Samenvatting mens en recht 2023
Hoofdstuk 1 Recht en regels:
1.1 Waarom is er recht
-Rechten en plichten: komen voort uit normen en waarden die algemeen gelden in de maatschappij.
-Zo’n norm is bijvoorbeeld dat afspraken moeten worden nagekomen of dat iemand een ander geen
schade mag toebrengen.
-Door dit in zogenoemde rechtsregels vast te leggen, met de wijze waarop die regels gehandhaafd
kunnen worden, krijgt het recht vorm.
-Het recht brengt een doelmatige ordening aan in de samenleving. Zoals bijvoorbeeld verkeersregels
om chaos te voorkomen.
-Tevens geeft het recht spelregels voor gedragingen tussen individuen onderling en voor het
handelen door de overheid.
-Daarnaast stuurt het recht het individuele gedrag van de burgers > Sturing gedrag
-Recht en rechtvaardigheid zijn geen synoniemen van elkaar, maar het recht is in beginsel wel gericht
op rechtvaardigheid.
1.2 vindplaatsen van het recht
-Vindplaatsen van het recht zijn opgenomen is zogenoemde rechtsbronnen
1. de wet en regelgeving
2. de jurisprudentie
3. de gewoonte
4. verdragen.
-Wetten bevatten rechtsregels die zijn vastgesteld door de overheid. Tot die overheid behoort onze
centrale volksvertegenwoordiging, bestaande uit:
1. eerste en tweede kamer (ook wel de Staten-Generaal genoemd)
2. lagere overheidsorganen, zoals de minister, Provinciale staten en de gemeente
-Alleen wetten die afkomstig zijn van de hoogste wetgever worden met wet aangeduid. We kennen
bijvoorbeeld het Burgerlijk wetboek, de Jeugdwet en de Gemeentewet.
-De bepalingen in deze wetten zijn allemaal genummerd en worden wetsartikelen genoemd.
-Een wettenbundel is een verzameling officiële wetten die door de uitgever zijn geselecteerd en
samen in een boek zijn opgenomen.
-De hoogste wet in Nederland is de Grondwet.
-In lagere regelgeving komt het woord wet niet voor, een regeling die afkomstig is van de regering
wordt een Koninklijk besluit (KB) genoemd.
-Een koninklijk besluit dat wel regels bevat, wordt een Algemene maatregel van bestuur (AMvB)
genoemd.
-Een regeling afkomstig van de minister wordt een ministeriële regeling genoemd.
-Een regeling van Provinciale staten of de gemeenteraad wordt een verordening genoemd.
-Vorderingen en richtlijnen die gelden voor de hele EU worden gemeenschapsverorderingen
genoemd en zijn hoger dan de Nederlandse Grondwet.
-Tot de rechtsbron wet behoren dus de wetten en lagere regelgeving in Nederland, en de hogere
regelgeving van de EU.
-Een tweede rechtsbron is de jurisprudentie > ontstaat doordat algemene regels in de diverse wetten
en in de overige regelgeving moeten worden toegepast in individuele situaties, die vaak heel
verschillend zijn.
-Het is de taak van de rechter om uit te maken hoe de regels bedoeld zijn, hij doet dit door
rechtsregels te interpreteren en de uitkomst ervan te formuleren in een uitspraak.
-Afhankelijk van de soort zaak of het niveau waarop er recht wordt gesproken, heeft zo’n uitspraak
vonnis, uitspraak of arrest.
-Omdat in de rechtspraak nieuw recht wordt gevormd door rechters, wordt jurisprudentie ook wel
rechtersrecht genoemd.
1
,-Een derde rechtsbron is het gewoonterecht, de regels van het gewoonterecht zijn niet ergens
opgetekend maar ontstaan in de loop van de tijd door het gebruik ervan in algemene kring. Deze
regels komen maar weinig voor.
-De vierde bron is het recht dat in verdragen is vastgelegd. Verdragen zijn afspraken tussen twee of
meer staten die op schrift zijn gesteld en die gelden in de staten die partij zijn bij het verdrag.
-Veel bepalingen in verdragen hebben een directe werking, dat wil zeggen dat iedereen daar zich
direct op kan beroepen ook als deze niet zijn opgenomen in wetten of lagere regelgeving in
Nederland.
