Samenvatting Participatie
Nu pas zie ik mijn privileges als wit mens
Soms klinkt 'white privilege' als een beschuldiging; alsof iemand ons onze huidskleur kwalijk neemt,
of dat we ons nu voor ons witte vel moeten gaan schamen.
Maar wat is white privilege nou eigenlijk precies? Er is verwarring over het begrip. Om maar eens iets
te noemen: natuurlijk kun je white privilege hebben, en tegelijkertijd op andere manieren helemaal
niet bevoorrecht zijn, stellen genderwetenschappers Josh Cerretti en Theresa Warburton. White
privilege betekent niet dat je leven één grote rozentuin is.
Blogger Sandra S. schreef: dat er mensen zijn die white privilege hebben 'is dus zeker geen
beschuldiging maar een constatering van de werkelijkheid. Dat je witte privileges hebt, daar kun je
niets aan doen'.
'Privilege erkennen betekent simpelweg dat je je ervan bewust bent dat sommige mensen veel harder
moeten werken om dingen mee te maken die jij voor lief neemt (als ze ze al ooit kunnen meemaken)',
schrijft Crosley-Corcoran.
Het niet-weten dat je dit voorrecht hebt, is een belangrijk aspect ervan. McIntosh: 'Ik denk dat witten
zorgvuldig geleerd wordt om white privilege niet te herkennen. Dat 'leren' klinkt in het Nederlands
erg doelbewust; dat is niet wat McIntosh bedoelt. Eerder wil ze laten zien hoe witte mensen in onze
cultuur van jongs af aan (en grotendeels onbewust) meekrijgen dat hun levens, hun kleur, hun
ervaringen en hun kansen de norm zijn.
Dat veel witte mensen zich niet bewust zijn van white privilege wil niet zeggen dat ze niet weten dat
er zoiets als racisme bestaat. De meeste witte mensen zijn daarvan voldoende doordrongen, en nette
witte mensen zijn er bovendien tegen. Wat onze cultuur witte mensen niet bijbrengt, is hoezeer we
zelf partij zijn in het racismevraagstuk. Voor veel mensen is racisme iets dat gaat over van die eigen-
volk-eerst-gekkies en af en toe een loslopende neonazi. Wij schudden dan afkeurend ons hoofd, maar
vergeten dat racisme in onze cultuur niet alleen een kwestie is van deze oelewappers. Zoals racisme-
onderzoeker en inmiddels hoogleraar Philomena Essed al in 1984 in haar boek Alledaags racisme
schreef: 'Degene die denkt dat racisme inhoudt dat er expliciet gezegd of geschreven wordt: 'Zwarte
mensen zijn van een minder soort', zal wellicht concluderen dat er weinig racisme voorkomt in
Nederland.' Maar, voegt Essed eraan toe, die boodschap verspreidt zich ook vaak op minder zichtbare
manieren, in het dagelijks leven of in bedrijven, de politiek, de media, de kunsten.
McIntosh: 'Als een wit persoon heb ik me gerealiseerd dat mij is geleerd dat racisme iets is dat andere
mensen op een achterstand zet, maar dat me geleerd was niet te zien dat een aspect dat daaruit
voortvloeit, white privilege, mij een voordeel geeft.' Oftewel: in een cultureel systeem waar sommige
mensen minder gewaardeerd en achtergesteld worden, profiteren anderen. Als we weten dat racisme
bestaat en zwarte en bruine mensen benadeelt, dan moet het tegenovergestelde ook waar zijn:
omdat racisme bestaat, hebben witte mensen een voordeel. Dat voordeel, dat is ons privilege.
Neem één van de grotere bonusvoordelen die horen bij white privilege: de mogelijkheid om
kleurenblind te zijn (geen ras zien): is een voorrecht.
Dienke Hondius: ras wordt beschouwd als vanzelfsprekend dat verscheidenheid in huidskleur
onbelangrijk, irrelevant en betekenisloos is. Deze consensus blijft grotendeels onuitgesproken'. Dat
heeft politieke consequenties, stelt ze. 'Omdat 'ras' niet genoemd wordt, wordt het lastig om racisme
te herkennen en in de gaten te houden.'
Deze hang naar kleurenblindheid is zo groot dat witte mensen soms zelfs wat verontwaardigd zijn als
zwarte en bruine mensen wel racisme willen aankaarten.
Witte mensen die besluiten dat een debat over racisme of racistische symboliek niet gevoerd hoeft te
worden: ook dat is white privilege in actie.
