Hoofdstuk 1: fabrieken en kolonies
Inleiding
Tijd van Burgers en stoommachines (1800-1900)(Negentende eeuw – de eeuw van stoom)
- Industriële revolute en opkomt van emancipatebewegingen
- Het moderne imperialisme
Vanaf de 17e eeuw groeide de bevolking en ontstond er een extra behoefe naar banen buiten de landbouw.
Door nieuwe uitvindingen in de textelnijverheid konden er in fabrieken met grote machines gewerkt worden.
Er werden in een korte tjd veel producten gemaakt waar veel grondstofen voor nodig waren. De Engelsen
veroverde grote delen van Afrika en Azië om er zeker van te zijn dat ze daar altjd voldoende grondstofen voor
een lage prijs vandaan konden halen. Zij maakten van deze gebieden koloniën. Deze koloniën werden ook
gebruikt als afzetmarkt. Vanaf de 19e eeuw speelden niet alleen economische redenen maar ook politeke en
culturele moteven een rol bij de opbouw van een groot koloniaal rijk.
Paragraaf 1
Vanaf de tjd van Jagers en Boeren werkte verreweg het grootste deel van de bevolking in de landbouw. In de
opkomende steden verdienden ook veel mensen met nijverheid en handel de kost. Vanaf de 17e eeuw
kwamen er grote vernieuwingen in de landbouw. Hierdoor kon men met minder mensen meer voedsel
produceren.
Het drieslagstelsel is een methode van verbouwen waar bij het akkerland in 3 delen wordt verdeeld, het land
ligt een jaar braak, een jaar wordt er wintergraan op verbouwd, een jaar wordt er zomergraan op verbouwd en
dan ligt het weer een jaar braak (de rust periode) de grond kan dan weer herstellen. Daarnaast waren er nog
gemeenschappelijke weidegronden (common felds in Engeland) waar ieder volwaardig lid van een
dorpsgemeenschap zijn koeien en schapen kon laten weiden. Deze common felds verdwenen in de loop van de
18e eeuw toen de grootgrondbeziters er in slaagden om van deze gronden hun eigendom te maken. Zij
voegden deze aaneen tot grote velden en zeten er heggen omheen. Deze velden werden enclosure movement
genoemd. Een groot deel van deze velden werden ontgonnen waardoor het mogelijk was de
productemethoden van de landbouw te verbeteren.
Door de nieuwe landbouwmethoden kwam er meer voedsel in Engeland beschikbaar. Dit had een positef
efect op de algemene gezondheidssituate waardoor de bevolking van Engeland fors groeide. De bevolking
moest aan werk geholpen worden. Deze mensen konden door de nieuwe landbouwmethoden niet als boer aan
de slacht dus begonnen ze in de huisnijverheid.
De huisnijverheid was lange tjd een doeltrefende methode bij het produceren van textel. Het spinnenwiel
was veel minder snel dan het weefgetouw dus voor één wever waren er zeven of acht spinners nodig.
In 1733 vond John Kay de schietspoel uit. Hierdoor kon je nog sneller weven. De lage opbrengst van de spinners
nog groter. En vanaf dat moment waren er zelfs zesten spinners nodig voor één wever. Hier moest een
oplossing voor komen. James Hargreaves vond de Spinning Jenny uit. Het was een eenvoudig apparaat dat
gemakkelijk na te maken was. De toevoer van garen kwam zo een beetje in de buurt van de behoefe van de
verbeterde weefgetouwen. Zowel de schietspoel als de spinning jenny konden zonder problemen in de
huisnijverheid worden toegepast.
Richard Arkwright vond in 1769 de waterframe uit, een spinmachine die met een waterrad werd aangedreven.
Eén spinner achter een waterframe verwerkte per uur net zoveel katoen als 200 vrouwen met een spinnewiel.
Dit apparaat kon niet gebruikt worden in de huisnijverheid omdat er veel snelstromend water voor nodig was.