1.3 Aard van de regels
-Sommige rechtsregels leggen aan individuen of partijen die een juridische relatie of rechtsbetrekking
met elkaar hebben, dwingend bepaalde rechten of plichten op. Dit zijn regels van dwingend recht
waar niet van mag worden afgeweken.
-Andere rechtsregels geven partijen de mogelijkheid om zelf dingen nader te regelen, dit heet het
semidwingend recht.
-Er zijn regels die alleen gelden als specifieke afspraken ontbreken, dit wordt aanvullend recht
genoemd.
-Semidwingend en aanvullend recht komen vooral voor bij rechtsregels die betrekking hebben op het
sluiten van een overeenkomst.
-In rechtsregels van dwingend recht staan vaak woorden als moet, is verplicht of nietig.
-Met nietig wordt bedoeld dat het beding (dit is de voorwaarde) niet bestaat.
-Niet alle rechtsregels hebben dezelfde rechtskracht. De rechtskracht is namelijk afhankelijk van het
orgaan waar de regelgeving vandaan komt.
-In al deze regelingen bestaat een rangorde, waarbij de eerste het hoogste in rang is.
1. verdragen
2. gemeenschapsverorderingen en richtlijnen
3. Grondwet
4. overige wetten
5. algemene maatregelen van het bestuur
6. ministeriële regelingen en richtlijnen
7. provinciale verordeningen
8. gemeentelijke verordeningen
-Het objectieve recht bevat alle geldende regels, dus alle rechten en plichten die in de rechtsbronnen
zijn vastgelegd.
-Een subjectief recht moet van een objectief recht worden afgeleid. Dit gebeurt als een bepaald
objectief recht specifiek wordt toegekend aan een individu.
-Omdat het objectieve recht plichten bevat, kan er vanzelfsprekend ook sprake zijn van subjectieve
plichten.
-Alleen subjectieve rechten en plichten kunnen worden afgedwongen bij de rechter.
1.4 Grondrechten
-Grondrechten zijn de meest elementaire en onvervreemdbare rechten van een individu, die zowel
door de overheid als door anderen gerespecteerd moeten worden.
-De grondrechten vormen het fundament voor een menswaardige samenleving. Ze gaan bijvoorbeeld
over discriminatie, vrijheid van meningsuiting, privacy.
-Deze grondrechten worden klassieke grondrechten genoemd.
-Voor het maken van inbreuk op een grondrecht moet altijd een wettelijke grond bestaan.
-Er zijn ook sociale grondrechten, zoals het recht op gezondheidszorg, sociale zekerheid, recht op
werk en welvaart.
-De sociale grondrechten vormen een opdracht voor de overheid om ervoor te zorgen dat er in
Nederland onder andere goede gezondheidszorg, voldoende woon en werkgelegenheid is.
-Als de overheid hierin tekortschiet kunnen er politieke middelen worden ingezet.
2
, 1.5 Recht en de praktijk van het zorg en welzijnswerk
-Het recht vormt enerzijds het kader waarbinnen de hulp en dienstverlening in het domein sociaal
werk plaatsvindt. Het bepaalt de juridische verhouding tussen de hulp en dienstverlener en de client
en geeft inhoud aan de verantwoordelijkheden en verplichtingen van beide partijen. Anderzijds
bepaalt het recht de juridische (on)mogelijkheden van de client om zijn eigen welzijn vorm te geven.
-Juridisering van de maatschappij > de neiging om alles zwart op wit te zetten en overal regeltjes voor
te bedenken.
-Hulp en dienstverleners zijn geen juristen maar kunnen hun cliënten wel ondersteunen bij het
vinden van de juiste (rechts)hulp en, waar dat nodig en mogelijk is, hun eigen hulp en dienstverlening
afstemmen op de sociaaljuridische situatie van de client.
Hoofdstuk 2 Indeling van het recht
2.1 Publiekrecht en privaatrecht
-Het recht kan worden ingedeeld in publiekrecht en privaatrecht.
-Het publiekrecht bevat regels voor het uitoefenen van gezag door de overheid in haar relatie met de
burger en tussen overheidsorganen onderling.
-Het privaatrecht heeft betrekking op de rechtsverhouding tussen (rechts)personen.
-De overheid oefent gezag uit op burgers door middel van wetgeving, bestuur en het toepassen van
sancties; dit behoort tot het publiekrecht.
-Het publiekrecht wordt onderverdeeld in het staatsrecht, het bestuursrecht en het strafrecht.