Maar ook witte mensen die het Zwarte Pietdebat wel belangrijk vinden, en die zwarte en bruine
activisten steunen in hun inspanningen, hebben daarbij profijt van hun privilege. Zo is anti-racisme
voor witte mensen een veel vrijblijvender onderneming. Het is iets dat je doet omdat je dat nodig
1
,vindt en wel zo beschaafd; voor zwarte en bruine mensen is verzet tegen racisme een kwestie van
noodzaak.
Je kunt white privilege niet opgeven. Daarvoor zit het nog te diep verweven met de vezels van onze
samenleving.
Wat witte mensen wel kunnen doen, is hun privilege erkennen. Een aardige plek om te beginnen is
aanvaarden dat ook wij een huidskleur hebben: racisme speelt ook in ons leven een rol.
Wanneer zwarte en bruine mensen mij wijzen op mijn white privilege, doen ze in feite een vrij
bescheiden verzoek: dat ik niet net doe alsof zaken als racisme, voorrecht en kleur niet bestaan. Dat
ik me ervan bewust word dat ik deel ben van een systeem dat onderscheid maakt, en dat ik daarvan
profiteer. En dat ik vervolgens verantwoordelijkheid neem voor wat ik met mijn privilege doe.
Gescheiden werelden in een bruisende stad
‘Flawsome’: iemand die zijn fouten omarmt en weet dat ie desondanks geweldig is.
Peter den Oudsten is trots op zijn succesvolle stad, maar weet ook dat veel mensen niet
meeprofiteren van dat succes. Dat doet hem pijn. ,,De armoede in deze stad is schrijnend. Om dat te
zien moet je beter kijken.’’
Een vijfde van de kinderen in de stad heeft ouders van wie het inkomen onder het minimum zit. Veel
van hen wonen in een wijk als Vinkhuizen.
Niet alleen het inkomen bepaalt of mensen wel of niet meekomen in de stad. Het draait ook om
sociale verbanden, gezondheid, opleiding, wel of niet gehoord worden. Echt mis gaat het als mensen
zich zo aan de kant voelen staan dat ze zich afkeren.
In het zuidelijke deel van Paddepoel is de laatste jaren veel nieuw gebouwd. De Grote Beerstraat is
een scheidslijn: aan de ene kant grote moderne gezinswoningen, aan de andere kant de eenvoudige
huizen uit de jaren zestig.
Groningen hecht belang aan gemengde wijken. Nieuwe koopwoningen tussen de sociale huur in is
een van de maatregelen om de wijken divers en leefbaar te houden. Maar werelden blijven vaak
gescheiden, ook al wonen mensen op elkaars lip.
Mensen in de schuldsanering, zegt de burgemeester, leveren een topprestatie.
Ook de Oosterparkwijk is tegenwoordig gemengd. Hoog oplopend item in de wijk is de fusie tussen
de Borgmanschool en de Siebe Jan Boumaschool. Een meer elitaire basisschool met de school van de
‘echte’ Oosterparkers. Ouders staan niet te trappelen.
Jacob Dijkstra: ,,Uiteindelijk bepaalt waar je vandaan komt – hoe het thuis is, wat je ouders
verwachten, wat je meekrijgt – voor een heel groot deel hoe ver je het schopt. Veel meer dan de
school waar je op zit. Iedereen kan dan wel dezelfde kansen krijgen, maar die verschillen
reproduceren zichzelf.’’
Liesbeth van de Wetering: nu zoeken mensen iemand van dezelfde economische status. Ook scholen
en sportclubs zijn steeds vaker gericht op een specifieke levensstijl. Na je twaalfde kom je elkaar
eigenlijk nauwelijks meer tegen.’
Eenzaamheid is overal. ,,Ik heb daar ook last van’’, zegt Ellen de Visser. ,,In mijn straat zijn kinderen
het bindende element, maar verder leeft iedereen erg voor zich.’’
Een verdeelde stad, zegt Liesbeth van de Wetering, is voor niemand goed. Ook niet voor de happy
few. ,,Onderzoeken wijzen uit dat samenlevingen ongelukkiger worden als het te veel gaat over geld
verdienen alleen en minder over de zaken waar het echt om draait.
Met het verheffingsideaal is lang gedacht dat als iedereen maar dezelfde kansen krijgt, gelijkheid
uiteindelijk zal volgen. ,,Maar het is een veel hardnekkiger probleem.’’
