Examen geschiedenis vwo 2018
Contextonderwerp: Duitsland (1871-1945)
Duitse eenwording
1815 - Congres van Wenen: Pruisen krijgt deel van Frankrijk
In deze periode bestond Duitsland nog niet: veel verschillende kleine en grote staten
Er waren 2 grote landen met veel invloed in het Duitse gebied:
1. Oostenrijk-Hongarije in de zuidelijke staten (bv, Beieren)
2. Pruisen in de noordelijke staten
=> lange tijd was Oostenrijk-Hongarije de grootste en sterkste macht, echter kreeg Pruisen die positie
in de loop van de 19de eeuw door versterkingen van het Pruisische leger
Nationalisme ontstaat na 1815 in Duitsland vooral op cultureel gebied (gebaseerd op: taal,
volkssprookjes, gedeelde geschiedenis; niet: geloof - want noorden protestants, zuiden katholiek)
Duitse economie was in begin 19de eeuw niet heel goed, onder andere door:
- verschillende regels, valuta en invoerrechten van verschillende staatjes
- gebrek aan kolonies (in mindere mate)
1830 - begin van samenwerking op economisch gebied: oprichting tolunie (afschaffing tolheffingen)
1848 - het revolutiejaar in Europa: ook in Duitse staten breekt (liberale) revolutie uit
1848 - Frankfurter Parlement wordt opgericht
=> bestond uit: hoogleraren, intellectuelen, juristen (kortom: vertegenwoordigers gegoede burgerij)
Hoofddoel: Duitse eenwording
Hoofdstroming binnen parlement: liberalisme
- willen van Duitsland een constitutionele monarchie met parlementair stelsel maken
=> ze bieden de kroon van deze monarchie aan de koning van Pruisen aan: Wilhelm Frederik; hij
weigert, want wil geen constitutioneel vorst, enkel alleenheerser, zijn
Revolutie van 1848 was hiermee (in Duitsland) mislukt: parlement wordt ontbonden en alles blijft
(voorlopig) zoals het was - (nog) geen eenheidsstaat dus
1862 - Otto von Bismarck werd aangesteld als bondskanselier -minister-president- van Pruisen
Aanleiding van aanstelling was nieuwe legerwet van Wilhelm I: meer geld naar het leger
- door tegenstand van liberalen in Huis van Afgevaardigden werd die wet tot 2 keer toe afgewezen
=> vorst werd gefrustreerd: Bismarck aangedragen als man om vernieuwingen alsnog door te voeren:
- Bismarck wil onmiddellijk ‘met bloed en ijzer’ problemen oplossen, bv. eenwording van Duitsland
=> Bismarck kreeg legerhervormingswet erdoor, door het HvA te omzeilen; de wet werd alsnog
goedgekeurd door het Herrenhaus (Eerste Kamer)
1864 - Von Bismarck start samen met Oostenrijk oorlog tegen Denemarken om Sleeswijk-Holstein te
veroveren en bij Pruisen te voegen => winnen eenvoudig: Pruisen krijgt het gebied, Oostenrijk niets
=> Von Bismarck gaf Oostenrijk expres niets om de leiding van het land te frustreren:
1866 - Oorlog tussen Pruisen en Oostenrijk om invloed op zuidelijke Duitse staten
Pruisen wint de oorlog eenvoudig bij de Slag bij Köningrad
- ondanks dik verlies werd Oostenrijk door Bismarck vrij mild behandeld in vredesovereenkomst
=> reden: hij probeerde Oostenrijkse neutraliteit in volgende oorlog (tegen Frankrijk) te garanderen
