Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
Voortplanting – Hoorcolleges
Hoorcollege 1: Introductie – Tom Stout
Wilde dieren kunnen zich prima zonder ons voortplanten. Zonder ons gaat het zelfs beter dan wanneer we ons er wel
mee bemoeien. Waarom is de dierenarts dan soms nodig? Dat hangt van het doel van het dier af (GD/paard/LH), of
deze voor hobby of commerciële fokkerij wordt gebruikt (dan spelen economische factoren een rol). Om wildlife en
bedreigde diersoorten te behouden is gecontroleerde fokkerij ook nodig. Ook wordt er gezorgd voor anticonceptie
wanneer het niet wenselijk is dat er jongen geboren worden.
Bij grote huisdieren is fertiliteitsbegeleiding een belangrijke taak voor de dierenarts. Je geeft advies over de keuze van
fokdieren (genetische selectie, erfelijke gebreken/inteelt voorkomen, (on)vruchtbaarheid). Je waarborgt de veiligheid
van mens en dier en vermindert het risico op overdragen van besmettelijke ziektes.
Moderne voortplantingstechnieken:
Kunstmatige inseminatie
o Door middel van een kunstschede wordt sperma van het mannelijke dier afgenomen terwijl deze een
‘fantoomdier’ dekt). Het verschilt per dier hoe moeilijk dit voor elkaar te krijgen is.
o Het wordt bij het vrouwelijke dier ingebracht zonder dat daar een mannelijk dier voor nodig is.
IVF, in vitro bevruchting. Er worden embryo’s gekweekt om later overgezet te worden naar een baarmoeder.
Hier is in principe maar 1 eicel en 1 zaadcel voor nodig.
Hormonale aansturing
De hormonen in het schema zorgen voor aansturing van het voortplantingssysteem.
GnRH wordt in de hypothalamus gemaakt en
wordt naar de hypofyse uitgescheiden.
Hierdoor worden LH en FSH aangemaakt.
FSH stimuleert het ontwikkelen van follikels bij
de vrouwelijke dieren.
LH zorgt voor de ovulatie wanneer er een LH-
piek plaatsvindt. Na de ovulatie zal het follikel
onder invloed van LH gelutheïniseerd worden:
omvorming naar het corpus luteum (gele
lichaam), een tijdelijk endocrien orgaantje wat
progesteron afgeeft. Progesteron zorgt er
dan voor dat er geen LH meer vrijkomt, want
dat is niet meer nodig (als het corpus luteum
er eenmaal is, hoeft het dier niet meer
dekbereid te zijn en hoeven er geen nieuwe
follikels meer te komen). Progesteron is
onmisbaar voor het in stand houden van een dracht! Bij sommige diersoorten komt progesteron ook vanuit de
placenta.
Wanneer de follikels zich ontwikkelen ontstaan hormonen, steroïde hormonen waaronder oestradiol. Deze heeft een
negatieve feedback op de afgifte van FSH zodat er, wanneer er 1 goede follikel is, niet nog meer follikels gaan
ontwikkelen. Wanneer er geen progesteron is, zorgt oestradiol juist voor bronstgedrag.
Als het vrouwelijke dier niet drachtig wordt, dan wordt de cyclus vroegtijdig beëindigd door het hormoon PGF2α wat
wordt aangemaakt in de baarmoeder. Via de bloedbaan gaat dit naar het ovarium en het corpus luteum wordt dan
afgebroken. Er is dan geen progesteron meer, dus bronstgedrag wordt dan ook niet meer geremd.
Signalen bij vrouwelijke dieren
Je kan door verschillende tekenen zien of een vrouwelijk dier dekbereid is. En merrie gaat met haar benen uit
elkaarstaan en de staart een beetje omhoog doen. Een koe die dekbereid is zal blijven staan wanneer er een andere
koe op haar rug springt. Ook kan je inwendig onderzoek doen om het vaginaslijmvlies te bekijken. Wanneer er
progesteron aanwezig is, is het slijmvlies droger. Je kan ook bij grote huisdieren voelen van binnen.
Diagnostiek van de dracht
Om te controleren of een bevruchting gelukt is, kan je een onderzoek uitvoeren. Je kan het embryo zichtbaar maken
met een echo en je kan zelfs het hartje zien kloppen. Later in de dracht kan je ook via de buik een echo maken ipv
alleen van binnenuit.
,Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
Placenta
De placenta is nodig voor het uitwisselen van gas en nutriënten. Aan het eind van de dracht moet hij worden
afgedreven. Een achtergebleven (stuk van de) placenta kan tot ernstige ziekten leiden. Bij paarden bijv. is de placenta
heel erg groot en als je microscopisch kijkt zie je veel aftakkingen zodat de placenta zo groot mogelijk wordt. Een
tweeling bij paarden is bijna nooit succesvol, één van de twee komt in de problemen vanwege te weinig uitwisseling.
Wanneer deze dan uitgedreven wordt, wordt de andere ook gelijk geboren en deze zal het dan ook niet overleven.
Geboortebegeleiding
Je bent als dierenarts verantwoordelijk voor:
- Verwachte partusdatum vaststellen
- Verloop van de bevalling monitoren, gezondheid van moeder en pasgeborenen verzekeren
- Na de geboorte: herstel vd geboorteweg, volgende cyclus, voorbereiding op volgende dracht
Wanneer het jong het niet overleeft moet je altijd zorgen dat de moeder zo min mogelijk schade oploopt.
Je moet altijd bij een levend dier zorgen dat deze genoeg biest krijgt. De periode na de geboorte is voor het
moederdier erg gevaarlijk omdat de placenta kan blijven zitten.
Ziektes en afwijkingen
- Aangeboren/erfelijk
- Besmettelijk
- Traumatisch
- Neoplasie
- Onvruchtbaarheid/subfertiliteit
Hoorcollege 2: Vrouwelijk geslachtsapparaat – Jillis van Maaren
De embryonale aanleg, anatomie (inwendig en uitwendig) en een beetje fysiologie wordt besproken. De placentatie,
vruchtvliezen, mammae en uterus en dracht wordt pas later besproken.
TIP: maak na HC3 een overzicht vd overeenkomsten en verschillen in ontwikkeling tussen mannelijk en vrouwelijk
dier om meer inzicht te krijgen bij het leren.
Het vrouwelijke geslachtsapparaat bestaat uit ovaria (eierstokken), oviduct (eileider), uterus, cervix (baarmoederhals),
vagina en vulva.
Embryonale aanleg
Je begint met 2 gameten die allebei 1n hebben. Wanneer deze elkaar bevruchten noem je dit een
zygote. Hier vinden klievingsdelingen plaats, dit gaat zo door tot je van een morula spreekt, die
lijkt op een braam. Klievingsdelen vinden allemaal plaats binnen de zona pellucida (harde mantel
om de eicel heen) het geheel wordt dus nog niet groter. Vanuit de morula gaan de cellen zich
anders oriënteren binnen de zona pellucida. Er ontstaat een inner cell mass (embryoblast
wordt het embryo) en het trophoblast (hieruit ontstaan de vruchtvliezen). Je spreekt dan van een
blastocyst. Uiteindelijk moet het embryo natuurlijk groeien, dus de blastocyst gaat ‘hatchen’ uit
de zona pellucida.
De inner cell mass vormt een epiblast (boven) en
hypoblast (onder). Daarna vindt de gastrulatie
plaats waarbij de kiembladen ontstaan (ectoderm,
mesoderm en endoderm) vanuit de primitiefstreep.
Cellen vanuit de epiblast rollen in richting hypoblast
en wordt het endoderm. Daar bovenop vormt zich het
mesoderm en de cellen die bovenop blijven liggen
worden het ectoderm.
Hierna gaat het embryo zich meer vormen. Axiaal
wordt de chorda dorsalis gevormd waardoor de
neurale buis gevormd wordt. Aan de zijkant gaat het
mesoderm zich vormen tot paraxiaal mesoderm en
intermediair mesoderm. Bij de plooiing ontstaat er een
oerdarm en daaromheen komt de embryonale
buikholte te liggen.
Het geslachtsapparaat vormt uiteindelijk uit het intermediair mesoderm. Als eerst ontstaat de pronefros, die gaat in
regressie. Daarna de mesonefros, deze wordt géén nier maar wel het geslachtsapparaat. De metanefros wordt
,Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
uiteindelijk de nier. Aan de mediale zijde van de mesonefros vindt een verdikking (genitale lijst)
van het holte-epitheel plaats waardoor 2 strengen ontstaan die later de gonaden worden
(wordt later ovaria/testes).
