Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Burgerlijk recht 3: Collegeaantekeningen
1
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave..................................................................................................................................... 2
Burgerlijk recht 3 College 1 (Onrechtmatige daad I) .............................................................................. 4
Uitgangspunten en doelstellingen van het aansprakelijkheidsrecht .................................................... 4
Schuld- en risicoaansprakelijkheid ...................................................................................................... 4
Onrechtmatige daad: art. 6:162 BW .................................................................................................... 5
Burgerlijk recht 3 College 2 (Onrechtmatige daad II) ............................................................................. 7
Subnormen binnen gevaarzetting (vervolg) ........................................................................................ 7
Andere deelnormen ............................................................................................................................. 8
Burgerlijk recht 3 College 3 (Onrechtmatige daad III) ......................................................................... 10
Beroepsaansprakelijkheid (vervolg) .................................................................................................. 10
Toerekenbaarheid (art. 6:162 lid 3 BW)............................................................................................ 10
Relativiteit (art. 6:163 BW) ............................................................................................................... 12
Burgerlijk recht 3 College 4 (Kwalitatieve aansprakelijkheid I) ........................................................... 13
Aansprakelijkheid voor personen I: kinderen.................................................................................... 13
Aansprakelijkheid voor personen II: ondergeschikten ...................................................................... 14
Zorgplicht van werkgevers jegens werknemers: art. 7:658 en 7:611 BW ......................................... 15
Aansprakelijkheid voor personen III: zelfstandige hulppersonen ..................................................... 16
Burgerlijk recht 3 College 5 (Kwalitatieve aansprakelijkheid II) ......................................................... 17
Aansprakelijkheid voor zaken I (roerende zaken en opstallen) ......................................................... 17
Aansprakelijkheid voor zaken II (dieren) .......................................................................................... 18
De bedrijfsmatige gebruiker (art. 6:181 BW).................................................................................... 19
Burgerlijk recht 3 College 6 (Schadebegroting I) ................................................................................. 20
Afdeling 6.1.10 .................................................................................................................................. 20
Schade ............................................................................................................................................... 20
Begroting van de schade.................................................................................................................... 22
Burgerlijk recht 3 College 7 (Schadebegroting II) ................................................................................ 24
Personenschade ................................................................................................................................. 24
Letselschade ...................................................................................................................................... 24
Verplaatste schade ............................................................................................................................. 24
Smartengeld ....................................................................................................................................... 26
Affectieschade ................................................................................................................................... 27
Shockschade ...................................................................................................................................... 27
Burgerlijk recht 3 College 8 (Schadebegroting III) ............................................................................... 28
Causaliteit .......................................................................................................................................... 28
Causaliteitsproblemen en oplossingen .............................................................................................. 29
2
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Toerekening naar redelijkheid (art. 6:98 BW) .................................................................................. 31
Burgerlijk recht 3 College 9 (Schadebegroting IV) .............................................................................. 32
Voordeelstoerekening (art. 6:100 BW) ............................................................................................. 32
Eigen schuld (art. 6:101 BW) en verkeersaansprakelijkheid ............................................................ 33
Burgerlijk recht 3 College 10 (Invloed Europa) .................................................................................... 36
Invloed Europa .................................................................................................................................. 36
Constitutionalisering van het schadevergoedingsrecht...................................................................... 36
Uniformering van het aansprakelijkheidsrecht .................................................................................. 36
Productaansprakelijkheid .................................................................................................................. 37
Oneerlijke handelspraktijken ............................................................................................................. 39
Misleidende en vergelijkende reclame .............................................................................................. 39
Mededingingsrecht ............................................................................................................................ 40
Burgerlijk recht 3 College 11 (Overige verbintenissen uit de wet) ....................................................... 41
Bronnen van verbintenissen .............................................................................................................. 41
Zaakwaarneming ............................................................................................................................... 41
Onverschuldigde betaling .................................................................................................................. 42
Ongerechtvaardigde verrijking .......................................................................................................... 44
Samenloop ......................................................................................................................................... 45
Burgerlijk recht 3 College 12 (‘Wrapping it up’) .................................................................................. 46
Op art. 6:162 BW te baseren vorderingen ......................................................................................... 46
Alternatieven voor aansprakelijkheid ................................................................................................ 46
Collectieve schadevergoedingsactie (wetsvoorstel) .......................................................................... 47
3
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Burgerlijk recht 3 College 1 (Onrechtmatige daad I)
Het aansprakelijkheidsrecht kan worden onderscheiden in een ‘vestigingsfase’ en een ‘omvangsfase’.