Twee redenen waarom oorlog tegen Frankrijk -op den duur- onvermijdelijk was:
1. Frankrijk had Duits gebied in bezit, bv. Elzas-Lotharingen
,Examen geschiedenis vwo 2018
=> zowel omdat er Duits gesproken wordt, als de vele grondstoffen die er in de grond zitten
(steenkool) was dit een belangrijk gebied voor Pruisen (en Frankrijk)
2. Gewonnen oorlog was nodig om te laten zien dat het sterkste, continentale macht van Europa was
Om strategische redenen (dan zouden andere Europese landen eerder neutraal blijven) was het
volgens Bismarck wenselijker dat Frankrijk Pruisen de oorlog zou verklaren, en niet andersom
=> Bismarck zocht dus heel nauwkeurig naar een goed moment:
Uiteindelijke aanleiding oorlog: opvolging van de Spaanse troon
- Pruisische vorst heeft aanvankelijk geen interesse, Bismarck vraagt hem toch om te ‘solliciteren’
=> Franse koning, neef Napoleon, werd boos en er ontstaat oorlogsstemming tussen beide landen
Frans-Duitse oorlog/Frans-Pruisische oorlog (1870-1871)
- Pruisen had zich op alle vlakken (logistiek, militair, organisatorisch) heel goed voorbereid
- Frankrijk had zich niet goed voorbereid
=> beide landen hadden, als enige twee ter wereld, dienstplicht
Door snelle verplaatsing van het Duitse leger wonnen Pruisen snel
1870 - Slag bij Sedan gewonnen door Duitsland
=> tweede Franse leger was ingesloten bij Metz
Pruisen hoopte zo direct capitulatie van Frankrijk af te dwingen; gebeurde (nog) niet: net zoals in
Rusl. tijdens het bewind van Napoleon
=> Pruisisch leger rukt verder op, naar Parijs en belegert de stad (winter 1870-1871)
Doel: uithongeren van de bevolking (en uiteindelijk capitulatie)
Op den duur kreeg Bismarck, net als Napoleon, te maken met opstandigheden binnen eigen leger
(ondertussen was Napoleon III afgetreden en vervangen door een president)
1871 - ondanks dat oorlog nog niet afgelopen was, ging Von Bismarck naar Spiegelzaal van Versailles
om Duits keizerrijk uit te roepen
=> Wilhelm I werd keizer van dit keizerrijk
Fransen zagen dit als een wrede vernedering; revanchegedachtes en -gevoelens kwam naar boven
Uiteindelijk besluit Von Bismarck toch nog een aanval te starten op Parijs: stad wordt helemaal
ingenomen en Frankrijk capituleert:
1871 - Einde van Frans-Duitse oorlog: Vrede van Frankfurt wordt gesloten door de nieuw opgerichte
republiek (Napoleon wordt afgezet), inhoud:
- Elzas-Lotharingen gaat van Frankrijk naar Duitsland
- Herstelbetalingen van Frankrijk aan Duitsland
Duitse economie na 1871
Duitse economie kreeg grote boost na Duitse eenwording, want:
1. geen grenzen/to/verschillende munten meer
2. verovering Elzas-Lotharingen zorgde voor meer grondstoffen
3. mensen waren optimistischer door eenwording; bevolkingsgroei nam toe (net als Babyboom)
=> met deze bevolkingsgroei werd de binnenlandse afzetmarkt groter
Politieke stromingen in het Duitsland van na 1871
- conservatisme: electoraat bestond uit adel, grootgrondbezitters en leger
- liberalisme: fabriekseigenaren, ondernemers etc.
