Inhoud
Wereld..................................................................................................................2
Geschiedenis en mondialisering.........................................................................................................2
Gevolgen mondialisering....................................................................................................................2
Indicatoren voor het vergelijken van landen......................................................................................3
Landen en indicatoren........................................................................................................................3
Mondialisering....................................................................................................................................4
Mondialisering en techniek................................................................................................................5
Verstedelijking....................................................................................................................................5
Washington, NY en LA........................................................................................................................5
Internationale migratie.......................................................................................................................6
Aarde....................................................................................................................7
Endogene processen...........................................................................................................................7
Exogene processen.............................................................................................................................7
Kenmerken landschapzones...............................................................................................................7
Klimaat................................................................................................................................................8
Kringlopen en aardoppervlak.............................................................................................................8
Middellandse Zeegebied....................................................................................................................9
Platentektoniek en vulkanen............................................................................................................10
Veranderingen in landschapzones....................................................................................................10
Zuid-Amerika....................................................................................................11
Beeldvorming over Zuid-Amerika.....................................................................................................11
Fysischgeografische kenmerken van Zuid-Amerika..........................................................................11
Sociaalgeografische kenmerken van Zuid-Amerika..........................................................................12
Ontwikkelingsprocessen in Zuid-Amerika.........................................................................................13
Leefomgeving.....................................................................................................14
Leefbaarheid.....................................................................................................................................14
Nederlandse kustbeleid....................................................................................................................14
Overstromingsrisico en wateroverlast..............................................................................................15
Randstad...........................................................................................................................................15
Rivierbeleid.......................................................................................................................................16
Steden..............................................................................................................................................16
, Wereld
Geschiedenis en mondialisering
Het ‘krimpen’ van de wereld is begonnen met de grote ontdekkingsreizen vanuit Europa in de
16e eeuw. Achtereenvolgens beheersten daarbij Portugal, Spanje, Nederland en Engeland de
wereldzeeën en daarmee de wereldhandel. Elk van deze hegemoniale staten bouwde voor
kortere of langere tijd een indrukwekkende koloniale wereldmacht op. De kolonisten drongen
daarbij ook de Europese cultuur en normen en waarden – soms met geweld – op aan niet-
westerse gebieden (europeanisering). Vooral in de 19e eeuw (de eeuw van het imperialisme)
was de greep van de moederlanden op de kolonies stevig. Na de Tweede Wereldoorlog vond
er een snelle dekolonisatie plaats en kwamen de VS als nieuwe hegemoniale staat op. De
vraag is of het in de toekomst nog één staat zal zijn die een belangrijk stempel op de wereld
kan drukken, of dat we op weg zijn naar een multipolaire wereldorde. Ook kan het zijn dat
internationale bedrijven, succesvolle gebieden en (wereld)steden de rol van staten steeds meer
overnemen.
De toekomst zal uitwijzen of er een global shift zal plaatsvinden, waarbij het economische en
politieke zwaartepunt bijvoorbeeld verschuift van de Atlantic Rim naar de Pacific Rim. Zeker
is dat op economisch gebied de vrije markteconomie het uitgangspunt is. Dit economisch
systeem wordt door internationale organisaties als het IMF en de WTO krachtig ondersteund.
Op politiek en militair terrein is er wellicht een grotere rol weggelegd voor supranationale
organisaties als de VN. Spannend om te zien is ook of China – sinds 2010 de tweede
economie in de wereld – zich als een echte wereldmacht gaat gedragen. Dan zal de
geopolitieke kaart opnieuw veranderen.
Hoewel globalisering dus een proces is met een lange historie, komt de vervlechting van
gebieden en samenlevingen sinds 1980 in een stroomversnelling. Nooit eerder was de
mobiliteit van mensen (toerisme, migratie) en bedrijven (bijvoorbeeld uitschuiving (het proces
van de verplaatsing van economische activiteiten) naar lagelonenlanden) zo groot als nu. Het
gevolg is onder andere dat er een nieuwe internationale arbeidsverdeling is ontstaan en dat de
wereld verandert in samenlevingen verbonden via netwerken. Een kenmerk van deze
internationale arbeidsverdeling is dat de productieketen van goederen en diensten is verspreid
over tal van gebieden. Bedrijven kiezen voor elk onderdeel van het productieproces die plaats
die het grootste comparatieve voordeel oplevert. De rol van de landen in de periferie en
semiperiferie verschuift langzaam. Maar vergis je niet, de wereld wordt nog steeds beheerst
door oude bekenden (EU, VS, Japan) uit het triadische netwerk. Ruim 70 procent van de
wereldhandel speelt zich af tussen of binnen de leden van deze triade. Reshoring is het
terughalen van bedrijfsactiviteiten naar het eigen land. Het is het tegenovergestelde proces
van offshoring, waar processen juist naar het buitenland worden verplaatst.