De vestigingsfase heeft betrekking op het vaststellen van de aansprakelijkheid. In die fase wordt beoor-
deeld of aan de vereisten voor aansprakelijkheid is voldaan. In de omvangsfase is de aansprakelijkheid
vastgesteld, maar is het nog de vraag welke omvang die aansprakelijkheid heeft. In die fase wordt be-
paald hoe groot de schadevergoedingsverplichting is. De eerste vijf colleges zullen gaan over de vesti-
gingsfase. De vier colleges daarna betreffen de omvangsfase. Tot slot komen een aantal andere onder-
werpen aan de orde, waaronder de Europese dimensie van het aansprakelijkheidsrecht en de overige
verbintenissen uit de wet.
Uitgangspunten en doelstellingen van het aansprakelijkheidsrecht
Uitgangspunt van het aansprakelijkheidsrecht is dat ieder zijn eigen schade draagt. Dit is alleen anders
als er een goede grond is om de schade af te wentelen op een ander. Rechtvaardigingen voor deze af-
wenteling kunnen zijn de schuld van een ander, het feit dat de schade voor risico komt van een ander,
of dat een ander profijt heeft van de schadeveroorzakende gebeurtenis. De ratio voor wettelijke aanspra-
kelijkheidsbepalingen (zoals art. 6:162 of art. 6:170 BW) kunnen dus zijn gelegen in schuld of risico,
maar ook in profijt. Ook verzekeringen spelen een belangrijke rol in het aansprakelijkheidsrecht. Nor-
maal gesproken verzekert men zich voor het geval men schade lijdt, zodat men die schade vervolgens
kan afwentelen op de verzekeraar. Andersom kan de aanwezigheid van een verzekering ook een om-
standigheid zijn die een rol speelt bij de vraag of iemand aansprakelijk is en welke omvang die aanspra-
kelijkheid dan heeft. Daarop wordt wel kritiek geuit, omdat dit ertoe kan leiden dat verzekeraars minder
bereid zijn om tegen een bepaald risico te verzekeren. Sommige verzekeringen zijn bovendien verplicht
om slachtoffers te beschermen (denk aan de Wet aansprakelijkheidsverzekering motorrijtuigen
(WAM)).
De overkoepelende functie van het aansprakelijkheidsrecht is om het evenwicht tussen de vrij-
heid van handelen en ondernemen enerzijds en de veiligheid anderzijds te waarborgen. Hieruit worden
de volgende doelstellingen afgeleid:
• Compensatie, het volledig herstellen van de schade en selecteren in welke gevallen schade wordt
gecompenseerd;
• Preventie, aangezien men voorzichtiger zal handelen met het vooruitzicht van aansprakelijkheid
(wellicht verminderd door de aanwezigheid van verzekeringen);
• Rechtshandhaving (zowel defensief als offensief), namelijk het in stand houden van bestaande
rechten en het eventueel creëren van nieuwe rechten om de rechtmatige toestand te herstellen;
• Ventielfunctie, waarbij het vooral gaat om erkenning van leed en onrecht;
• Genoegdoening, bijvoorbeeld bij toekenning van een immateriële schadevergoeding (art. 6:106
BW);
• Bestraffing of ontneming van voordeel (vgl. art. 6:104 BW).
Schuld- en risicoaansprakelijkheid
Men spreekt van schuldaansprakelijkheid of een ‘fout’ als men eigen onrechtmatig gedrag probeert te
omschrijven (persoonlijke aansprakelijkheid). Risicoaansprakelijkheid heeft daarentegen betrekking op
aansprakelijkheid voor ‘fouten’, toerekenbare onrechtmatige gedragingen, van anderen. Men is dan aan-
sprakelijk uit hoofde van een bepaalde kwaliteit (hoedanigheid), waardoor men ook wel spreekt van
kwalitatieve aansprakelijkheid.
Toch is het onderscheid minder scherp dan zij op het eerste gezicht lijkt. Steeds meer wordt
namelijk toegerekend op basis van de verkeersopvattingen, hetgeen de facto neerkomt op een risicoaan-
sprakelijkheid (maar wel op basis van art. 6:162 lid 2 BW). Andersom kunnen schuldfactoren ook een
rol spelen bij de beoordeling of sprake is van een kwalitatieve aansprakelijkheid, bijvoorbeeld bij de
vraag of een opstal ‘gebrekkig’ is in de zin van art. 6:174 BW. Criteria die relevant zijn in het kader van
art. 6:162 BW werken dan door naar de risicoaansprakelijkheden. Over het algemeen ziet men een ont-
wikkeling van toerekening op basis van schuld naar toerekening op basis van risico. Rechtvaardigingen
daarvoor kunnen bijvoorbeeld zijn dat men profijt heeft van een bepaalde gedraging, aan een gedraging
een bepaald gevaar inherent is of dat men draagkrachtig dan wel verzekerd is voor de schade.