Socioloog Jacob Dijkstra denkt dat het verschil schrijnender is door die gedachte dat iedereen alles
moet kunnen worden. ,,We zijn succesmachientjes geworden. Als het niet lukt, is het je eigen schuld.’’
We hebben het probleem nog nooit kunnen oplossen, constateert de burgemeester met spijt. ,,En als
er een groep is die niet profiteert van het succes van de stad, wordt het gat groter.’’ Het is een wrange
conclusie. Want hoe succesvol is de stad dan echt?
2
,Sociologie en de moderne samenleving
Sociologie: eerste kennismaking
Sociologen zijn op velerlei terreinen actief: arbeid en economie, onderwijs, sociale ongelijkheid,
huwelijk en seksualiteit, grootstedelijke samenlevingsproblemen, deelname aan de politieke
besluitvorming, socialezekerheidsvraagstukken, de sociale samenhang in de multiculturele
samenleving en dergelijke. Rond deze terreinen hebben zich specialismen gevormd. Ze zijn op
uiteenlopende wijzen met samenlevingsvraagstukken bezig en hanteren verschillende werkwijzen bij
het bestuderen samen samenlevingsvraagstukken.
Modernisering: maatschappelijke veranderingen die zich vanaf de industriële revolutie hebben
voorgedaan en die tot de ontwikkeling van ons type samenleving hebben geleid.
Wat bestuderen sociologen?: samenlevingsvraagstukken, wijze waarop mensen samenleven en de
problemen die dat met zich brengt.
Hoofdvragen van de sociologie:
1. Het orde- of cohesievraagstuk: wat houdt de samenleving bijeen? Hoe komt in de
samenleving orde en samenhang tot stand.
2. Het ongelijkheidsvraagstuk: hoe worden de schaarse, algemeen begeerde zaken en
voorrechten in de samenleving verdeeld en welke gevolgen heeft dat voor de onderlinge
verhoudingen tussen groepen in de samenleving?
3. Het identiteitsvraagstuk: in hoeverre beïnvloeden maatschappelijke verhoudingen het
zelfbeeld en het zelfbesef (de identiteit) van groepen en individuen in de samenleving?
Modernisering
Traditionele standensamenleving moderne samenleving(solidariteit verloren, individuele stijging in
het leven mogelijk).
Spectaculaire veranderingen: uitvinding stoommachine, ontwikkeling grootschalige industrie, groei
van steden tot plaatsen waar grote mensenmassa’s geconcentreerd samenwonen met problemen als
armoede en slechte woon- en levensomstandigheden tot gevolg, de ontwikkeling van de
wetenschappen (natuurwetenschappen). Modernisering verwijst evenzeer naar trager
voortschrijdende, minder zichtbare, maar daarom niet minder diepgaande veranderingen (bijv.
moderne staten met staatsbureaucratieën, terugdringing van betekenis van godsdienst als factor in
maatschappelijke leven). Worden ook aangeduid met meer abstracte begrippen als staats- en
natievorming, bureaucratisering, democratisering, secularisering, rationalisatie en individualisering.
Modernisering is in zekere zin verzamelbegrip voor groot aantal deels met elkaar verbonden
veranderingsprocessen. Begrip roept verscheidenheid aan betekenissen op.
Hoofddimensies van het moderniseringsproces: differentiatie, commodificatie en rationalisatie
- Differentiatie
Splitsing van een oorspronkelijk homogeen geheel in delen met een eigen karakter en
samenstelling en met een eigen functie ten opzichte van dat geheel. Die splitsing of
afscheiding kan zowel personen en groepen als instituties en structuren betreffen.
Taakdifferentiatie: wanneer personen en groepen in toenemende mate specifieke taken en
functies toegewezen krijgen.
Systeemdifferentiatie: als functies die voorheen in een samenlevingsverband werden
gecombineerd, zich gaan verzelfstandigen en aan aparte sociale structuren (organisaties en
instellingen) worden gekoppeld.
- Commodificatie
Feit dat allerlei menselijke activiteiten en de resultaten daarvan veel meer dan vroeger
worden afgemeten aan het geld dat ze opbrengen. Marx: worden teruggebracht tot ‘waren’
die op de markt verhandeld kunnen worden. De intrinsieke waarde wordt steeds meer
ondergeschikt gemaakt aan de in geld uitgedrukte ruilwaarde. Hangt samen met steeds
grotere werkingskracht van markten en toenemende rol van het geld.