Gevolgen mondialisering
De gevolgen van globalisering verschilt van gebied tot gebied. De ene regio profiteert meer
van de globalisering dan de andere. Het blijkt dat globalisering aan de ene kant voor
eenwording zorgt, aan de andere kant treedt juist verbrokkeling op. Door blokvorming
proberen staten zich tegen dit laatste te wapenen. Hoewel door de globalisering de welvaart in
de wereld de afgelopen dertig jaar is gestegen, is tegelijkertijd de sociale en regionale
ongelijkheid toegenomen. Grote groepen mensen die vooral in de slow world leven, kunnen
niet concurreren met de fast world. Deze gebieden zijn kansloos in de sterk concurrerende
, internationale omgeving, en de bevolking ziet haar vroegere economische basis verdwijnen
zonder dat zij er veel aan kan doen. De backwash-effecten van de globalisering zijn hier
sterker dan de spread-effecten. Deze achterblijvende gebieden tref je niet alleen aan in de
periferie, maar ook steeds vaker in de centrumlanden. Ook binnen een economische sector
kunnen de verschillen groot zijn. Een gebied met moderne, grootschalige landbouw staat dan
bijvoorbeeld tegenover een gebied met traditionele, kleinschalige landbouw. Dat noem je
fragmentarische modernisering. Juist deze gebieden en groepen mensen zijn de doelgroep van
de andersglobalisten. Deze mondiale activisten verwerpen de globalisering niet, maar willen
wel aandacht voor de ‘slachtoffers’.
Indicatoren voor het vergelijken van landen
Op economisch gebied is er een verband tussen de koopkracht en de verdeling van de
beroepsbevolking. In het algemeen geldt: hoe armer de bevolking, hoe meer mensen in de
landbouw werken. We zien dat de beroepsbevolking in de semiperiferie doorschuift van de
primaire naar de secundaire en tertiaire sector. De internationale arbeidsverdeling verandert.
Maar welvaart heeft ook grote invloed op het welzijn van de mensen, zoals blijkt uit het
verband tussen de ruimtelijke spreiding van het bbp per hoofd en de VN-ontwikkelingsindex.
Deze index is samengesteld uit het inkomen, het analfabetisme en de levensverwachting.
Verschil in welvaart heeft ook invloed op demografische kenmerken. Rijke landen zijn met
hun lage geboorte- en sterftecijfers en trage bevolkingsgroei al verder opgeschoven in het
demografische transitiemodel. De bevolking vergrijst en dat zie je in de leeftijdsopbouw. Hier
neemt de demografische druk verder toe. De demografische druk is de som van het aantal
personen van 0 tot 20 jaar en 65 jaar of ouder in verhouding tot de personen van 20 tot 65
jaar. Dit cijfer geeft inzicht in de verhouding van het niet-werkende deel van de bevolking tot
het werkende deel van de bevolking. In arme landen is de vruchtbaarheid nog hoog. Het
sterftecijfer – vooral de kindersterfte – daalt snel, onder andere door de verbeterde medische
en hygiënische situatie. Gevolg van dit alles is dat een steeds groter deel van de
wereldbevolking in de (semi)periferie woont. Ook de verdeling van de bevolking tussen stad
en platteland verandert. In ontwikkelingslanden is de verstedelijkingsgraad nog een stuk lager
dan in de centrumlanden, maar door het hoge verstedelijkingstempo slaat ook hier de balans
steeds meer door naar de stad. Dat heeft twee gevolgen: een steeds groter deel van de
megasteden ligt in niet-westerse gebieden en de bevolkingsspreiding in veel landen en
gebieden wordt steeds ongelijkmatiger.
Ook is er verband tussen welvaart en politieke spreidingspatronen. Het democratische gehalte
van rijkere landen is meestal hoger dan dat van arme landen. In arme landen worden de
mensenrechten vaak nog geschonden.
Landen en indicatoren
Mondiaal kun je de wereld bijvoorbeeld indelen in centrum, semiperiferie en periferie. Maar
als je inzoomt op een lager schaalniveau zie je dat het brp/hoofd sterk kan verschillen
(regionale ongelijkheid) en er grote verschillen zijn tussen de verschillende sociale klassen
(sociale ongelijkheid). Door regelmatig te wisselen van schaalniveau wordt je wereldbeeld
steeds genuanceerder.