4
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
Burgerlijk recht 3: Collegeaantekeningen
1
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave..................................................................................................................................... 2
Burgerlijk recht 3 College 1 (Onrechtmatige daad I) .............................................................................. 4
Uitgangspunten en doelstellingen van het aansprakelijkheidsrecht .................................................... 4
Schuld- en risicoaansprakelijkheid ...................................................................................................... 4
Onrechtmatige daad: art. 6:162 BW .................................................................................................... 5
Burgerlijk recht 3 College 2 (Onrechtmatige daad II) ............................................................................. 7
Subnormen binnen gevaarzetting (vervolg) ........................................................................................ 7
Andere deelnormen ............................................................................................................................. 8
Burgerlijk recht 3 College 3 (Onrechtmatige daad III) ......................................................................... 10
Beroepsaansprakelijkheid (vervolg) .................................................................................................. 10
Toerekenbaarheid (art. 6:162 lid 3 BW)............................................................................................ 10
Relativiteit (art. 6:163 BW) ............................................................................................................... 12
Burgerlijk recht 3 College 4 (Kwalitatieve aansprakelijkheid I) ........................................................... 13
Aansprakelijkheid voor personen I: kinderen.................................................................................... 13
Aansprakelijkheid voor personen II: ondergeschikten ...................................................................... 14
Zorgplicht van werkgevers jegens werknemers: art. 7:658 en 7:611 BW ......................................... 15
Aansprakelijkheid voor personen III: zelfstandige hulppersonen ..................................................... 16
Burgerlijk recht 3 College 5 (Kwalitatieve aansprakelijkheid II) ......................................................... 17
Aansprakelijkheid voor zaken I (roerende zaken en opstallen) ......................................................... 17
Aansprakelijkheid voor zaken II (dieren) .......................................................................................... 18
De bedrijfsmatige gebruiker (art. 6:181 BW).................................................................................... 19
Burgerlijk recht 3 College 6 (Schadebegroting I) ................................................................................. 20
Afdeling 6.1.10 .................................................................................................................................. 20
Schade ............................................................................................................................................... 20
Begroting van de schade.................................................................................................................... 22
Burgerlijk recht 3 College 7 (Schadebegroting II) ................................................................................ 24
Personenschade ................................................................................................................................. 24
Letselschade ...................................................................................................................................... 24
Verplaatste schade ............................................................................................................................. 24
Smartengeld ....................................................................................................................................... 26
Affectieschade ................................................................................................................................... 27
Shockschade ...................................................................................................................................... 27
Burgerlijk recht 3 College 8 (Schadebegroting III) ............................................................................... 28
Causaliteit .......................................................................................................................................... 28
Causaliteitsproblemen en oplossingen .............................................................................................. 29
2
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
,Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Toerekening naar redelijkheid (art. 6:98 BW) .................................................................................. 31
Burgerlijk recht 3 College 9 (Schadebegroting IV) .............................................................................. 32
Voordeelstoerekening (art. 6:100 BW) ............................................................................................. 32
Eigen schuld (art. 6:101 BW) en verkeersaansprakelijkheid ............................................................ 33
Burgerlijk recht 3 College 10 (Invloed Europa) .................................................................................... 36
Invloed Europa .................................................................................................................................. 36
Constitutionalisering van het schadevergoedingsrecht...................................................................... 36
Uniformering van het aansprakelijkheidsrecht .................................................................................. 36
Productaansprakelijkheid .................................................................................................................. 37
Oneerlijke handelspraktijken ............................................................................................................. 39
Misleidende en vergelijkende reclame .............................................................................................. 39
Mededingingsrecht ............................................................................................................................ 40
Burgerlijk recht 3 College 11 (Overige verbintenissen uit de wet) ....................................................... 41
Bronnen van verbintenissen .............................................................................................................. 41
Zaakwaarneming ............................................................................................................................... 41
Onverschuldigde betaling .................................................................................................................. 42
Ongerechtvaardigde verrijking .......................................................................................................... 44
Samenloop ......................................................................................................................................... 45
Burgerlijk recht 3 College 12 (‘Wrapping it up’) .................................................................................. 46
Op art. 6:162 BW te baseren vorderingen ......................................................................................... 46
Alternatieven voor aansprakelijkheid ................................................................................................ 46
Collectieve schadevergoedingsactie (wetsvoorstel) .......................................................................... 47
3
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
, Burgerlijk recht 3 Collegeaantekeningen 2017/2018
Burgerlijk recht 3 College 1 (Onrechtmatige daad I)
Het aansprakelijkheidsrecht kan worden onderscheiden in een ‘vestigingsfase’ en een ‘omvangsfase’.