En omdat een waterrad te groot en te duur was om in een kleine werkplaats geïnstalleerd te worden bouwden
ondernemers een groot gebouw waarin tentallen waterframes geplaats werden. Hiermee was de fabriek
geboren. In plaats van een spinner die ging werken wanneer hij zin of tjd had, maakte nu de machine de dienst
uit.
Een nadeel was dat er altjd water en een waterrad aanwezig moest zijn, dus er werd een andere manier van
aandrijving bedacht: de stoommachine. De stoommachine nam het waterrad over als er een droge periode
aanbrak. Zo konden werknemers ook werken als er geen water was. Een ander voordeel van de uitvinding van
de stoommachine is dat fabrieken overal gevestgd konden worden. Door midden in de stad fabrieken te
vestgen hoefden arbeiders ss morgens geen kostbare tjd te besteden aan het lopen van huis aar de fabriek.
Feniks 3VWO
, Hoofdstuk 1: fabrieken en kolonies
Paragraaf 2
De eigenaren van de fabrieken hadden veel geld in de fabrieken geïnvesteerd. Deze wilden ze zo snel mogelijk
terugverdienen. Ze wilden er zelfs nog zoveel mogelijk geld aan overhouden. Dit konden ze doen door tegen zo
laag mogelijke kosten zo veel mogelijk te produceren. Er waren een aantal kosten die weinig konden
veranderen. Wat wel veranderd kon worden, waren de loonkosten. In de beginperiode van de Industriële
revolute lieten fabrikanten arbeiders zo lang en hard mogelijk werken voor een zo laag mogelijk loon. Hierdoor
waren de arbeidsomstandigheden ook erg slecht.
Tot in de 19e eeuw bestond er een groot verschil tussen de stad en het plateland. Met de industrialisate werd
dit doorbroken. Een deel van de eerste fabrieken werd op het plateland gebouwd maar met de toepassing van
de stoommachine veranderde dit. Fabrieken konden voortaan ook in steden opgezet worden. Dorpen groeiden
uit tot forse steden of er ontstonden nieuwe industriesteden (urbanisate). Het bleef echter voordelig om een
vestgingsplaats te zoeken in de buurt van grondstofen of energiebronnen.
Er was geen tjd om een goed uitbreidingsplan in de stad te maken. Daarom werden zo dicht mogelijk bij de
fabrieken op zo weinig mogelijk ruimte zo veel mogelijk huizen gebouwd. Er werd hierbij niet gedacht aan:
• Bodemverontreiniging ( geen: riolering, straatverlichtng, afvalverwijdering en verhardstraten)
• Waterverontreiniging ( Fabrieken en mensen loosden onbeperkt afval in de riviertjes)
• Luchtverontreiniging ( uitstoot van stof en roet -> stoommachine)
De stad zag er rommelig en smerig uit. Bij nat en mistg hing er een deken van smog boven de stad.
Paragraaf 3
In de 19e eeuw werd Groot-Britannië het machtgste land ter wereld. Al voor de doorbraak van de industriële
revolute hadden de Briten goed contact met enkele gebieden in Azië.
Veel grondstofen die in de Engelse fabrieken verwerkt werden, kwamen uit de (sub-) tropische gebieden
(Brits-Indië, Azië, Afrika en Amerika). Hierbij ging het om reusachtge hoeveelheden. Engeland werd niet alleen
voor de grondstofen afankelijk van overzeese gebieden maar ook de producten die in fabrieken werden
gemaakt, moesten verkocht worden. Economische motevenn grondstofen en afzetmarkten!
De meest zekere manier om die delen van Afrika en Azië als grondstofenleverancier of als afzetgebied vast te
stellen, is het gebied veroveren. Dit gebeurde dan ook veel.
Na 1850 gingen de Europeanen, de Engelsen voorop, zich steeds meer met de inrichtng van het lokale bestuur
in de overzeese gebieden bemoeien. In de meeste gevallen draaide het uit op het veroveren van grote
gebieden. De veroverde delen van Azië en Afrika werden kolonies van een Europees land. Deze tweede gold
van kolonisate wordt het modern imperialisme genoemd. Het resultaat was dat Afrika en Azië meer
afankelijk werden van Europa.