- Rationalisatie
3
, Weber en Simmel. Het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid met de bedoeling
haar voorspelbaar en beheersbaar te maken. Impliceert dat ons denken en handelen steeds
meer onderworpen is aan berekening, beredenering en beheersing. Men gaat in de loop van
de tijd meer op de rede/het verstand vertrouwen in plaats van op tradities op dogma’s. het
geloof in magische krachten op het ingrijpen van hogere machten verdwijnt. Gaat hand in
hand met secularisering: belang van religieuze factoren voor het maatschappelijke leven
vermindert.
Sociologie, samenlevingsproblemen en hoofdvragen
Goudsblom: sociologie is de studie van de wijze waarop mensen de problemen van hun samenleving
kunnen oplossen. In elk samenlevingsverband:
- Onderlinge relaties vreedzaam en geordend laten verlopen
- Vragen onderlinge solidariteit: wie hoort erbij?
- Verdeling van als waardevol beschouwde materiële en immateriële zaken vormen voorwerp
van wedijver en rivaliteit
- Situatie bereiken die voor een groot deel van de leden acceptabel is
- Wat vormt precies het eigene van de groep of samenleving?
- Hoe onderscheid men zich op grond van dergelijke zelfbeelden van andere
samenlevingsverbanden?
Marx’ visie op de moderne samenleving
De geschiedenis van elke tot nog toe bestaande maatschappij is de geschiedenis van de klassenstrijd.
Tegenstelling tussen twee klassen in de samenleving. Moderne samenleving: tussen kapitalist en
arbeider. Berust op economische basis: al dan niet bezitten van productiemiddelen. Grote
afhankelijkheidsrelatie tussen kapitalisten, diegenen die de productiemiddelen bezitten en de
arbeiders (proletariërs), zij die geen productiemiddelen bezitten en hun arbeidskracht aanbieden.
Bij arbeidswaardeleer is de meerwaarde van de arbeid het cruciale begrip. Kapitalisten buiten
arbeiders uit door hun minder loon voor hun arbeid te geven dan hun op grond van de waarde van
hun arbeid toekomt. In feite geeft de kapitalist de arbeider net zoveel als nodig is om zijn arbeid te
reproduceren. Kapitalist zal er op uit zijn minder te betalen dan wat de arbeid van de arbeider heb
oplevert, en het verschil tussen beide zal een aanzienlijk deel van zijn winst uitmaken, de
meerwaarde.
De winst eigent de kapitalist zich toe, terwijl deze eigen door de arbeider verwezenlijkt is en aan hem
toebehoort. Toe-eigening van meerwaarde door kapitalisten is mogelijk door hun sterke
machtspositie als bezitters van productiemiddelen. Winst is dus feitelijk gebaseerd op uitbuiting van
de arbeid. Marx: rijken steeds rijker, armen steeds armer, klassentegenstelling zal steeds scherper
worden. Middenklassen, tussen bezitters en niet-bezitters in, zullen verdwijnen, met als gevolg dat er
polarisatie van de klassencultuur optreedt. Een steeds grotere meerderheid van de bevolking zal tot
het proletariaat gaan behoren.
Arbeider werkt in dit systeem voor een ander als enige uitweg om te overleven. Arbeid wordt iets
buiten hemzelf, iets wat hem niet toebehoort. Marx: vervreemding. Arbeider staat als vreemde
tegenover zijn eigen arbeid, maar daarmee wordt hij ook een vreemde voor zichzelf. Hij verliest zo
datgene wat de mens werkelijk tot mens maakt, namelijk het vermogen om door middel van arbeid
de wereld om zich heen en dus ook zichzelf op een hoger niveau van ontwikkeling te brengen. Wordt
in plaats daarvan beheerst door ontwikkelingen waarop hij zelf geen invloed kan uitoefenen.
Arbeider vervreemdt van het product dat hij zelf voortbrengt: produceert niet voor bevrediging van
behoeften maar voor de markt. Vervreemding ten opzichte van arbeidsproces: arbeid is tot plicht
geworden en is een middel om andere behoeften te bevredigen. Werken is onaangenaam geworden.
Mens vervreemdt verder van zijn medemens: worden van elkaar gescheiden en tegen elkaar
uitgespeeld als concurrenten. Arbeider vervreemdt uiteindelijk van zichzelf: hij is slechts een schijn
van wat hij eigenlijk zou kunnen zijn.
Maatschappijvisies in de klassieke academische sociologie: Emile Durkheim
Durkheim: sociale cohesie: wat hield mensen vroeger bijeen en wat bindt mensen in de moderne
samenleving?