=> bovenstaande twee stromingen werkten doorgaans samen met Bismarck; hij werkte niet met:
- socialisme: SPD kwam eind 19de eeuw op; Bismarck bestreed socialisten (en communisten) fel
=> om socialisten wind uit de zeilen te nemen, stelde Bismarck een oudedagsvoorziening in
, Examen geschiedenis vwo 2018
- confessionalisme (katholieken): luisterden te veel naar de paus en zouden daarom niet loyaal
genoeg zijn aan de Duitse staat
Buitenlandpolitiek van Duitsland na 1871
Bismarck voert na 1871 alliantiepolitiek: zoekt naar bondgenoten en samenwerking binnen Europa
=> hiermee breekt hij met z’n eerdere ‘oorlogspolitiek’: het constante zoeken naar confrontatie
Bismarck onthoudt zich (voorlopig) van modern imperialisme: focus op Duitsland (‘Dld. is groot zat’)
- met zoeken naar kolonies werd bovendien spanning met andere landen opgebouwd, wilde hij niet
Bismarck wist dat er 1 land was die geen bondgenoot zou worden en waarmee hij vroeg of laat nog in
oorlog zou gaan komen: Frankrijk
- hij wilde tweefrontenoorlog voorkomen en sloot daarom verdrag met Rusland
Ook bondgenootschappen met Oostenrijk-Hongarije en Italië
=> vormen samen solide keten van bondgenootschappen om positie Duitsland te consolideren
=> niet met Engeland, want: Engeland speelde nog niet zo’n grote rol op Europese vasteland
Bismarck en het modern imperialisme
Om economische redenen -sterke industrialisatie Duitsland- neemt behoefte aan grondstoffen en
meer/grotere afzetmarkten toe
=> Bismarck komt terug op zijn eerdere besluit en Duitsland gaat nu toch op zoek naar kolonies
De beste koloniën zijn, natuurlijk, allang vergeven aan andere landen, Bismarck was te laat
1885 - Conferentie van Berlijn: ging over kolonies, bv. begrenzing daarvan (in Afrika)
=> op dat moment hadden Frankrijk en België de meeste gebieden in Afrika in handen
Bismarck had tijdens deze conferentie een aantal doelen:
- Engeland en Frankrijk tegen elkaar opzetten en zelf de verzoener spelen
- wilde zelf ook wat land voor Duitsland hebben: uiteindelijk werden dat Namibië en Tanzania
1888 - oude keizer Wilhelm I overlijdt (Driekeizerjaar)
=> wordt opgevolgd door zoon Wilhelm Frederik, die na 5 maanden stierf; vervolgens kwam
kleinzoon Wilhelm II: heette Wilhelm II, want gestorven keizer heette Wilhelm Frederik
Wilhelm II was -een beetje- gehandicapt aan z’n arm; had in z’n jeugd daardoor groot gebrek aan
zelfvertrouwen: hij heeft in de loop van tijd een groot ego opgebouwd
- later uitte dit ego zich in de wil van Wilhelm II om zelf Duitse buitenlandpolitiek te bedrijven
=> dit zorgt voor wrijving tussen keizer en Bismarck:
1890 - Von Bismarck biedt ontslag aan en wordt ook ontslagen
=> keizer gaat vanaf nu zijn eigen politiek voeren: Weltpolitik - Duitsland verdient een ‘plekje onder
de zon’ mét koloniën
Het grootste probleem met deze nieuwe politiek was dat de keizer niet kon beschikken over een grote
sterke vloot; cruciaal, want was nodig voor: (1) vervoer goederen, (2) veroveren en behouden kolonie
en (3) vervoer ambtenaren naar veroverd gebied
1898 - Wilhelm II komt met een ‘vlootwet’: start van de bouw van de vloot
=> Engeland was hier helemaal niet blij mee: verstandhouding met Duitsland verslechtert