-In het staatsrecht is geregeld hoe de wetgeving tot stand komt. Een voorbeeld van een staatsrecht is
de gemeentewet.
-De gemeente heeft drie organen: de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders
(B&W) en de burgemeester.
-Het bestuursrecht bevat de regels voor organen van de overheid en andere organen die met
openbaar gezag zijn bekleed, voor het gebruik van hun bevoegdheden. Dit wordt besturen genoemd
en de organen heten daarom bestuursorganen.
-Naast het B&W zijn er nog meer bestuursorganen die een besluitvormende bevoegdheid hebben. Al
deze besluiten worden beschikkingen genoemd.
-Voor bestuursorganen gelden algemene beginselen van behoorlijk bestuur (abbb). De meest
belangrijke zijn:
1.Zorgvuldigheidsbeginsel; verlangt van het bestuursorgaan dat het een besluit zorgvuldig
voorbereidt.
2.Rechtszekerheidsbeginsel; vereist dat burgers erop kunnen vertrouwen dat hun rechten en
plichten niet zomaar veranderen.
3.Gelijkheidsbeginsel; dwingt het bestuursorgaan gelijke gevallen zo veel mogelijk gelijk te
behandelen.
4.Verbod van misbruik van bevoegdheid; verbiedt een bestuursorgaan om zijn bevoegdheid voor een
ander doel te gebruiken.
5.Motiveringsbeginsel; bestuursorgaan moet zijn besluiten goed motiveren.
-In de algemene wet bestuursrecht zijn regels voor het optreden door de overheid vastgelegd.
-Rechtsbescherming: regels met betrekking tot de bescherming van de burger tegen de overheid,
zoals bezwaar en beroep.
-Als behandeling van de klacht geen oplossing biedt, dan kan de klager de Nationale ombudsman
vragen om een onderzoek in te stellen.
-Het derde rechtsgebied in het publiekrecht is het strafrecht. Hieronder vallen alle gedragingen die
de wetgever strafbaar heeft gesteld, evenals de straffen die de rechter kan opleggen en de regels
voor de manier waarop de daders berecht moeten worden.
-De belangrijkste wetten waarin het strafrecht is opgetekend, zijn het wetboek van strafrecht en het
wetboek van strafvordering.
3
Hoofdstuk 1 Recht en regels:
1.1 Waarom is er recht
-Rechten en plichten: komen voort uit normen en waarden die algemeen gelden in de maatschappij.
-Zo’n norm is bijvoorbeeld dat afspraken moeten worden nagekomen of dat iemand een ander geen
schade mag toebrengen.
-Door dit in zogenoemde rechtsregels vast te leggen, met de wijze waarop die regels gehandhaafd
kunnen worden, krijgt het recht vorm.
-Het recht brengt een doelmatige ordening aan in de samenleving. Zoals bijvoorbeeld verkeersregels
om chaos te voorkomen.
-Tevens geeft het recht spelregels voor gedragingen tussen individuen onderling en voor het
handelen door de overheid.
-Daarnaast stuurt het recht het individuele gedrag van de burgers > Sturing gedrag
-Recht en rechtvaardigheid zijn geen synoniemen van elkaar, maar het recht is in beginsel wel gericht
op rechtvaardigheid.
1.2 vindplaatsen van het recht
-Vindplaatsen van het recht zijn opgenomen is zogenoemde rechtsbronnen
1. de wet en regelgeving
2. de jurisprudentie
3. de gewoonte
4. verdragen.
-Wetten bevatten rechtsregels die zijn vastgesteld door de overheid. Tot die overheid behoort onze
centrale volksvertegenwoordiging, bestaande uit:
1. eerste en tweede kamer (ook wel de Staten-Generaal genoemd)
2. lagere overheidsorganen, zoals de minister, Provinciale staten en de gemeente
-Alleen wetten die afkomstig zijn van de hoogste wetgever worden met wet aangeduid. We kennen
bijvoorbeeld het Burgerlijk wetboek, de Jeugdwet en de Gemeentewet.
-De bepalingen in deze wetten zijn allemaal genummerd en worden wetsartikelen genoemd.
-Een wettenbundel is een verzameling officiële wetten die door de uitgever zijn geselecteerd en
samen in een boek zijn opgenomen.
-De hoogste wet in Nederland is de Grondwet.
-In lagere regelgeving komt het woord wet niet voor, een regeling die afkomstig is van de regering
wordt een Koninklijk besluit (KB) genoemd.