4
Nu pas zie ik mijn privileges als wit mens
Soms klinkt 'white privilege' als een beschuldiging; alsof iemand ons onze huidskleur kwalijk neemt,
of dat we ons nu voor ons witte vel moeten gaan schamen.
Maar wat is white privilege nou eigenlijk precies? Er is verwarring over het begrip. Om maar eens iets
te noemen: natuurlijk kun je white privilege hebben, en tegelijkertijd op andere manieren helemaal
niet bevoorrecht zijn, stellen genderwetenschappers Josh Cerretti en Theresa Warburton. White
privilege betekent niet dat je leven één grote rozentuin is.
Blogger Sandra S. schreef: dat er mensen zijn die white privilege hebben 'is dus zeker geen
beschuldiging maar een constatering van de werkelijkheid. Dat je witte privileges hebt, daar kun je
niets aan doen'.
'Privilege erkennen betekent simpelweg dat je je ervan bewust bent dat sommige mensen veel harder
moeten werken om dingen mee te maken die jij voor lief neemt (als ze ze al ooit kunnen meemaken)',
schrijft Crosley-Corcoran.
Het niet-weten dat je dit voorrecht hebt, is een belangrijk aspect ervan. McIntosh: 'Ik denk dat witten
zorgvuldig geleerd wordt om white privilege niet te herkennen. Dat 'leren' klinkt in het Nederlands
erg doelbewust; dat is niet wat McIntosh bedoelt. Eerder wil ze laten zien hoe witte mensen in onze
cultuur van jongs af aan (en grotendeels onbewust) meekrijgen dat hun levens, hun kleur, hun
ervaringen en hun kansen de norm zijn.
Dat veel witte mensen zich niet bewust zijn van white privilege wil niet zeggen dat ze niet weten dat
er zoiets als racisme bestaat. De meeste witte mensen zijn daarvan voldoende doordrongen, en nette
witte mensen zijn er bovendien tegen. Wat onze cultuur witte mensen niet bijbrengt, is hoezeer we
zelf partij zijn in het racismevraagstuk. Voor veel mensen is racisme iets dat gaat over van die eigen-
volk-eerst-gekkies en af en toe een loslopende neonazi. Wij schudden dan afkeurend ons hoofd, maar
vergeten dat racisme in onze cultuur niet alleen een kwestie is van deze oelewappers. Zoals racisme-
onderzoeker en inmiddels hoogleraar Philomena Essed al in 1984 in haar boek Alledaags racisme
schreef: 'Degene die denkt dat racisme inhoudt dat er expliciet gezegd of geschreven wordt: 'Zwarte
mensen zijn van een minder soort', zal wellicht concluderen dat er weinig racisme voorkomt in
Nederland.' Maar, voegt Essed eraan toe, die boodschap verspreidt zich ook vaak op minder zichtbare
manieren, in het dagelijks leven of in bedrijven, de politiek, de media, de kunsten.
McIntosh: 'Als een wit persoon heb ik me gerealiseerd dat mij is geleerd dat racisme iets is dat andere
mensen op een achterstand zet, maar dat me geleerd was niet te zien dat een aspect dat daaruit
voortvloeit, white privilege, mij een voordeel geeft.' Oftewel: in een cultureel systeem waar sommige
mensen minder gewaardeerd en achtergesteld worden, profiteren anderen. Als we weten dat racisme
bestaat en zwarte en bruine mensen benadeelt, dan moet het tegenovergestelde ook waar zijn:
omdat racisme bestaat, hebben witte mensen een voordeel. Dat voordeel, dat is ons privilege.
Neem één van de grotere bonusvoordelen die horen bij white privilege: de mogelijkheid om
kleurenblind te zijn (geen ras zien): is een voorrecht.
Dienke Hondius: ras wordt beschouwd als vanzelfsprekend dat verscheidenheid in huidskleur
onbelangrijk, irrelevant en betekenisloos is. Deze consensus blijft grotendeels onuitgesproken'. Dat
heeft politieke consequenties, stelt ze. 'Omdat 'ras' niet genoemd wordt, wordt het lastig om racisme
te herkennen en in de gaten te houden.'
Deze hang naar kleurenblindheid is zo groot dat witte mensen soms zelfs wat verontwaardigd zijn als
zwarte en bruine mensen wel racisme willen aankaarten.
Witte mensen die besluiten dat een debat over racisme of racistische symboliek niet gevoerd hoeft te
worden: ook dat is white privilege in actie.