Nieuwe potentiële vijand van Duitsland, Engeland, gaat -na het bijleggen van conflicten in Afrika om
grenzen van kolonies- samenwerken met Frankrijk:
1904 - Entente cordiale wordt gesloten: vriendschapsverdrag, zonder militaire verplichtingen
Eerder maakte Wilhelm II al een niet ongevaarlijke keus door vriendschapsverdrag Rusland niet te
verlengen; was in strijd met Bismarcks plan - er ontstond nu mogelijkheid op tweefrontenoorlog
- Rusland zocht na afwijzing contact met Frankrijk, die gewillig reageerden: gingen samenwerken
Contextonderwerp: Duitsland (1871-1945)
Duitse eenwording
1815 - Congres van Wenen: Pruisen krijgt deel van Frankrijk
In deze periode bestond Duitsland nog niet: veel verschillende kleine en grote staten
Er waren 2 grote landen met veel invloed in het Duitse gebied:
1. Oostenrijk-Hongarije in de zuidelijke staten (bv, Beieren)
2. Pruisen in de noordelijke staten
=> lange tijd was Oostenrijk-Hongarije de grootste en sterkste macht, echter kreeg Pruisen die positie
in de loop van de 19de eeuw door versterkingen van het Pruisische leger
Nationalisme ontstaat na 1815 in Duitsland vooral op cultureel gebied (gebaseerd op: taal,
volkssprookjes, gedeelde geschiedenis; niet: geloof - want noorden protestants, zuiden katholiek)
Duitse economie was in begin 19de eeuw niet heel goed, onder andere door:
- verschillende regels, valuta en invoerrechten van verschillende staatjes
- gebrek aan kolonies (in mindere mate)
1830 - begin van samenwerking op economisch gebied: oprichting tolunie (afschaffing tolheffingen)
1848 - het revolutiejaar in Europa: ook in Duitse staten breekt (liberale) revolutie uit
1848 - Frankfurter Parlement wordt opgericht
=> bestond uit: hoogleraren, intellectuelen, juristen (kortom: vertegenwoordigers gegoede burgerij)
Hoofddoel: Duitse eenwording
Hoofdstroming binnen parlement: liberalisme
- willen van Duitsland een constitutionele monarchie met parlementair stelsel maken
=> ze bieden de kroon van deze monarchie aan de koning van Pruisen aan: Wilhelm Frederik; hij
weigert, want wil geen constitutioneel vorst, enkel alleenheerser, zijn
Revolutie van 1848 was hiermee (in Duitsland) mislukt: parlement wordt ontbonden en alles blijft
(voorlopig) zoals het was - (nog) geen eenheidsstaat dus
1862 - Otto von Bismarck werd aangesteld als bondskanselier -minister-president- van Pruisen
Aanleiding van aanstelling was nieuwe legerwet van Wilhelm I: meer geld naar het leger
- door tegenstand van liberalen in Huis van Afgevaardigden werd die wet tot 2 keer toe afgewezen
=> vorst werd gefrustreerd: Bismarck aangedragen als man om vernieuwingen alsnog door te voeren:
- Bismarck wil onmiddellijk ‘met bloed en ijzer’ problemen oplossen, bv. eenwording van Duitsland
=> Bismarck kreeg legerhervormingswet erdoor, door het HvA te omzeilen; de wet werd alsnog
goedgekeurd door het Herrenhaus (Eerste Kamer)
1864 - Von Bismarck start samen met Oostenrijk oorlog tegen Denemarken om Sleeswijk-Holstein te
veroveren en bij Pruisen te voegen => winnen eenvoudig: Pruisen krijgt het gebied, Oostenrijk niets
=> Von Bismarck gaf Oostenrijk expres niets om de leiding van het land te frustreren:
1866 - Oorlog tussen Pruisen en Oostenrijk om invloed op zuidelijke Duitse staten