De gameten (toekomstige ei- en zaadcellen) migreren vanuit de dooierzak naar deze
presumptieve gonaden, je noemt ze dan primordiale geslachtscellen. Wanneer ze
aankomen, zullen er t gevormd worden. Dit zijn proliferaties van epitheel rondom de
primordiale geslachtscellen. Ook ontstaat er naast de ductus mesonephricus een ductus
paramesonephricus.
Bij de VROUW gaan de geslachtsstrengen in regressie en zullen de PGC’s innestelen.
Bij de MAN gaan de geslachtsstrengen differentiëren tot tubuli semineferi en rete testis.
Om te differentiëren zijn hormonen nodig. Verschillende genen zijn nodig om je tot een man of
vrouw te ontwikkelen. Vooral het SRY-gen is erg belangrijk, die bevindt zich op het Y-gen bij de
man. Hij zorgt voor supressie van DAX1 (een vrouwelijk gen) en hierdoor expressie van SOX9.
Door SOX9 komen mannelijke kenmerken tot expressie.
Natuurlijk zijn er nog hormonen nodig. Bij de VROUW zijn dat oestrogenen waardoor
interne genitaliën ontwikkeld kunnen worden. Bij de MAN zijn dat androgenen
(testosteron) en ontstaan mannelijke geslachtsorganen. Een ander nog erg belangrijk
hormoon is AMH: deze zorgt dat de (vrouwelijke) buis van Müller in regressie gaat bij de
man.
De primordiale geslachtscellen zijn ingenesteld in de geslachtsstrengen en worden
primordiale follikels. Het zijn eicellen met 1 laagje platte epitheelcellen eromheen. Daarna
verdwijnen de geslachtsstrengen. De follikels zitten in de cortex van het ovarium, en in
het merg zit het stroma. Bij de merrie is dit andersom!
Follikeltypen:
- Primordiale follikel = oöcyt omgeven door 1 laag plat
epitheel
- Primaire follikel = oöcyt omgeven door 1 laag kubisch
epithee
- Secundaire follikel = oöcyt omgeven door meerdere lagen
kubisch epitheel, bestaande uit granulosacellen (tegen eicel
aan) en Thecacellen (daar omheen), gescheiden door
basaalmembraan. Aanzet van zona pellucida.
- Tertiair follikel = nog meer laagjes granulosa- en
Thecacellen, en er wordt een holte (antrum) gevormd binnen
de kring van granulosacellen. Vroeg antraal = kleine holte,
laat antraal = grote holte. Deze ontwikkeling kan al
plaatsvinden voor de puberteit (is onafhankelijk van LH en
FSH).
- Pre-ovulatoir follikel/antraal follikel/Graafse Follikel =
eicel met kringetje van granulosacellen er omheen die nu
cumuluscellen (corona radiata) worden genoemd. De
granulosacellen die zich meer aan de buitenkant bevinden
heten nog steeds granulosacellen. Een pre-ovulatoir follikel
kan verdergaan met de meiose maar stopt in meiose II. De
grote holte zorgt dat er veel druk in wordt opgebouwd,
waardoor uiteindelijk ovulatie kan plaatsvinden: de eicel
komt vrij uit het follikel (met nog wat cumuluscellen er
omheen).
Na ovulatie moet de meiose worden voltooid zodat er een haploïde eicel ontstaat die kan worden bevrucht door een
haploïde spermacel.
1 eicel komt vrij per ovulatie, de rest van de follikels worden atretisch (pyknotische kernen, verval). Het follikel waar
de vrijgekomen eicel in zat wordt een corpus luteum en kan hormonen produceren.
, Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
Een multilaminaire follikel (MUF) heeft meerdere lagen granulosa (veel proliferatie, verbonden dmv gap junctions)
en meerdere lagen thecacellen (theca interna bloedvaten om hormonen af te voeren, en theca externa losmazig
bindweefsel).
Terwijl een oöcyt groeit in een follikel produceert deze glycoproteïnen om de zona pellucida te maken en
onderhouden. Er is dus een hoge transcriptie-activiteit in de nucleus. Er zijn gap junctions aanwezig tussen de oöcyt
en de granulosacellen.