Maar ook witte mensen die het Zwarte Pietdebat wel belangrijk vinden, en die zwarte en bruine
activisten steunen in hun inspanningen, hebben daarbij profijt van hun privilege. Zo is anti-racisme
voor witte mensen een veel vrijblijvender onderneming. Het is iets dat je doet omdat je dat nodig
1
,vindt en wel zo beschaafd; voor zwarte en bruine mensen is verzet tegen racisme een kwestie van
noodzaak.
Je kunt white privilege niet opgeven. Daarvoor zit het nog te diep verweven met de vezels van onze
samenleving.
Wat witte mensen wel kunnen doen, is hun privilege erkennen. Een aardige plek om te beginnen is
aanvaarden dat ook wij een huidskleur hebben: racisme speelt ook in ons leven een rol.
Wanneer zwarte en bruine mensen mij wijzen op mijn white privilege, doen ze in feite een vrij
bescheiden verzoek: dat ik niet net doe alsof zaken als racisme, voorrecht en kleur niet bestaan. Dat
ik me ervan bewust word dat ik deel ben van een systeem dat onderscheid maakt, en dat ik daarvan
profiteer. En dat ik vervolgens verantwoordelijkheid neem voor wat ik met mijn privilege doe.
Gescheiden werelden in een bruisende stad
‘Flawsome’: iemand die zijn fouten omarmt en weet dat ie desondanks geweldig is.
Peter den Oudsten is trots op zijn succesvolle stad, maar weet ook dat veel mensen niet
meeprofiteren van dat succes. Dat doet hem pijn. ,,De armoede in deze stad is schrijnend. Om dat te
zien moet je beter kijken.’’
Een vijfde van de kinderen in de stad heeft ouders van wie het inkomen onder het minimum zit. Veel
van hen wonen in een wijk als Vinkhuizen.
Niet alleen het inkomen bepaalt of mensen wel of niet meekomen in de stad. Het draait ook om
sociale verbanden, gezondheid, opleiding, wel of niet gehoord worden. Echt mis gaat het als mensen
zich zo aan de kant voelen staan dat ze zich afkeren.
In het zuidelijke deel van Paddepoel is de laatste jaren veel nieuw gebouwd. De Grote Beerstraat is
een scheidslijn: aan de ene kant grote moderne gezinswoningen, aan de andere kant de eenvoudige
huizen uit de jaren zestig.
Groningen hecht belang aan gemengde wijken. Nieuwe koopwoningen tussen de sociale huur in is
een van de maatregelen om de wijken divers en leefbaar te houden. Maar werelden blijven vaak
gescheiden, ook al wonen mensen op elkaars lip.
Mensen in de schuldsanering, zegt de burgemeester, leveren een topprestatie.
Ook de Oosterparkwijk is tegenwoordig gemengd. Hoog oplopend item in de wijk is de fusie tussen
de Borgmanschool en de Siebe Jan Boumaschool. Een meer elitaire basisschool met de school van de
‘echte’ Oosterparkers. Ouders staan niet te trappelen.
Jacob Dijkstra: ,,Uiteindelijk bepaalt waar je vandaan komt – hoe het thuis is, wat je ouders
verwachten, wat je meekrijgt – voor een heel groot deel hoe ver je het schopt. Veel meer dan de
school waar je op zit. Iedereen kan dan wel dezelfde kansen krijgen, maar die verschillen
reproduceren zichzelf.’’
Liesbeth van de Wetering: nu zoeken mensen iemand van dezelfde economische status. Ook scholen
en sportclubs zijn steeds vaker gericht op een specifieke levensstijl. Na je twaalfde kom je elkaar
eigenlijk nauwelijks meer tegen.’
Eenzaamheid is overal. ,,Ik heb daar ook last van’’, zegt Ellen de Visser. ,,In mijn straat zijn kinderen
het bindende element, maar verder leeft iedereen erg voor zich.’’
Een verdeelde stad, zegt Liesbeth van de Wetering, is voor niemand goed. Ook niet voor de happy
few. ,,Onderzoeken wijzen uit dat samenlevingen ongelukkiger worden als het te veel gaat over geld
verdienen alleen en minder over de zaken waar het echt om draait.
Met het verheffingsideaal is lang gedacht dat als iedereen maar dezelfde kansen krijgt, gelijkheid
uiteindelijk zal volgen. ,,Maar het is een veel hardnekkiger probleem.’’