Wereld..................................................................................................................2
Geschiedenis en mondialisering.........................................................................................................2
Gevolgen mondialisering....................................................................................................................2
Indicatoren voor het vergelijken van landen......................................................................................3
Landen en indicatoren........................................................................................................................3
Mondialisering....................................................................................................................................4
Mondialisering en techniek................................................................................................................5
Verstedelijking....................................................................................................................................5
Washington, NY en LA........................................................................................................................5
Internationale migratie.......................................................................................................................6
Aarde....................................................................................................................7
Endogene processen...........................................................................................................................7
Exogene processen.............................................................................................................................7
Kenmerken landschapzones...............................................................................................................7
Klimaat................................................................................................................................................8
Kringlopen en aardoppervlak.............................................................................................................8
Middellandse Zeegebied....................................................................................................................9
Platentektoniek en vulkanen............................................................................................................10
Veranderingen in landschapzones....................................................................................................10
Zuid-Amerika....................................................................................................11
Beeldvorming over Zuid-Amerika.....................................................................................................11
Fysischgeografische kenmerken van Zuid-Amerika..........................................................................11
Sociaalgeografische kenmerken van Zuid-Amerika..........................................................................12
Ontwikkelingsprocessen in Zuid-Amerika.........................................................................................13
Leefomgeving.....................................................................................................14
Leefbaarheid.....................................................................................................................................14
Nederlandse kustbeleid....................................................................................................................14
Overstromingsrisico en wateroverlast..............................................................................................15
Randstad...........................................................................................................................................15
Rivierbeleid.......................................................................................................................................16
Steden..............................................................................................................................................16
, Wereld
Geschiedenis en mondialisering
Het ‘krimpen’ van de wereld is begonnen met de grote ontdekkingsreizen vanuit Europa in de
16e eeuw. Achtereenvolgens beheersten daarbij Portugal, Spanje, Nederland en Engeland de
wereldzeeën en daarmee de wereldhandel. Elk van deze hegemoniale staten bouwde voor
kortere of langere tijd een indrukwekkende koloniale wereldmacht op. De kolonisten drongen
daarbij ook de Europese cultuur en normen en waarden – soms met geweld – op aan niet-
westerse gebieden (europeanisering). Vooral in de 19e eeuw (de eeuw van het imperialisme)
was de greep van de moederlanden op de kolonies stevig. Na de Tweede Wereldoorlog vond
er een snelle dekolonisatie plaats en kwamen de VS als nieuwe hegemoniale staat op. De
vraag is of het in de toekomst nog één staat zal zijn die een belangrijk stempel op de wereld
kan drukken, of dat we op weg zijn naar een multipolaire wereldorde. Ook kan het zijn dat
internationale bedrijven, succesvolle gebieden en (wereld)steden de rol van staten steeds meer
overnemen.
De toekomst zal uitwijzen of er een global shift zal plaatsvinden, waarbij het economische en
politieke zwaartepunt bijvoorbeeld verschuift van de Atlantic Rim naar de Pacific Rim. Zeker
is dat op economisch gebied de vrije markteconomie het uitgangspunt is. Dit economisch
systeem wordt door internationale organisaties als het IMF en de WTO krachtig ondersteund.
Op politiek en militair terrein is er wellicht een grotere rol weggelegd voor supranationale
organisaties als de VN. Spannend om te zien is ook of China – sinds 2010 de tweede
economie in de wereld – zich als een echte wereldmacht gaat gedragen. Dan zal de
geopolitieke kaart opnieuw veranderen.
Hoewel globalisering dus een proces is met een lange historie, komt de vervlechting van
gebieden en samenlevingen sinds 1980 in een stroomversnelling. Nooit eerder was de
mobiliteit van mensen (toerisme, migratie) en bedrijven (bijvoorbeeld uitschuiving (het proces
van de verplaatsing van economische activiteiten) naar lagelonenlanden) zo groot als nu. Het
gevolg is onder andere dat er een nieuwe internationale arbeidsverdeling is ontstaan en dat de
wereld verandert in samenlevingen verbonden via netwerken. Een kenmerk van deze
internationale arbeidsverdeling is dat de productieketen van goederen en diensten is verspreid
over tal van gebieden. Bedrijven kiezen voor elk onderdeel van het productieproces die plaats
die het grootste comparatieve voordeel oplevert. De rol van de landen in de periferie en
semiperiferie verschuift langzaam. Maar vergis je niet, de wereld wordt nog steeds beheerst
door oude bekenden (EU, VS, Japan) uit het triadische netwerk. Ruim 70 procent van de
wereldhandel speelt zich af tussen of binnen de leden van deze triade. Reshoring is het
terughalen van bedrijfsactiviteiten naar het eigen land. Het is het tegenovergestelde proces
van offshoring, waar processen juist naar het buitenland worden verplaatst.