- Granulosacellen: FSH-receptoren. Productie van oestrogenen, inhbine, groeifactoren
- Thecacellen: LH-receptoren. Productie van androgenen, groeifactoren
Vanuit de granulosacellen lopen er heel veel uitlopers naar de eicel toe, dus er is veel communicatie tussen de eicel
en de granulosacellen.
Ductus paramesonefricus = buis van Müller
De ductus mesonefricus gaat bij de vrouw in regressie en vormt mannelijke geslachtsorganen.
De ductus paramesonefricus gaat juist bij de man in regressie, maar bij de vrouw wordt dit de oviducten, uterus, cervix
en het bovenste deel van de vagina.
Eerst heb je de infundibulum waar de eicel wordt opgevangen. In de ampulla vindt bevruchting plaats. In de
isthmus komt de morula-blastula tot ontwikkeling. Dit komt uit op de uterus die bestaat uit cornua (hoornen), corpus
(baarmoederlichaam) en cervix (baarmoederhals).
Er is een counter-currentsysteem bij koe, zeug en ooi. De a. ovarica en v. uterina ovarica zitten heel nauw om elkaar
heen gebonden en zorgen hierdoor voor diffusie van uterine PGF2α van de vene naar de arterie, dit zorgt voor een
lytisch effect op het corpus luteum.
Uterustypen
Erg verschillend per diersoort. Dat is ook logisch want het wordt gevormd uit de ductus paramesonefricus. Je hebt aan
2 kanten een ovarium en oviduct, dus eigenlijk ook 2 uteri, de mate van versmelting bepaalt hoe de uterus eruit komt
te zien. Ook de cervix verschilt in lengte en vorm.
De inwendige geslachtsorganen bij de vrouw hangen eerst retroperitoneaal en gaan dan instulpen waardoor ze zijn
bedekt met peritoneum. Het is opgehangen aan het ligamentum latum (broad ligament). Deze bestaat uit de
mesovarium, mesosalpynx (salpynx = oviduct) en mesometrium. Dit vormt de verbinding van de buikwand en
daarnaast zitten er bloedvaten in. Rond de ovaria zit een bursa, een soort zakje zodat het infundibulum makkelijker de
eicel op kan pikken en de eicel niet vrij rondzweeft in de buik.
Andere belangrijke ligamenten:
Voortplanting – Hoorcolleges
Hoorcollege 1: Introductie – Tom Stout
Wilde dieren kunnen zich prima zonder ons voortplanten. Zonder ons gaat het zelfs beter dan wanneer we ons er wel
mee bemoeien. Waarom is de dierenarts dan soms nodig? Dat hangt van het doel van het dier af (GD/paard/LH), of
deze voor hobby of commerciële fokkerij wordt gebruikt (dan spelen economische factoren een rol). Om wildlife en
bedreigde diersoorten te behouden is gecontroleerde fokkerij ook nodig. Ook wordt er gezorgd voor anticonceptie
wanneer het niet wenselijk is dat er jongen geboren worden.
Bij grote huisdieren is fertiliteitsbegeleiding een belangrijke taak voor de dierenarts. Je geeft advies over de keuze van
fokdieren (genetische selectie, erfelijke gebreken/inteelt voorkomen, (on)vruchtbaarheid). Je waarborgt de veiligheid
van mens en dier en vermindert het risico op overdragen van besmettelijke ziektes.
Moderne voortplantingstechnieken:
Kunstmatige inseminatie
o Door middel van een kunstschede wordt sperma van het mannelijke dier afgenomen terwijl deze een
‘fantoomdier’ dekt). Het verschilt per dier hoe moeilijk dit voor elkaar te krijgen is.
o Het wordt bij het vrouwelijke dier ingebracht zonder dat daar een mannelijk dier voor nodig is.
IVF, in vitro bevruchting. Er worden embryo’s gekweekt om later overgezet te worden naar een baarmoeder.
Hier is in principe maar 1 eicel en 1 zaadcel voor nodig.
Hormonale aansturing
De hormonen in het schema zorgen voor aansturing van het voortplantingssysteem.
GnRH wordt in de hypothalamus gemaakt en
wordt naar de hypofyse uitgescheiden.
Hierdoor worden LH en FSH aangemaakt.
FSH stimuleert het ontwikkelen van follikels bij
de vrouwelijke dieren.