Socioloog Jacob Dijkstra denkt dat het verschil schrijnender is door die gedachte dat iedereen alles
moet kunnen worden. ,,We zijn succesmachientjes geworden. Als het niet lukt, is het je eigen schuld.’’
We hebben het probleem nog nooit kunnen oplossen, constateert de burgemeester met spijt. ,,En als
er een groep is die niet profiteert van het succes van de stad, wordt het gat groter.’’ Het is een wrange
conclusie. Want hoe succesvol is de stad dan echt?
2
,Sociologie en de moderne samenleving
Sociologie: eerste kennismaking
Sociologen zijn op velerlei terreinen actief: arbeid en economie, onderwijs, sociale ongelijkheid,
huwelijk en seksualiteit, grootstedelijke samenlevingsproblemen, deelname aan de politieke
besluitvorming, socialezekerheidsvraagstukken, de sociale samenhang in de multiculturele
samenleving en dergelijke. Rond deze terreinen hebben zich specialismen gevormd. Ze zijn op
uiteenlopende wijzen met samenlevingsvraagstukken bezig en hanteren verschillende werkwijzen bij
het bestuderen samen samenlevingsvraagstukken.
Modernisering: maatschappelijke veranderingen die zich vanaf de industriële revolutie hebben
voorgedaan en die tot de ontwikkeling van ons type samenleving hebben geleid.
Wat bestuderen sociologen?: samenlevingsvraagstukken, wijze waarop mensen samenleven en de
problemen die dat met zich brengt.
Hoofdvragen van de sociologie:
1. Het orde- of cohesievraagstuk: wat houdt de samenleving bijeen? Hoe komt in de
samenleving orde en samenhang tot stand.
2. Het ongelijkheidsvraagstuk: hoe worden de schaarse, algemeen begeerde zaken en
voorrechten in de samenleving verdeeld en welke gevolgen heeft dat voor de onderlinge
verhoudingen tussen groepen in de samenleving?
3. Het identiteitsvraagstuk: in hoeverre beïnvloeden maatschappelijke verhoudingen het
zelfbeeld en het zelfbesef (de identiteit) van groepen en individuen in de samenleving?
Modernisering
Traditionele standensamenleving moderne samenleving(solidariteit verloren, individuele stijging in
het leven mogelijk).
Spectaculaire veranderingen: uitvinding stoommachine, ontwikkeling grootschalige industrie, groei
van steden tot plaatsen waar grote mensenmassa’s geconcentreerd samenwonen met problemen als
armoede en slechte woon- en levensomstandigheden tot gevolg, de ontwikkeling van de
wetenschappen (natuurwetenschappen). Modernisering verwijst evenzeer naar trager
voortschrijdende, minder zichtbare, maar daarom niet minder diepgaande veranderingen (bijv.
moderne staten met staatsbureaucratieën, terugdringing van betekenis van godsdienst als factor in
maatschappelijke leven). Worden ook aangeduid met meer abstracte begrippen als staats- en
natievorming, bureaucratisering, democratisering, secularisering, rationalisatie en individualisering.
Modernisering is in zekere zin verzamelbegrip voor groot aantal deels met elkaar verbonden
veranderingsprocessen. Begrip roept verscheidenheid aan betekenissen op.
Hoofddimensies van het moderniseringsproces: differentiatie, commodificatie en rationalisatie
- Differentiatie
Splitsing van een oorspronkelijk homogeen geheel in delen met een eigen karakter en
samenstelling en met een eigen functie ten opzichte van dat geheel. Die splitsing of
afscheiding kan zowel personen en groepen als instituties en structuren betreffen.
Taakdifferentiatie: wanneer personen en groepen in toenemende mate specifieke taken en
functies toegewezen krijgen.
Systeemdifferentiatie: als functies die voorheen in een samenlevingsverband werden
gecombineerd, zich gaan verzelfstandigen en aan aparte sociale structuren (organisaties en
instellingen) worden gekoppeld.
- Commodificatie
Feit dat allerlei menselijke activiteiten en de resultaten daarvan veel meer dan vroeger
worden afgemeten aan het geld dat ze opbrengen. Marx: worden teruggebracht tot ‘waren’
die op de markt verhandeld kunnen worden. De intrinsieke waarde wordt steeds meer
ondergeschikt gemaakt aan de in geld uitgedrukte ruilwaarde. Hangt samen met steeds
grotere werkingskracht van markten en toenemende rol van het geld.