De vestigingsfase heeft betrekking op het vaststellen van de aansprakelijkheid. In die fase wordt beoor-
deeld of aan de vereisten voor aansprakelijkheid is voldaan. In de omvangsfase is de aansprakelijkheid
vastgesteld, maar is het nog de vraag welke omvang die aansprakelijkheid heeft. In die fase wordt be-
paald hoe groot de schadevergoedingsverplichting is. De eerste vijf colleges zullen gaan over de vesti-
gingsfase. De vier colleges daarna betreffen de omvangsfase. Tot slot komen een aantal andere onder-
werpen aan de orde, waaronder de Europese dimensie van het aansprakelijkheidsrecht en de overige
verbintenissen uit de wet.
Uitgangspunten en doelstellingen van het aansprakelijkheidsrecht
Uitgangspunt van het aansprakelijkheidsrecht is dat ieder zijn eigen schade draagt. Dit is alleen anders
als er een goede grond is om de schade af te wentelen op een ander. Rechtvaardigingen voor deze af-
wenteling kunnen zijn de schuld van een ander, het feit dat de schade voor risico komt van een ander,
of dat een ander profijt heeft van de schadeveroorzakende gebeurtenis. De ratio voor wettelijke aanspra-
kelijkheidsbepalingen (zoals art. 6:162 of art. 6:170 BW) kunnen dus zijn gelegen in schuld of risico,
maar ook in profijt. Ook verzekeringen spelen een belangrijke rol in het aansprakelijkheidsrecht. Nor-
maal gesproken verzekert men zich voor het geval men schade lijdt, zodat men die schade vervolgens
kan afwentelen op de verzekeraar. Andersom kan de aanwezigheid van een verzekering ook een om-
standigheid zijn die een rol speelt bij de vraag of iemand aansprakelijk is en welke omvang die aanspra-
kelijkheid dan heeft. Daarop wordt wel kritiek geuit, omdat dit ertoe kan leiden dat verzekeraars minder
bereid zijn om tegen een bepaald risico te verzekeren. Sommige verzekeringen zijn bovendien verplicht
om slachtoffers te beschermen (denk aan de Wet aansprakelijkheidsverzekering motorrijtuigen
(WAM)).
De overkoepelende functie van het aansprakelijkheidsrecht is om het evenwicht tussen de vrij-
heid van handelen en ondernemen enerzijds en de veiligheid anderzijds te waarborgen. Hieruit worden
de volgende doelstellingen afgeleid:
• Compensatie, het volledig herstellen van de schade en selecteren in welke gevallen schade wordt
gecompenseerd;
• Preventie, aangezien men voorzichtiger zal handelen met het vooruitzicht van aansprakelijkheid
(wellicht verminderd door de aanwezigheid van verzekeringen);
• Rechtshandhaving (zowel defensief als offensief), namelijk het in stand houden van bestaande
rechten en het eventueel creëren van nieuwe rechten om de rechtmatige toestand te herstellen;
• Ventielfunctie, waarbij het vooral gaat om erkenning van leed en onrecht;
• Genoegdoening, bijvoorbeeld bij toekenning van een immateriële schadevergoeding (art. 6:106
BW);
• Bestraffing of ontneming van voordeel (vgl. art. 6:104 BW).
Schuld- en risicoaansprakelijkheid
Men spreekt van schuldaansprakelijkheid of een ‘fout’ als men eigen onrechtmatig gedrag probeert te
omschrijven (persoonlijke aansprakelijkheid). Risicoaansprakelijkheid heeft daarentegen betrekking op
aansprakelijkheid voor ‘fouten’, toerekenbare onrechtmatige gedragingen, van anderen. Men is dan aan-
sprakelijk uit hoofde van een bepaalde kwaliteit (hoedanigheid), waardoor men ook wel spreekt van
kwalitatieve aansprakelijkheid.
Toch is het onderscheid minder scherp dan zij op het eerste gezicht lijkt. Steeds meer wordt
namelijk toegerekend op basis van de verkeersopvattingen, hetgeen de facto neerkomt op een risicoaan-
sprakelijkheid (maar wel op basis van art. 6:162 lid 2 BW). Andersom kunnen schuldfactoren ook een
rol spelen bij de beoordeling of sprake is van een kwalitatieve aansprakelijkheid, bijvoorbeeld bij de
vraag of een opstal ‘gebrekkig’ is in de zin van art. 6:174 BW. Criteria die relevant zijn in het kader van
art. 6:162 BW werken dan door naar de risicoaansprakelijkheden. Over het algemeen ziet men een ont-
wikkeling van toerekening op basis van schuld naar toerekening op basis van risico. Rechtvaardigingen
daarvoor kunnen bijvoorbeeld zijn dat men profijt heeft van een bepaalde gedraging, aan een gedraging
een bepaald gevaar inherent is of dat men draagkrachtig dan wel verzekerd is voor de schade.
4
Edwin van der Velde Rijksuniversiteit Groningen