-Een koninklijk besluit dat wel regels bevat, wordt een Algemene maatregel van bestuur (AMvB)
genoemd.
-Een regeling afkomstig van de minister wordt een ministeriële regeling genoemd.
-Een regeling van Provinciale staten of de gemeenteraad wordt een verordening genoemd.
-Vorderingen en richtlijnen die gelden voor de hele EU worden gemeenschapsverorderingen
genoemd en zijn hoger dan de Nederlandse Grondwet.
-Tot de rechtsbron wet behoren dus de wetten en lagere regelgeving in Nederland, en de hogere
regelgeving van de EU.
-Een tweede rechtsbron is de jurisprudentie > ontstaat doordat algemene regels in de diverse wetten
en in de overige regelgeving moeten worden toegepast in individuele situaties, die vaak heel
verschillend zijn.
-Het is de taak van de rechter om uit te maken hoe de regels bedoeld zijn, hij doet dit door
rechtsregels te interpreteren en de uitkomst ervan te formuleren in een uitspraak.
-Afhankelijk van de soort zaak of het niveau waarop er recht wordt gesproken, heeft zo’n uitspraak
vonnis, uitspraak of arrest.
-Omdat in de rechtspraak nieuw recht wordt gevormd door rechters, wordt jurisprudentie ook wel
rechtersrecht genoemd.
1
,-Een derde rechtsbron is het gewoonterecht, de regels van het gewoonterecht zijn niet ergens
opgetekend maar ontstaan in de loop van de tijd door het gebruik ervan in algemene kring. Deze
regels komen maar weinig voor.
-De vierde bron is het recht dat in verdragen is vastgelegd. Verdragen zijn afspraken tussen twee of
meer staten die op schrift zijn gesteld en die gelden in de staten die partij zijn bij het verdrag.
-Veel bepalingen in verdragen hebben een directe werking, dat wil zeggen dat iedereen daar zich
direct op kan beroepen ook als deze niet zijn opgenomen in wetten of lagere regelgeving in
Nederland.
1.3 Aard van de regels
-Sommige rechtsregels leggen aan individuen of partijen die een juridische relatie of rechtsbetrekking
met elkaar hebben, dwingend bepaalde rechten of plichten op. Dit zijn regels van dwingend recht
waar niet van mag worden afgeweken.
-Andere rechtsregels geven partijen de mogelijkheid om zelf dingen nader te regelen, dit heet het
semidwingend recht.
-Er zijn regels die alleen gelden als specifieke afspraken ontbreken, dit wordt aanvullend recht
genoemd.
-Semidwingend en aanvullend recht komen vooral voor bij rechtsregels die betrekking hebben op het
sluiten van een overeenkomst.
-In rechtsregels van dwingend recht staan vaak woorden als moet, is verplicht of nietig.
-Met nietig wordt bedoeld dat het beding (dit is de voorwaarde) niet bestaat.
-Niet alle rechtsregels hebben dezelfde rechtskracht. De rechtskracht is namelijk afhankelijk van het
orgaan waar de regelgeving vandaan komt.
-In al deze regelingen bestaat een rangorde, waarbij de eerste het hoogste in rang is.
1. verdragen
2. gemeenschapsverorderingen en richtlijnen
3. Grondwet
4. overige wetten
5. algemene maatregelen van het bestuur
6. ministeriële regelingen en richtlijnen
7. provinciale verordeningen
8. gemeentelijke verordeningen
-Het objectieve recht bevat alle geldende regels, dus alle rechten en plichten die in de rechtsbronnen
zijn vastgelegd.
-Een subjectief recht moet van een objectief recht worden afgeleid. Dit gebeurt als een bepaald
objectief recht specifiek wordt toegekend aan een individu.
-Omdat het objectieve recht plichten bevat, kan er vanzelfsprekend ook sprake zijn van subjectieve
plichten.
-Alleen subjectieve rechten en plichten kunnen worden afgedwongen bij de rechter.
1.4 Grondrechten
-Grondrechten zijn de meest elementaire en onvervreemdbare rechten van een individu, die zowel
door de overheid als door anderen gerespecteerd moeten worden.
-De grondrechten vormen het fundament voor een menswaardige samenleving. Ze gaan bijvoorbeeld
over discriminatie, vrijheid van meningsuiting, privacy.
-Deze grondrechten worden klassieke grondrechten genoemd.