Gevolgen mondialisering
De gevolgen van globalisering verschilt van gebied tot gebied. De ene regio profiteert meer
van de globalisering dan de andere. Het blijkt dat globalisering aan de ene kant voor
eenwording zorgt, aan de andere kant treedt juist verbrokkeling op. Door blokvorming
proberen staten zich tegen dit laatste te wapenen. Hoewel door de globalisering de welvaart in
de wereld de afgelopen dertig jaar is gestegen, is tegelijkertijd de sociale en regionale
ongelijkheid toegenomen. Grote groepen mensen die vooral in de slow world leven, kunnen
niet concurreren met de fast world. Deze gebieden zijn kansloos in de sterk concurrerende
, internationale omgeving, en de bevolking ziet haar vroegere economische basis verdwijnen
zonder dat zij er veel aan kan doen. De backwash-effecten van de globalisering zijn hier
sterker dan de spread-effecten. Deze achterblijvende gebieden tref je niet alleen aan in de
periferie, maar ook steeds vaker in de centrumlanden. Ook binnen een economische sector
kunnen de verschillen groot zijn. Een gebied met moderne, grootschalige landbouw staat dan
bijvoorbeeld tegenover een gebied met traditionele, kleinschalige landbouw. Dat noem je
fragmentarische modernisering. Juist deze gebieden en groepen mensen zijn de doelgroep van
de andersglobalisten. Deze mondiale activisten verwerpen de globalisering niet, maar willen
wel aandacht voor de ‘slachtoffers’.
Indicatoren voor het vergelijken van landen
Op economisch gebied is er een verband tussen de koopkracht en de verdeling van de
beroepsbevolking. In het algemeen geldt: hoe armer de bevolking, hoe meer mensen in de
landbouw werken. We zien dat de beroepsbevolking in de semiperiferie doorschuift van de
primaire naar de secundaire en tertiaire sector. De internationale arbeidsverdeling verandert.
Maar welvaart heeft ook grote invloed op het welzijn van de mensen, zoals blijkt uit het
verband tussen de ruimtelijke spreiding van het bbp per hoofd en de VN-ontwikkelingsindex.
Deze index is samengesteld uit het inkomen, het analfabetisme en de levensverwachting.
Verschil in welvaart heeft ook invloed op demografische kenmerken. Rijke landen zijn met
hun lage geboorte- en sterftecijfers en trage bevolkingsgroei al verder opgeschoven in het
demografische transitiemodel. De bevolking vergrijst en dat zie je in de leeftijdsopbouw. Hier
neemt de demografische druk verder toe. De demografische druk is de som van het aantal
personen van 0 tot 20 jaar en 65 jaar of ouder in verhouding tot de personen van 20 tot 65
jaar. Dit cijfer geeft inzicht in de verhouding van het niet-werkende deel van de bevolking tot
het werkende deel van de bevolking. In arme landen is de vruchtbaarheid nog hoog. Het
sterftecijfer – vooral de kindersterfte – daalt snel, onder andere door de verbeterde medische
en hygiënische situatie. Gevolg van dit alles is dat een steeds groter deel van de
wereldbevolking in de (semi)periferie woont. Ook de verdeling van de bevolking tussen stad
en platteland verandert. In ontwikkelingslanden is de verstedelijkingsgraad nog een stuk lager
dan in de centrumlanden, maar door het hoge verstedelijkingstempo slaat ook hier de balans
steeds meer door naar de stad. Dat heeft twee gevolgen: een steeds groter deel van de
megasteden ligt in niet-westerse gebieden en de bevolkingsspreiding in veel landen en
gebieden wordt steeds ongelijkmatiger.
Ook is er verband tussen welvaart en politieke spreidingspatronen. Het democratische gehalte
van rijkere landen is meestal hoger dan dat van arme landen. In arme landen worden de
mensenrechten vaak nog geschonden.
Landen en indicatoren
Mondiaal kun je de wereld bijvoorbeeld indelen in centrum, semiperiferie en periferie. Maar
als je inzoomt op een lager schaalniveau zie je dat het brp/hoofd sterk kan verschillen
(regionale ongelijkheid) en er grote verschillen zijn tussen de verschillende sociale klassen
(sociale ongelijkheid). Door regelmatig te wisselen van schaalniveau wordt je wereldbeeld
steeds genuanceerder.