Pruisen wint de oorlog eenvoudig bij de Slag bij Köningrad
- ondanks dik verlies werd Oostenrijk door Bismarck vrij mild behandeld in vredesovereenkomst
=> reden: hij probeerde Oostenrijkse neutraliteit in volgende oorlog (tegen Frankrijk) te garanderen
Twee redenen waarom oorlog tegen Frankrijk -op den duur- onvermijdelijk was:
1. Frankrijk had Duits gebied in bezit, bv. Elzas-Lotharingen
,Examen geschiedenis vwo 2018
=> zowel omdat er Duits gesproken wordt, als de vele grondstoffen die er in de grond zitten
(steenkool) was dit een belangrijk gebied voor Pruisen (en Frankrijk)
2. Gewonnen oorlog was nodig om te laten zien dat het sterkste, continentale macht van Europa was
Om strategische redenen (dan zouden andere Europese landen eerder neutraal blijven) was het
volgens Bismarck wenselijker dat Frankrijk Pruisen de oorlog zou verklaren, en niet andersom
=> Bismarck zocht dus heel nauwkeurig naar een goed moment:
Uiteindelijke aanleiding oorlog: opvolging van de Spaanse troon
- Pruisische vorst heeft aanvankelijk geen interesse, Bismarck vraagt hem toch om te ‘solliciteren’
=> Franse koning, neef Napoleon, werd boos en er ontstaat oorlogsstemming tussen beide landen
Frans-Duitse oorlog/Frans-Pruisische oorlog (1870-1871)
- Pruisen had zich op alle vlakken (logistiek, militair, organisatorisch) heel goed voorbereid
- Frankrijk had zich niet goed voorbereid
=> beide landen hadden, als enige twee ter wereld, dienstplicht
Door snelle verplaatsing van het Duitse leger wonnen Pruisen snel
1870 - Slag bij Sedan gewonnen door Duitsland
=> tweede Franse leger was ingesloten bij Metz
Pruisen hoopte zo direct capitulatie van Frankrijk af te dwingen; gebeurde (nog) niet: net zoals in
Rusl. tijdens het bewind van Napoleon
=> Pruisisch leger rukt verder op, naar Parijs en belegert de stad (winter 1870-1871)
Doel: uithongeren van de bevolking (en uiteindelijk capitulatie)
Op den duur kreeg Bismarck, net als Napoleon, te maken met opstandigheden binnen eigen leger
(ondertussen was Napoleon III afgetreden en vervangen door een president)
1871 - ondanks dat oorlog nog niet afgelopen was, ging Von Bismarck naar Spiegelzaal van Versailles
om Duits keizerrijk uit te roepen
=> Wilhelm I werd keizer van dit keizerrijk
Fransen zagen dit als een wrede vernedering; revanchegedachtes en -gevoelens kwam naar boven
Uiteindelijk besluit Von Bismarck toch nog een aanval te starten op Parijs: stad wordt helemaal
ingenomen en Frankrijk capituleert:
1871 - Einde van Frans-Duitse oorlog: Vrede van Frankfurt wordt gesloten door de nieuw opgerichte
republiek (Napoleon wordt afgezet), inhoud:
- Elzas-Lotharingen gaat van Frankrijk naar Duitsland
- Herstelbetalingen van Frankrijk aan Duitsland
Duitse economie na 1871
Duitse economie kreeg grote boost na Duitse eenwording, want:
1. geen grenzen/to/verschillende munten meer
2. verovering Elzas-Lotharingen zorgde voor meer grondstoffen
3. mensen waren optimistischer door eenwording; bevolkingsgroei nam toe (net als Babyboom)
=> met deze bevolkingsgroei werd de binnenlandse afzetmarkt groter
Politieke stromingen in het Duitsland van na 1871
- conservatisme: electoraat bestond uit adel, grootgrondbezitters en leger
- liberalisme: fabriekseigenaren, ondernemers etc.
=> bovenstaande twee stromingen werkten doorgaans samen met Bismarck; hij werkte niet met:
- socialisme: SPD kwam eind 19de eeuw op; Bismarck bestreed socialisten (en communisten) fel
=> om socialisten wind uit de zeilen te nemen, stelde Bismarck een oudedagsvoorziening in
, Examen geschiedenis vwo 2018
- confessionalisme (katholieken): luisterden te veel naar de paus en zouden daarom niet loyaal
genoeg zijn aan de Duitse staat
Buitenlandpolitiek van Duitsland na 1871
Bismarck voert na 1871 alliantiepolitiek: zoekt naar bondgenoten en samenwerking binnen Europa
=> hiermee breekt hij met z’n eerdere ‘oorlogspolitiek’: het constante zoeken naar confrontatie
Bismarck onthoudt zich (voorlopig) van modern imperialisme: focus op Duitsland (‘Dld. is groot zat’)
- met zoeken naar kolonies werd bovendien spanning met andere landen opgebouwd, wilde hij niet
Bismarck wist dat er 1 land was die geen bondgenoot zou worden en waarmee hij vroeg of laat nog in
oorlog zou gaan komen: Frankrijk
- hij wilde tweefrontenoorlog voorkomen en sloot daarom verdrag met Rusland
Ook bondgenootschappen met Oostenrijk-Hongarije en Italië
=> vormen samen solide keten van bondgenootschappen om positie Duitsland te consolideren
=> niet met Engeland, want: Engeland speelde nog niet zo’n grote rol op Europese vasteland
Bismarck en het modern imperialisme
Om economische redenen -sterke industrialisatie Duitsland- neemt behoefte aan grondstoffen en
meer/grotere afzetmarkten toe
=> Bismarck komt terug op zijn eerdere besluit en Duitsland gaat nu toch op zoek naar kolonies
De beste koloniën zijn, natuurlijk, allang vergeven aan andere landen, Bismarck was te laat
1885 - Conferentie van Berlijn: ging over kolonies, bv. begrenzing daarvan (in Afrika)
=> op dat moment hadden Frankrijk en België de meeste gebieden in Afrika in handen
Bismarck had tijdens deze conferentie een aantal doelen:
- Engeland en Frankrijk tegen elkaar opzetten en zelf de verzoener spelen
- wilde zelf ook wat land voor Duitsland hebben: uiteindelijk werden dat Namibië en Tanzania
1888 - oude keizer Wilhelm I overlijdt (Driekeizerjaar)
=> wordt opgevolgd door zoon Wilhelm Frederik, die na 5 maanden stierf; vervolgens kwam
kleinzoon Wilhelm II: heette Wilhelm II, want gestorven keizer heette Wilhelm Frederik
Wilhelm II was -een beetje- gehandicapt aan z’n arm; had in z’n jeugd daardoor groot gebrek aan
zelfvertrouwen: hij heeft in de loop van tijd een groot ego opgebouwd
- later uitte dit ego zich in de wil van Wilhelm II om zelf Duitse buitenlandpolitiek te bedrijven
=> dit zorgt voor wrijving tussen keizer en Bismarck:
1890 - Von Bismarck biedt ontslag aan en wordt ook ontslagen
=> keizer gaat vanaf nu zijn eigen politiek voeren: Weltpolitik - Duitsland verdient een ‘plekje onder
de zon’ mét koloniën
Het grootste probleem met deze nieuwe politiek was dat de keizer niet kon beschikken over een grote
sterke vloot; cruciaal, want was nodig voor: (1) vervoer goederen, (2) veroveren en behouden kolonie
en (3) vervoer ambtenaren naar veroverd gebied
1898 - Wilhelm II komt met een ‘vlootwet’: start van de bouw van de vloot
=> Engeland was hier helemaal niet blij mee: verstandhouding met Duitsland verslechtert
Nieuwe potentiële vijand van Duitsland, Engeland, gaat -na het bijleggen van conflicten in Afrika om
grenzen van kolonies- samenwerken met Frankrijk:
1904 - Entente cordiale wordt gesloten: vriendschapsverdrag, zonder militaire verplichtingen
Eerder maakte Wilhelm II al een niet ongevaarlijke keus door vriendschapsverdrag Rusland niet te
verlengen; was in strijd met Bismarcks plan - er ontstond nu mogelijkheid op tweefrontenoorlog
- Rusland zocht na afwijzing contact met Frankrijk, die gewillig reageerden: gingen samenwerken