Er speelden bij het modern imperialisme in de tweede helf van de 19e eeuw ook politeke moteven een
belangrijke rol:
• Natonalisme ( vaderlandsliefden)
• Concurrente met andere Europese landen)
• Strategische ligging
Afrika kwam bij de Europese in de belangstelling te staan door de aanleg van het Suezkanaal. Deze verbond de
Middellandse Zee met de Rode Zee. De verdeling van Afrika vond in een korte tjd plaats. Om Afrika eerlijk te
verdelen organiseerde de Duitse kanselier Bismarck in 1884/1885 de Conferente van Berlijn. Hier werd Afrika
onder de Europese grootmachten verdeeld.
Paragraaf 4 Westers superioriteitsgevoel
In de loop van de 18de en 19de eeuw kreeg West-Europa – Engeland voorop – een grote voorsprong op
andere werelddelen wat betref wetenschap, techniek en industrie. Een deel van de Europeanen vond het
logisch om te gaan denken dat de blanken in alles beter waren dan de andere volkeren. Er ontstond een
superioriteitsgevoel. Veel Europeanen vonden ook dat zij de taak hadden om in de rest van de wereld óók
voor de vooruitgang te zorgen die het leven in de westerse wereld zoveel aangenamer had gemaakt
(althans: bij de middenklasse en de rijken). Maar om dit te kunnen moesten de Europeanen de macht
overnemen in hun kolonies. Dit gebeurde dan ook en de westerse cultuur werd doorgegeven aan de
inheemse bevolking van de kolonieën. Het boek On the Origin of Species van Charles Darwin werd door
sommigen zelfs beschouwd als een wetenschappelijk bewijs voor de gedachte dat de westerse beschaving
verreweg de beste was. Darwins theorie was namelijk dat in het dierenrijk uiteindelijk alleen de sterkste
soorten overleven, en dat de zwakkere soorten uitsterven. Mensen namen aan dat dit ook voor mensen
gold, en dachten dat het blanke ras van nature het sterkst was. Maar waarom zou men die superieure
Feniks 3VWO
Inleiding
Tijd van Burgers en stoommachines (1800-1900)(Negentende eeuw – de eeuw van stoom)
- Industriële revolute en opkomt van emancipatebewegingen
- Het moderne imperialisme
Vanaf de 17e eeuw groeide de bevolking en ontstond er een extra behoefe naar banen buiten de landbouw.
Door nieuwe uitvindingen in de textelnijverheid konden er in fabrieken met grote machines gewerkt worden.
Er werden in een korte tjd veel producten gemaakt waar veel grondstofen voor nodig waren. De Engelsen
veroverde grote delen van Afrika en Azië om er zeker van te zijn dat ze daar altjd voldoende grondstofen voor
een lage prijs vandaan konden halen. Zij maakten van deze gebieden koloniën. Deze koloniën werden ook
gebruikt als afzetmarkt. Vanaf de 19e eeuw speelden niet alleen economische redenen maar ook politeke en
culturele moteven een rol bij de opbouw van een groot koloniaal rijk.
Paragraaf 1
Vanaf de tjd van Jagers en Boeren werkte verreweg het grootste deel van de bevolking in de landbouw. In de
opkomende steden verdienden ook veel mensen met nijverheid en handel de kost. Vanaf de 17e eeuw
kwamen er grote vernieuwingen in de landbouw. Hierdoor kon men met minder mensen meer voedsel
produceren.
Het drieslagstelsel is een methode van verbouwen waar bij het akkerland in 3 delen wordt verdeeld, het land
ligt een jaar braak, een jaar wordt er wintergraan op verbouwd, een jaar wordt er zomergraan op verbouwd en
dan ligt het weer een jaar braak (de rust periode) de grond kan dan weer herstellen. Daarnaast waren er nog
gemeenschappelijke weidegronden (common felds in Engeland) waar ieder volwaardig lid van een
dorpsgemeenschap zijn koeien en schapen kon laten weiden. Deze common felds verdwenen in de loop van de
18e eeuw toen de grootgrondbeziters er in slaagden om van deze gronden hun eigendom te maken. Zij
voegden deze aaneen tot grote velden en zeten er heggen omheen. Deze velden werden enclosure movement
genoemd. Een groot deel van deze velden werden ontgonnen waardoor het mogelijk was de
productemethoden van de landbouw te verbeteren.
Door de nieuwe landbouwmethoden kwam er meer voedsel in Engeland beschikbaar. Dit had een positef
efect op de algemene gezondheidssituate waardoor de bevolking van Engeland fors groeide. De bevolking
moest aan werk geholpen worden. Deze mensen konden door de nieuwe landbouwmethoden niet als boer aan
de slacht dus begonnen ze in de huisnijverheid.
De huisnijverheid was lange tjd een doeltrefende methode bij het produceren van textel. Het spinnenwiel
was veel minder snel dan het weefgetouw dus voor één wever waren er zeven of acht spinners nodig.
In 1733 vond John Kay de schietspoel uit. Hierdoor kon je nog sneller weven. De lage opbrengst van de spinners
nog groter. En vanaf dat moment waren er zelfs zesten spinners nodig voor één wever. Hier moest een
oplossing voor komen. James Hargreaves vond de Spinning Jenny uit. Het was een eenvoudig apparaat dat
gemakkelijk na te maken was. De toevoer van garen kwam zo een beetje in de buurt van de behoefe van de
verbeterde weefgetouwen. Zowel de schietspoel als de spinning jenny konden zonder problemen in de
huisnijverheid worden toegepast.
Richard Arkwright vond in 1769 de waterframe uit, een spinmachine die met een waterrad werd aangedreven.
Eén spinner achter een waterframe verwerkte per uur net zoveel katoen als 200 vrouwen met een spinnewiel.
Dit apparaat kon niet gebruikt worden in de huisnijverheid omdat er veel snelstromend water voor nodig was.
En omdat een waterrad te groot en te duur was om in een kleine werkplaats geïnstalleerd te worden bouwden
ondernemers een groot gebouw waarin tentallen waterframes geplaats werden. Hiermee was de fabriek
geboren. In plaats van een spinner die ging werken wanneer hij zin of tjd had, maakte nu de machine de dienst
uit.
Een nadeel was dat er altjd water en een waterrad aanwezig moest zijn, dus er werd een andere manier van
aandrijving bedacht: de stoommachine. De stoommachine nam het waterrad over als er een droge periode
aanbrak. Zo konden werknemers ook werken als er geen water was. Een ander voordeel van de uitvinding van
de stoommachine is dat fabrieken overal gevestgd konden worden. Door midden in de stad fabrieken te
vestgen hoefden arbeiders ss morgens geen kostbare tjd te besteden aan het lopen van huis aar de fabriek.
Feniks 3VWO
, Hoofdstuk 1: fabrieken en kolonies
Paragraaf 2
De eigenaren van de fabrieken hadden veel geld in de fabrieken geïnvesteerd. Deze wilden ze zo snel mogelijk
terugverdienen. Ze wilden er zelfs nog zoveel mogelijk geld aan overhouden. Dit konden ze doen door tegen zo
laag mogelijke kosten zo veel mogelijk te produceren. Er waren een aantal kosten die weinig konden
veranderen. Wat wel veranderd kon worden, waren de loonkosten. In de beginperiode van de Industriële
revolute lieten fabrikanten arbeiders zo lang en hard mogelijk werken voor een zo laag mogelijk loon. Hierdoor
waren de arbeidsomstandigheden ook erg slecht.
Tot in de 19e eeuw bestond er een groot verschil tussen de stad en het plateland. Met de industrialisate werd
dit doorbroken. Een deel van de eerste fabrieken werd op het plateland gebouwd maar met de toepassing van
de stoommachine veranderde dit. Fabrieken konden voortaan ook in steden opgezet worden. Dorpen groeiden
uit tot forse steden of er ontstonden nieuwe industriesteden (urbanisate). Het bleef echter voordelig om een
vestgingsplaats te zoeken in de buurt van grondstofen of energiebronnen.
Er was geen tjd om een goed uitbreidingsplan in de stad te maken. Daarom werden zo dicht mogelijk bij de
fabrieken op zo weinig mogelijk ruimte zo veel mogelijk huizen gebouwd. Er werd hierbij niet gedacht aan:
• Bodemverontreiniging ( geen: riolering, straatverlichtng, afvalverwijdering en verhardstraten)
• Waterverontreiniging ( Fabrieken en mensen loosden onbeperkt afval in de riviertjes)
• Luchtverontreiniging ( uitstoot van stof en roet -> stoommachine)
De stad zag er rommelig en smerig uit. Bij nat en mistg hing er een deken van smog boven de stad.
Paragraaf 3
In de 19e eeuw werd Groot-Britannië het machtgste land ter wereld. Al voor de doorbraak van de industriële
revolute hadden de Briten goed contact met enkele gebieden in Azië.
Veel grondstofen die in de Engelse fabrieken verwerkt werden, kwamen uit de (sub-) tropische gebieden
(Brits-Indië, Azië, Afrika en Amerika). Hierbij ging het om reusachtge hoeveelheden. Engeland werd niet alleen
voor de grondstofen afankelijk van overzeese gebieden maar ook de producten die in fabrieken werden
gemaakt, moesten verkocht worden. Economische motevenn grondstofen en afzetmarkten!
De meest zekere manier om die delen van Afrika en Azië als grondstofenleverancier of als afzetgebied vast te
stellen, is het gebied veroveren. Dit gebeurde dan ook veel.
Na 1850 gingen de Europeanen, de Engelsen voorop, zich steeds meer met de inrichtng van het lokale bestuur
in de overzeese gebieden bemoeien. In de meeste gevallen draaide het uit op het veroveren van grote
gebieden. De veroverde delen van Azië en Afrika werden kolonies van een Europees land. Deze tweede gold
van kolonisate wordt het modern imperialisme genoemd. Het resultaat was dat Afrika en Azië meer
afankelijk werden van Europa.
Er speelden bij het modern imperialisme in de tweede helf van de 19e eeuw ook politeke moteven een
belangrijke rol:
• Natonalisme ( vaderlandsliefden)
• Concurrente met andere Europese landen)
• Strategische ligging
Afrika kwam bij de Europese in de belangstelling te staan door de aanleg van het Suezkanaal. Deze verbond de
Middellandse Zee met de Rode Zee. De verdeling van Afrika vond in een korte tjd plaats. Om Afrika eerlijk te
verdelen organiseerde de Duitse kanselier Bismarck in 1884/1885 de Conferente van Berlijn. Hier werd Afrika
onder de Europese grootmachten verdeeld.
Paragraaf 4 Westers superioriteitsgevoel
In de loop van de 18de en 19de eeuw kreeg West-Europa – Engeland voorop – een grote voorsprong op
andere werelddelen wat betref wetenschap, techniek en industrie. Een deel van de Europeanen vond het
logisch om te gaan denken dat de blanken in alles beter waren dan de andere volkeren. Er ontstond een
superioriteitsgevoel. Veel Europeanen vonden ook dat zij de taak hadden om in de rest van de wereld óók
voor de vooruitgang te zorgen die het leven in de westerse wereld zoveel aangenamer had gemaakt
(althans: bij de middenklasse en de rijken). Maar om dit te kunnen moesten de Europeanen de macht
overnemen in hun kolonies. Dit gebeurde dan ook en de westerse cultuur werd doorgegeven aan de
inheemse bevolking van de kolonieën. Het boek On the Origin of Species van Charles Darwin werd door
sommigen zelfs beschouwd als een wetenschappelijk bewijs voor de gedachte dat de westerse beschaving
verreweg de beste was. Darwins theorie was namelijk dat in het dierenrijk uiteindelijk alleen de sterkste
soorten overleven, en dat de zwakkere soorten uitsterven. Mensen namen aan dat dit ook voor mensen
gold, en dachten dat het blanke ras van nature het sterkst was. Maar waarom zou men die superieure
Feniks 3VWO