LH zorgt voor de ovulatie wanneer er een LH-
piek plaatsvindt. Na de ovulatie zal het follikel
onder invloed van LH gelutheïniseerd worden:
omvorming naar het corpus luteum (gele
lichaam), een tijdelijk endocrien orgaantje wat
progesteron afgeeft. Progesteron zorgt er
dan voor dat er geen LH meer vrijkomt, want
dat is niet meer nodig (als het corpus luteum
er eenmaal is, hoeft het dier niet meer
dekbereid te zijn en hoeven er geen nieuwe
follikels meer te komen). Progesteron is
onmisbaar voor het in stand houden van een dracht! Bij sommige diersoorten komt progesteron ook vanuit de
placenta.
Wanneer de follikels zich ontwikkelen ontstaan hormonen, steroïde hormonen waaronder oestradiol. Deze heeft een
negatieve feedback op de afgifte van FSH zodat er, wanneer er 1 goede follikel is, niet nog meer follikels gaan
ontwikkelen. Wanneer er geen progesteron is, zorgt oestradiol juist voor bronstgedrag.
Als het vrouwelijke dier niet drachtig wordt, dan wordt de cyclus vroegtijdig beëindigd door het hormoon PGF2α wat
wordt aangemaakt in de baarmoeder. Via de bloedbaan gaat dit naar het ovarium en het corpus luteum wordt dan
afgebroken. Er is dan geen progesteron meer, dus bronstgedrag wordt dan ook niet meer geremd.
Signalen bij vrouwelijke dieren
Je kan door verschillende tekenen zien of een vrouwelijk dier dekbereid is. En merrie gaat met haar benen uit
elkaarstaan en de staart een beetje omhoog doen. Een koe die dekbereid is zal blijven staan wanneer er een andere
koe op haar rug springt. Ook kan je inwendig onderzoek doen om het vaginaslijmvlies te bekijken. Wanneer er
progesteron aanwezig is, is het slijmvlies droger. Je kan ook bij grote huisdieren voelen van binnen.
Diagnostiek van de dracht
Om te controleren of een bevruchting gelukt is, kan je een onderzoek uitvoeren. Je kan het embryo zichtbaar maken
met een echo en je kan zelfs het hartje zien kloppen. Later in de dracht kan je ook via de buik een echo maken ipv
alleen van binnenuit.
,Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
Placenta
De placenta is nodig voor het uitwisselen van gas en nutriënten. Aan het eind van de dracht moet hij worden
afgedreven. Een achtergebleven (stuk van de) placenta kan tot ernstige ziekten leiden. Bij paarden bijv. is de placenta
heel erg groot en als je microscopisch kijkt zie je veel aftakkingen zodat de placenta zo groot mogelijk wordt. Een
tweeling bij paarden is bijna nooit succesvol, één van de twee komt in de problemen vanwege te weinig uitwisseling.
Wanneer deze dan uitgedreven wordt, wordt de andere ook gelijk geboren en deze zal het dan ook niet overleven.
Geboortebegeleiding
Je bent als dierenarts verantwoordelijk voor:
- Verwachte partusdatum vaststellen
- Verloop van de bevalling monitoren, gezondheid van moeder en pasgeborenen verzekeren
- Na de geboorte: herstel vd geboorteweg, volgende cyclus, voorbereiding op volgende dracht
Wanneer het jong het niet overleeft moet je altijd zorgen dat de moeder zo min mogelijk schade oploopt.
Je moet altijd bij een levend dier zorgen dat deze genoeg biest krijgt. De periode na de geboorte is voor het
moederdier erg gevaarlijk omdat de placenta kan blijven zitten.
Ziektes en afwijkingen
- Aangeboren/erfelijk
- Besmettelijk
- Traumatisch
- Neoplasie
- Onvruchtbaarheid/subfertiliteit
Hoorcollege 2: Vrouwelijk geslachtsapparaat – Jillis van Maaren
De embryonale aanleg, anatomie (inwendig en uitwendig) en een beetje fysiologie wordt besproken. De placentatie,
vruchtvliezen, mammae en uterus en dracht wordt pas later besproken.
TIP: maak na HC3 een overzicht vd overeenkomsten en verschillen in ontwikkeling tussen mannelijk en vrouwelijk
dier om meer inzicht te krijgen bij het leren.
Het vrouwelijke geslachtsapparaat bestaat uit ovaria (eierstokken), oviduct (eileider), uterus, cervix (baarmoederhals),
vagina en vulva.