-Voor het maken van inbreuk op een grondrecht moet altijd een wettelijke grond bestaan.
-Er zijn ook sociale grondrechten, zoals het recht op gezondheidszorg, sociale zekerheid, recht op
werk en welvaart.
-De sociale grondrechten vormen een opdracht voor de overheid om ervoor te zorgen dat er in
Nederland onder andere goede gezondheidszorg, voldoende woon en werkgelegenheid is.
-Als de overheid hierin tekortschiet kunnen er politieke middelen worden ingezet.
2
, 1.5 Recht en de praktijk van het zorg en welzijnswerk
-Het recht vormt enerzijds het kader waarbinnen de hulp en dienstverlening in het domein sociaal
werk plaatsvindt. Het bepaalt de juridische verhouding tussen de hulp en dienstverlener en de client
en geeft inhoud aan de verantwoordelijkheden en verplichtingen van beide partijen. Anderzijds
bepaalt het recht de juridische (on)mogelijkheden van de client om zijn eigen welzijn vorm te geven.
-Juridisering van de maatschappij > de neiging om alles zwart op wit te zetten en overal regeltjes voor
te bedenken.
-Hulp en dienstverleners zijn geen juristen maar kunnen hun cliënten wel ondersteunen bij het
vinden van de juiste (rechts)hulp en, waar dat nodig en mogelijk is, hun eigen hulp en dienstverlening
afstemmen op de sociaaljuridische situatie van de client.
Hoofdstuk 2 Indeling van het recht
2.1 Publiekrecht en privaatrecht
-Het recht kan worden ingedeeld in publiekrecht en privaatrecht.
-Het publiekrecht bevat regels voor het uitoefenen van gezag door de overheid in haar relatie met de
burger en tussen overheidsorganen onderling.
-Het privaatrecht heeft betrekking op de rechtsverhouding tussen (rechts)personen.
-De overheid oefent gezag uit op burgers door middel van wetgeving, bestuur en het toepassen van
sancties; dit behoort tot het publiekrecht.
-Het publiekrecht wordt onderverdeeld in het staatsrecht, het bestuursrecht en het strafrecht.
-In het staatsrecht is geregeld hoe de wetgeving tot stand komt. Een voorbeeld van een staatsrecht is
de gemeentewet.
-De gemeente heeft drie organen: de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders
(B&W) en de burgemeester.
-Het bestuursrecht bevat de regels voor organen van de overheid en andere organen die met
openbaar gezag zijn bekleed, voor het gebruik van hun bevoegdheden. Dit wordt besturen genoemd
en de organen heten daarom bestuursorganen.
-Naast het B&W zijn er nog meer bestuursorganen die een besluitvormende bevoegdheid hebben. Al
deze besluiten worden beschikkingen genoemd.
-Voor bestuursorganen gelden algemene beginselen van behoorlijk bestuur (abbb). De meest
belangrijke zijn:
1.Zorgvuldigheidsbeginsel; verlangt van het bestuursorgaan dat het een besluit zorgvuldig
voorbereidt.
2.Rechtszekerheidsbeginsel; vereist dat burgers erop kunnen vertrouwen dat hun rechten en
plichten niet zomaar veranderen.
3.Gelijkheidsbeginsel; dwingt het bestuursorgaan gelijke gevallen zo veel mogelijk gelijk te
behandelen.
4.Verbod van misbruik van bevoegdheid; verbiedt een bestuursorgaan om zijn bevoegdheid voor een
ander doel te gebruiken.
5.Motiveringsbeginsel; bestuursorgaan moet zijn besluiten goed motiveren.
-In de algemene wet bestuursrecht zijn regels voor het optreden door de overheid vastgelegd.
-Rechtsbescherming: regels met betrekking tot de bescherming van de burger tegen de overheid,
zoals bezwaar en beroep.
-Als behandeling van de klacht geen oplossing biedt, dan kan de klager de Nationale ombudsman
vragen om een onderzoek in te stellen.
-Het derde rechtsgebied in het publiekrecht is het strafrecht. Hieronder vallen alle gedragingen die
de wetgever strafbaar heeft gesteld, evenals de straffen die de rechter kan opleggen en de regels
voor de manier waarop de daders berecht moeten worden.
-De belangrijkste wetten waarin het strafrecht is opgetekend, zijn het wetboek van strafrecht en het
wetboek van strafvordering.
3
