten
terugdringen waardoor de economie netto niet groeit.
4.1 Marktwerking, maatschappelijke en publieke belangen
Economische machtsposities kunnen ook ontstaan door fusies en overnames. Indien een
fusie of overname resulteert in een economische machtpositie die een goede marktwerking
in de weg gaat staan, kan deze fusie of overname worden verboden. Dit is de eerste reden
voor de overheid om zich met het marktproces te bemoeien.
Van marktwerking is sprake als vraag en aanbod elkaar treffen in een concurrerende
omgeving. Een concurrerende omgeving is belangrijk, aangezien die innovatie stimuleert en
zorgt voor een goede prijs-kwaliteitverhouding en een doelmatige productie. Het is dan ook
verboden om afspraken met elkaar te maken (kartelvorming).
3