Embryonale aanleg
Je begint met 2 gameten die allebei 1n hebben. Wanneer deze elkaar bevruchten noem je dit een
zygote. Hier vinden klievingsdelingen plaats, dit gaat zo door tot je van een morula spreekt, die
lijkt op een braam. Klievingsdelen vinden allemaal plaats binnen de zona pellucida (harde mantel
om de eicel heen) het geheel wordt dus nog niet groter. Vanuit de morula gaan de cellen zich
anders oriënteren binnen de zona pellucida. Er ontstaat een inner cell mass (embryoblast
wordt het embryo) en het trophoblast (hieruit ontstaan de vruchtvliezen). Je spreekt dan van een
blastocyst. Uiteindelijk moet het embryo natuurlijk groeien, dus de blastocyst gaat ‘hatchen’ uit
de zona pellucida.
De inner cell mass vormt een epiblast (boven) en
hypoblast (onder). Daarna vindt de gastrulatie
plaats waarbij de kiembladen ontstaan (ectoderm,
mesoderm en endoderm) vanuit de primitiefstreep.
Cellen vanuit de epiblast rollen in richting hypoblast
en wordt het endoderm. Daar bovenop vormt zich het
mesoderm en de cellen die bovenop blijven liggen
worden het ectoderm.
Hierna gaat het embryo zich meer vormen. Axiaal
wordt de chorda dorsalis gevormd waardoor de
neurale buis gevormd wordt. Aan de zijkant gaat het
mesoderm zich vormen tot paraxiaal mesoderm en
intermediair mesoderm. Bij de plooiing ontstaat er een
oerdarm en daaromheen komt de embryonale
buikholte te liggen.
Het geslachtsapparaat vormt uiteindelijk uit het intermediair mesoderm. Als eerst ontstaat de pronefros, die gaat in
regressie. Daarna de mesonefros, deze wordt géén nier maar wel het geslachtsapparaat. De metanefros wordt
,Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
uiteindelijk de nier. Aan de mediale zijde van de mesonefros vindt een verdikking (genitale lijst)
van het holte-epitheel plaats waardoor 2 strengen ontstaan die later de gonaden worden
(wordt later ovaria/testes).
De gameten (toekomstige ei- en zaadcellen) migreren vanuit de dooierzak naar deze
presumptieve gonaden, je noemt ze dan primordiale geslachtscellen. Wanneer ze
aankomen, zullen er t gevormd worden. Dit zijn proliferaties van epitheel rondom de
primordiale geslachtscellen. Ook ontstaat er naast de ductus mesonephricus een ductus
paramesonephricus.
Bij de VROUW gaan de geslachtsstrengen in regressie en zullen de PGC’s innestelen.
Bij de MAN gaan de geslachtsstrengen differentiëren tot tubuli semineferi en rete testis.
Om te differentiëren zijn hormonen nodig. Verschillende genen zijn nodig om je tot een man of
vrouw te ontwikkelen. Vooral het SRY-gen is erg belangrijk, die bevindt zich op het Y-gen bij de
man. Hij zorgt voor supressie van DAX1 (een vrouwelijk gen) en hierdoor expressie van SOX9.
Door SOX9 komen mannelijke kenmerken tot expressie.
Natuurlijk zijn er nog hormonen nodig. Bij de VROUW zijn dat oestrogenen waardoor
interne genitaliën ontwikkeld kunnen worden. Bij de MAN zijn dat androgenen
(testosteron) en ontstaan mannelijke geslachtsorganen. Een ander nog erg belangrijk
hormoon is AMH: deze zorgt dat de (vrouwelijke) buis van Müller in regressie gaat bij de
man.
De primordiale geslachtscellen zijn ingenesteld in de geslachtsstrengen en worden
primordiale follikels. Het zijn eicellen met 1 laagje platte epitheelcellen eromheen. Daarna
verdwijnen de geslachtsstrengen. De follikels zitten in de cortex van het ovarium, en in
het merg zit het stroma. Bij de merrie is dit andersom!
Follikeltypen:
- Primordiale follikel = oöcyt omgeven door 1 laag plat
epitheel
- Primaire follikel = oöcyt omgeven door 1 laag kubisch
epithee
- Secundaire follikel = oöcyt omgeven door meerdere lagen
kubisch epitheel, bestaande uit granulosacellen (tegen eicel
aan) en Thecacellen (daar omheen), gescheiden door
basaalmembraan. Aanzet van zona pellucida.