- Rationalisatie
3
, Weber en Simmel. Het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid met de bedoeling
haar voorspelbaar en beheersbaar te maken. Impliceert dat ons denken en handelen steeds
meer onderworpen is aan berekening, beredenering en beheersing. Men gaat in de loop van
de tijd meer op de rede/het verstand vertrouwen in plaats van op tradities op dogma’s. het
geloof in magische krachten op het ingrijpen van hogere machten verdwijnt. Gaat hand in
hand met secularisering: belang van religieuze factoren voor het maatschappelijke leven
vermindert.
Sociologie, samenlevingsproblemen en hoofdvragen
Goudsblom: sociologie is de studie van de wijze waarop mensen de problemen van hun samenleving
kunnen oplossen. In elk samenlevingsverband:
- Onderlinge relaties vreedzaam en geordend laten verlopen
- Vragen onderlinge solidariteit: wie hoort erbij?
- Verdeling van als waardevol beschouwde materiële en immateriële zaken vormen voorwerp
van wedijver en rivaliteit
- Situatie bereiken die voor een groot deel van de leden acceptabel is
- Wat vormt precies het eigene van de groep of samenleving?
- Hoe onderscheid men zich op grond van dergelijke zelfbeelden van andere
samenlevingsverbanden?
Marx’ visie op de moderne samenleving
De geschiedenis van elke tot nog toe bestaande maatschappij is de geschiedenis van de klassenstrijd.
Tegenstelling tussen twee klassen in de samenleving. Moderne samenleving: tussen kapitalist en
arbeider. Berust op economische basis: al dan niet bezitten van productiemiddelen. Grote
afhankelijkheidsrelatie tussen kapitalisten, diegenen die de productiemiddelen bezitten en de
arbeiders (proletariërs), zij die geen productiemiddelen bezitten en hun arbeidskracht aanbieden.
Bij arbeidswaardeleer is de meerwaarde van de arbeid het cruciale begrip. Kapitalisten buiten
arbeiders uit door hun minder loon voor hun arbeid te geven dan hun op grond van de waarde van
hun arbeid toekomt. In feite geeft de kapitalist de arbeider net zoveel als nodig is om zijn arbeid te
reproduceren. Kapitalist zal er op uit zijn minder te betalen dan wat de arbeid van de arbeider heb
oplevert, en het verschil tussen beide zal een aanzienlijk deel van zijn winst uitmaken, de
meerwaarde.
De winst eigent de kapitalist zich toe, terwijl deze eigen door de arbeider verwezenlijkt is en aan hem
toebehoort. Toe-eigening van meerwaarde door kapitalisten is mogelijk door hun sterke
machtspositie als bezitters van productiemiddelen. Winst is dus feitelijk gebaseerd op uitbuiting van
de arbeid. Marx: rijken steeds rijker, armen steeds armer, klassentegenstelling zal steeds scherper
worden. Middenklassen, tussen bezitters en niet-bezitters in, zullen verdwijnen, met als gevolg dat er
polarisatie van de klassencultuur optreedt. Een steeds grotere meerderheid van de bevolking zal tot
het proletariaat gaan behoren.
Arbeider werkt in dit systeem voor een ander als enige uitweg om te overleven. Arbeid wordt iets
buiten hemzelf, iets wat hem niet toebehoort. Marx: vervreemding. Arbeider staat als vreemde
tegenover zijn eigen arbeid, maar daarmee wordt hij ook een vreemde voor zichzelf. Hij verliest zo
datgene wat de mens werkelijk tot mens maakt, namelijk het vermogen om door middel van arbeid
de wereld om zich heen en dus ook zichzelf op een hoger niveau van ontwikkeling te brengen. Wordt
in plaats daarvan beheerst door ontwikkelingen waarop hij zelf geen invloed kan uitoefenen.
Arbeider vervreemdt van het product dat hij zelf voortbrengt: produceert niet voor bevrediging van
behoeften maar voor de markt. Vervreemding ten opzichte van arbeidsproces: arbeid is tot plicht
geworden en is een middel om andere behoeften te bevredigen. Werken is onaangenaam geworden.
Mens vervreemdt verder van zijn medemens: worden van elkaar gescheiden en tegen elkaar
uitgespeeld als concurrenten. Arbeider vervreemdt uiteindelijk van zichzelf: hij is slechts een schijn
van wat hij eigenlijk zou kunnen zijn.
Maatschappijvisies in de klassieke academische sociologie: Emile Durkheim
Durkheim: sociale cohesie: wat hield mensen vroeger bijeen en wat bindt mensen in de moderne
samenleving?
4
