College-aantekeningen Religiegeschiedenis

07-11-2023: introductie
Doelen en cursusopzet
 Thema: religie en geweld, religie in het dagelijks leven
 In de cursus bestuderen we religie als historisch fenomeen:
o Het is een integraal onderdeel van het Europese verleden en cruciaal om dit te
begrijpen
o Religie was geen privéaangelegenheid, maar iets van het collectief, wat
structuur gaf aan de samenleving
 We kijken ook naar religie en geweld:
o In onze geseculariseerde samenleving wordt religie gezien als iets wat haaks
op de moderniteit staat; het is echter nog steeds aanwezig in de samenleving
o Religieus geweld wordt vaak afgedaan als iets irrationeels, primitiefs en niet
meer van deze tijd; maar het is juist actueler dan ooit
 Denk aan de moord op Samuel Paty, maar ook aan de spanningen in
Ierland tussen de protestanten en katholieken
o Er spelen nog steeds religieuze conflicten, en dit moeten we onderkennen als
we ze willen begrijpen als historisch fenomeen

Wat is religie?
 Religie als ‘body of beliefs’
o Religie als instituut, waarin de kerk, de leiders, dogma’s en heilige teksten
centraal staan
o Dit is minder dynamisch; meestal verandert dit nauwelijks door de tijd heen
 Religie als ‘body of believers’
o Persoonlijke denkbeelden en rituelen, die kunnen leiden tot in- en uitsluiting
van personen
o De nadruk ligt hier op de gemeenschap van gewone gelovigen en hoe zij
omgingen met denkbeelden, en minder op doctrines
o Dit verandert sneller, en is dynamisch; hoe mensen omgaan met het geloof is
historisch bepaald

Wat is religiegeschiedenis?
 Lang was religiegeschiedenis alleen kerkgeschiedenis, nl. de geschiedenis van de kerk
als instituut; deze had vaak een chronologisch en triomfalistisch karakter
 Definitie van religiegeschiedenis volgens Catholic Encyclopedia:
o “Ecclesiastical [or church] history is the scientific investigation and the
methodical description of the temporal development of the Church considered
as an institution founded by Jesus Christ and guided by the Holy Ghost for
the salvation of mankind.”
 Eusebius:
o Leefde in de 3e eeuw, was een van de eerste die een kerkgeschiedenis schreef
(Historia Ecclesiastica)
 Beda:
o Leefde in de 7e eeuw, schreef ook een kerkgeschiedenis, maar dan van het
Britse volk: Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
 19e eeuw:
o Er vond een omwenteling plaats: de geschiedwetenschap professionaliseerde,
zo ook de religiegeschiedenis, wat een universitaire discipline werd
o Kerkgeschiedenis werd een leerstoel, die meestal door een predikant of
priester werd ingevuld
 Conclusie: van de oudheid tot ongeveer 1950 was religiegeschiedenis eigenlijk vooral
kerkgeschiedenis: religieuze wetten, doctrines werden onderzocht met de gelovigen

, als ‘lijdend voorwerp’; meeste religiegeschiedenissen waren ook nationaal
georiënteerd en beschreven meestal (slechts) de geschiedenis van één denominatie
 Vanaf de jaren 60:
o History from below wordt populair, en men gaat kijken naar religie als een
‘body of believers’: de ervaringen van gewone gelovigen worden belangrijk
o Men gaat religie als sociaalcultureel fenomeen zien en kiest vaker voor een
antropologische benadering geïnspireerd door antropologen als Clifford
Geertz
o Religies en religieuzen worden vaker internationaal vergeleken

Religieus geweld in vroegmodern Europa
 Onderzoek naar religieus geweld is pas vrij recent:
o Kerkhistorici meden het onderwerp omdat het voor hen ongemakkelijk was; ze
wilden eigenlijk niet onder ogen zien dat er religieus geweld had
plaatsgevonden
o Economische historici meden het onderwerp omdat ze geweld vooral vanuit
een marxistisch perspectief bekeken, waarbij klassenstrijd als belangrijkste
oorzaak hiervoor werd gezien
o Politiek historici meden het onderwerp omdat ze religieus geweld vooral zagen
als een manier waarop politieke crises tussen dynastieën zich uitten; religieus
geweld was dan een dekmantel voor machthebbers waaronder zij politieke
conflicten met elkaar uitvochten

Wat dreef katholieken en protestanten tot geweld?
 Christelijke traditie van vervolging
o Geweld werd al langer als een noodzakelijk kwaad gezien om de christelijke
gemeenschap in stand te houden
o In het Oude Testament staan passages over hoe ketters met harde hand
gestraft moeten worden  blijkbaar is er dus één religieuze waarheid, en
kunnen andere opvattingen over het christendom niet naast elkaar bestaan
o In de Reformatie werden deze passages ook gebruikt als legitimatie voor het
gebruiken van geweld
 Confessionalisering
o Tijdens de Reformatie ontstonden er verschillende christelijke stromingen die
zich wilden afzetten en onderscheiden van andere stromingen om hun eigen
identiteit te versterken
o Dit deden ze onder andere met eigen liederen, geschriften en preken
o Christenen deden dus aan othering en trokken scherpere grenzen met andere
stromingen waarbij ze deze ook demoniseerden
 Corpus christianum
o Geloof was een collectieve zaak, en niet iets van het individu
o De gemeenschap werd gezien als een religieus lichaam, en de gemeenschap
had als gemeenschappelijk doel de genade van God te verkrijgen en te
behouden; iedereen moest hieraan bijdragen
o Religieuze verdeeldheid was dus een probleem, want dit kon ook de rest van
het lichaam aantasten; het werd gezien als een besmetting of infectie
o Daarom nam men drastische maatregelen om het lichaam te ‘zuiveren’ of te
‘reinigen’


14-11-2023: haatpredikers
Preken en het religieuze leven in de Nieuwe Tijd
 Prediking werd gezien als de heilige taak van iedere geestelijke  doel: gelovigen de
basisbeginselen van het geloof bijbrengen