- Tertiair follikel = nog meer laagjes granulosa- en
Thecacellen, en er wordt een holte (antrum) gevormd binnen
de kring van granulosacellen. Vroeg antraal = kleine holte,
laat antraal = grote holte. Deze ontwikkeling kan al
plaatsvinden voor de puberteit (is onafhankelijk van LH en
FSH).
- Pre-ovulatoir follikel/antraal follikel/Graafse Follikel =
eicel met kringetje van granulosacellen er omheen die nu
cumuluscellen (corona radiata) worden genoemd. De
granulosacellen die zich meer aan de buitenkant bevinden
heten nog steeds granulosacellen. Een pre-ovulatoir follikel
kan verdergaan met de meiose maar stopt in meiose II. De
grote holte zorgt dat er veel druk in wordt opgebouwd,
waardoor uiteindelijk ovulatie kan plaatsvinden: de eicel
komt vrij uit het follikel (met nog wat cumuluscellen er
omheen).
Na ovulatie moet de meiose worden voltooid zodat er een haploïde eicel ontstaat die kan worden bevrucht door een
haploïde spermacel.
1 eicel komt vrij per ovulatie, de rest van de follikels worden atretisch (pyknotische kernen, verval). Het follikel waar
de vrijgekomen eicel in zat wordt een corpus luteum en kan hormonen produceren.
, Diergeneeskunde jaar 3 Voortplanting Hoorcolleges
Een multilaminaire follikel (MUF) heeft meerdere lagen granulosa (veel proliferatie, verbonden dmv gap junctions)
en meerdere lagen thecacellen (theca interna bloedvaten om hormonen af te voeren, en theca externa losmazig
bindweefsel).
Terwijl een oöcyt groeit in een follikel produceert deze glycoproteïnen om de zona pellucida te maken en
onderhouden. Er is dus een hoge transcriptie-activiteit in de nucleus. Er zijn gap junctions aanwezig tussen de oöcyt
en de granulosacellen.
- Granulosacellen: FSH-receptoren. Productie van oestrogenen, inhbine, groeifactoren
- Thecacellen: LH-receptoren. Productie van androgenen, groeifactoren
Vanuit de granulosacellen lopen er heel veel uitlopers naar de eicel toe, dus er is veel communicatie tussen de eicel
en de granulosacellen.
Ductus paramesonefricus = buis van Müller
De ductus mesonefricus gaat bij de vrouw in regressie en vormt mannelijke geslachtsorganen.
De ductus paramesonefricus gaat juist bij de man in regressie, maar bij de vrouw wordt dit de oviducten, uterus, cervix
en het bovenste deel van de vagina.
Eerst heb je de infundibulum waar de eicel wordt opgevangen. In de ampulla vindt bevruchting plaats. In de
isthmus komt de morula-blastula tot ontwikkeling. Dit komt uit op de uterus die bestaat uit cornua (hoornen), corpus
(baarmoederlichaam) en cervix (baarmoederhals).
Er is een counter-currentsysteem bij koe, zeug en ooi. De a. ovarica en v. uterina ovarica zitten heel nauw om elkaar
heen gebonden en zorgen hierdoor voor diffusie van uterine PGF2α van de vene naar de arterie, dit zorgt voor een
lytisch effect op het corpus luteum.
Uterustypen
Erg verschillend per diersoort. Dat is ook logisch want het wordt gevormd uit de ductus paramesonefricus. Je hebt aan
2 kanten een ovarium en oviduct, dus eigenlijk ook 2 uteri, de mate van versmelting bepaalt hoe de uterus eruit komt
te zien. Ook de cervix verschilt in lengte en vorm.
De inwendige geslachtsorganen bij de vrouw hangen eerst retroperitoneaal en gaan dan instulpen waardoor ze zijn
bedekt met peritoneum. Het is opgehangen aan het ligamentum latum (broad ligament). Deze bestaat uit de
mesovarium, mesosalpynx (salpynx = oviduct) en mesometrium. Dit vormt de verbinding van de buikwand en
daarnaast zitten er bloedvaten in. Rond de ovaria zit een bursa, een soort zakje zodat het infundibulum makkelijker de
eicel op kan pikken en de eicel niet vrij rondzweeft in de buik.
Andere belangrijke ligamenten:
