Collegeaantekeningen Inleiding Sociologie

College 1: De sociologische blik

Introductie sociologie
Waarom sociologie?
 Sociologie is een bronwetenschap van de criminologie
o Theorieën, onderzoeksmethoden en wetenschappers
o Criminaliteit als maatschappelijk probleem -> maatschappelijk element
o Objectwetenschap
o Invloed op criminaliteitsbeleid
 Dus: (onderdeel van) basis van criminologieopleiding
o Vervolg-vak: Theoretische Criminologie

Wat is sociologie?
 Boek: ‘systematisch onderzoek van de menselijke samenleving’
 Centraal: sociologisch perspectief en sociologische verbeeldingskracht
o Het algemene in het bijzondere (algemene lijnen vinden in specifieke situatie)
o Het ongewone in het bekende (discussie stellen van ‘vanzelfsprekende’ dingen)

Sociologisch perspectief
 Het algemene in het bijzondere
o Algemenere patronen ontdekken in specifieke gevallen
o Micro naar macro
o Bijvoorbeeld zelfmoordstudie Emile Durkheim (1897)
 Hoger zelfmoordcijfer onder mannen, protestanten, ongehuwden en
welvarenden -> waarom?
 Durkheim: minder sociale banden/sociale integratie
 Doordat zij minder hechting hebben met samenleving maken zij zo’n stap
 Het ongewone in het bekende
o Ter discussie stellen van wat wij als normaal beschouwen
o Het zien van de invloed van sociale structuren op individuen
o Macro naar micro
o Bijvoorbeeld: studiekeuze
 Wordt (onbewust) beïnvloedt door wat je meekrijgt uit maatschappij
 C. Wright Mills: sociologische verbeeldingskracht (sociological imagination)
o Transformeren van persoonlijke problemen tot maatschappelijke vraagstukken
 Armoede, criminaliteit, verslaving
o Rol van geschiedenis op de biografie
 Historische context van de samenleving heeft invloed op de persoonlijke
biografie van mensen die in die samenleving leven
 Corona, belang van technologie in samenleving, klimaatcrisis, oorlog in
Oekraïne
 Socioloog als mythejager
o ‘Vragen naar de bekende weg’

Opkomst van de sociologie
 Relatief jonge wetenschap: eind 19e eeuw
 Nederland: Bonger (1922) eerste hoogleraar sociologie
 Invloed grote sociale veranderingen en processen
o Industrialisering
o Urbanisatie (groei van steden)
o Democratisering (politieke veranderingen)

1

,  Denken over de samenleving -> klassieke filosofen China, Griekenland
 Comte: ‘Sociologie’ (1838)
o Ontwikkeling van de wetenschap kun je in drie fases zien
 Theologische fase (tot 1350)
o Alles uit een samenleving wordt toegeschreven aan god
 Metafysische fase (14e-15e eeuw)
o Samenleving wordt gezien als iets natuurlijks
 Wetenschappelijke fase (vanaf eind 15e eeuw)
o Valt samen met de opkomst positivisme
o Positivisme: door middel van wetenschappelijke analyse probeer je
waarheden (feiten) te vinden in samenleving.
 Historische context
o Renaissance (15e - 16e eeuw)
 Ontdekking nieuwe werelddelen, zon als kern van heelal
o Reformatie (16e eeuw)
 Calvinisme, protestantisme, meer oog voor de mogelijkheden van het
individu
o Verlichting (17e – 18e eeuw)
 Vertrouwen in wetenschap, vooruitgang en maakbare samenleving
 Modernisering
o Proces van sociale veranderingen, in gang gezet door industrialisering
 Berger
o Verdwijnen kleine traditionele gemeenschappen (urbanisering)
o Uitbreiding individuele keuzemogelijkheden (individualisering)
o Oriëntatie op toekomst & groeiend tijdsbesef
o Grotere sociale diversiteit
 Modernisering en grote denkers
o Tönnies: gemeinschaft -> gesellshaft
o Durkheim: mechanische → organische solidariteit
o Weber: rationalisering, bureaucratisering en onttovering
o Marx: kapitalisme
o Simmel: urbanisering
 Sociale veranderingen als katalysator voor sociologische ontwikkelingen

Hoofdvragen van de sociologie
1. Sociale (wan)orde [Durkheim]
o Wat houdt de samenleving bij elkaar?
2. Sociale (on)gelijkheid [Marx]
o Hoe worden schaarse en begeerde zaken verdeeld?
3. Proces van rationalisering [Weber]
o Waarom voltrekken rationaliseringsprocessen zich in verschillende mate in
verschillende samenlevingen?
4. Identiteit en interactie [Simmel]
o Hoe beïnvloeden maatschappelijke verhoudingen de identiteit van individuen en
groepen?




2

,Theorie en empirie
Analyseniveaus
 Macro (hele samenleving)
o Focus op samenleving als geheel
o Totaalbeeld van sociale structuren in de samenleving
 Meso (buurt binnen een stad)
o Focus op ‘middelgrote’ analyse-eenheden
o Groepen
 Micro (individu)
o Focus op individuen
o Interacties

Perspectief en theorie
 Theoretische benadering/perspectief
o Fundamenteel beeld van de samenleving
o Richtsnoer voor theorie en onderzoek
o Daarbinnen: allemaal theorieën
 Theorie (empirisch toetsbaar)
o Stelsel van uitspraken die met elkaar samenhangen
o Verklaart de sociale werkelijkheid
o Toetsbaar door middel van onderzoek
o Theorie is concreter dan een benadering

Sociologische perspectieven
 Structureel functionalisme (maatschappijbeeld)
 Conflictbenadering (maatschappijbeeld)
 Symbolisch interactionisme (maatschappijbeeld)
 Rationele keuzebenadering (mensbeeld)
 Verschillende (mens- en) maatschappijbeelden aan ten grondslag

Structureel functionalisme
 Samenleving
o Gezien als complex systeem, waarbinnen alle onderdelen een functie hebben
o Elk onderdeel van samenleving is functioneel voor de samenleving
 Daarbinnen ligt de nadruk en belang op de solidariteit en stabiliteit
 Focus op
o Sociale structuur -> wat je gaat analyseren
o Sociale functies van de verschillende onderdelen van de samenleving
 Hoofdpersonen
o Comte, Durkheim, Spencer, Parsons

Structureel functionalisme: Merton
 Manifeste functie
o Onderkend & beoogd gevolg (inkomen van werk)
 Latente functie
o Niet-onderkend & onbedoeld gevolg (sociale contacten op werk)
 Sociale disfunctie
o Sociaal patroon dat functioneren samenleving verstoort (burn-out door werk)
 Functioneel voor een onderdeel, maar niet voor de hele samenleving


3

,  Maatschappijbeeld = consensus
o Wij als samenleving zijn het eens over de belangrijke dingen in het leven
 Analyseniveau = macro
 Kritiek op structureel functionalisme
o Conservatief -> niet gericht op verandering
o Geen oog voor conflicten en problemen
o Gebruik van algemene categorieën

Conflictbenadering
 Samenleving
o Wordt gezien als een constant strijdtoneel (constant in conflict)
 Arena van ongelijkheid
o Conflicten en veranderingen
 Hoofdpersonen
o Marx, Engels, Chambliss, Dahrendorf
 Activistische wetenschap (actiewetenschap -> samenleving niet beschrijven, maar
verbeteren)
o Wetenschap moet sociale werkelijkheid ook veranderen
 Focus op
o Ongelijkheid
o Dominante en ondergeschikte groepen
 Sekseconflict & rassenconflict: voorbeelden
o Er zijn nog veel meer conflicttheorieën
 Maatschappijbeeld = conflict
 Analyseniveau = macro
 Kritiek op conflictbenadering
o Weinig oog voor eenheid/consensus binnen een samenleving
o Gebrek aan wetenschappelijke objectiviteit
o Gebruik van algemene categorieën

Symbolisch interactionisme
 Samenleving
o Gezien als resultaat van interacties (mensen vormen samenleving door interactie)
 Gelooft dat werkelijkheid wordt gecreëerd door het handelen en interpreteren
o Door interpretatie en definitie van de situatie
o Binnen sociale interacties
 Hoofdpersonen
o Weber, Simmel, Mead, Goffman
 Samenleving is een proces
 Werkelijkheid is veranderlijk en verschilt per persoon
 Focus op
o Betekenis geven door individuen
o Symbolen (taal)
 Maatschappijbeeld = interactie (alles in samenleving is maakbaar)
 Analyseniveau = micro
 Kritiek op symbolisch interactionisme
o Weinig oog voor structurele context op samenlevings- (macro) niveau
o Weinig oog voor langdurige structuren



4