Actoren in de rechtshandhaving – leerdocument
Leerdoelen
Met welke maatschappelijke ontwikkelingen en organisatorische kenmerken hebben de actoren in
de praktijk te maken? (beschrijving van de context waarbinnen actoren opereren)
Hoe gaan de actoren met deze ontwikkelingen en kenmerken om en wat zijn hiervan de bedoelde
en onbedoelde gevolgen?
Hoe presenteren de actoren zich en hoe verantwoorden zij hun optreden/resultaten?
Probleem 1
Klassieke strafrechtelijke actoren, zoals de politie, het OM, de rechterlijke macht en de organisaties
die betrokken zijn bij de ten uitvoerlegging van sancties.
Probleem 1.1
Van Halderen & Van Gelderen (2020). Het spanningsveld tussen regels en ruimte: een onderzoek naar
taakgerelateerd ongeoorloofd handelen binnen de Nederlandse politie.
Taakgerelateerd ongeoorloofd handelen (TOH): het overtreden van regels en formele afspraken
door politieagenten met het oogmerk te handelen op een manier die ten goede komt aan de
politiële taakuitvoering.
o Het gaat om schendingen die in de perceptie van de agent gunstige (korte termijn) effecten
hebben voor de organisatie en/of samenleving.
o Overtredingen voor alleen privébelang, zoals omkoping of declaratiefraude, zijn geen vormen
van TOH. Persoonlijk voordeel (zoals verlaging werklast of een positieve beoordeling) kan bij
TOH horen, maar het moet niet de primaire drijfveer zijn.
o O.a. doorzoeking zonder of op zwakke juridische gronden, onrechtmatige geweldstoepassing
of selectieve en oneigenlijke verkeerscontrole.
Aanverwante begrippen
○ Dirty Harry problem: situatie waarbij het naleven van de regels niet zou leiden tot een
gewenste uitkomst. Bv. moordenaar mishandelen om locatie van gekidnapt meisje te weten.
○ Noble cause corruption: fundamentele rechten schenden t.b.v. morele overwegingen.
Vijf hoofdlijnen TOH - Iedere uitingsvorm is te relateren aan één of meer hoofdlijnen
1) Toegewijd en overdadig handelen
▪ Politieagenten kunnen een sterke vasthoudendheid en gedrevenheid hebben bij het
uitvoeren van het werk. Zij blijken soms te kunnen ‘doordraven’ in hun handelen.
2) Niet handelen en informeel afhandelen
▪ Het afzien van handelen of op een alternatieve (snellere, eenvoudigere, soms coulantere)
manier handelen. Er wordt afgeweken van een formele benadering van een situatie.
3) Oneigenlijk gebruik van bevoegdheden en middelen
▪ Het toepassen van bevoegdheden en middelen voor doeleinden waarvoor deze niet zijn
bedoeld. De hoofdlijn wordt relatief ruim geïnterpreteerd.
4) Selectief optreden
▪ Het hanteren van discutabele criteria voor de inzet van bevoegdheden.
5) Verbale en schriftelijke beïnvloeding
▪ Handelen dat betrekking heeft op het middels verbale communicatie of schriftelijke
verslaglegging beïnvloeden van de afloop van een situatie.
Factoren die bijdragen aan TOH
○ Individuele besluitvormingsproces: Agenten rationaliseren schendingen (bv. slachtoffer
bekritiseren), dit komt door het hebben van een groot rechtvaardigheidsgevoel en een
organisatiestructuur waarin fouten niet makkelijk worden toegegeven.
○ Kennis en vaardigheden: TOH door gebrekkige juridische kennis (en te weinig nascholing), en
tekort aan sociale vaardigheden (kunnen situaties niet de-escaleren onnodig ferm optreden).
○ Leiderschap: Leidinggevenden te weinig operationele kennis (geen correctie van
medewerkers), en er wordt gestimuleerd om naar eigen deskundigheid de professionele ruimte
Leerdoelen
Met welke maatschappelijke ontwikkelingen en organisatorische kenmerken hebben de actoren in
de praktijk te maken? (beschrijving van de context waarbinnen actoren opereren)
Hoe gaan de actoren met deze ontwikkelingen en kenmerken om en wat zijn hiervan de bedoelde
en onbedoelde gevolgen?
Hoe presenteren de actoren zich en hoe verantwoorden zij hun optreden/resultaten?
Probleem 1
Klassieke strafrechtelijke actoren, zoals de politie, het OM, de rechterlijke macht en de organisaties
die betrokken zijn bij de ten uitvoerlegging van sancties.
Probleem 1.1
Van Halderen & Van Gelderen (2020). Het spanningsveld tussen regels en ruimte: een onderzoek naar
taakgerelateerd ongeoorloofd handelen binnen de Nederlandse politie.
Taakgerelateerd ongeoorloofd handelen (TOH): het overtreden van regels en formele afspraken
door politieagenten met het oogmerk te handelen op een manier die ten goede komt aan de
politiële taakuitvoering.
o Het gaat om schendingen die in de perceptie van de agent gunstige (korte termijn) effecten
hebben voor de organisatie en/of samenleving.
o Overtredingen voor alleen privébelang, zoals omkoping of declaratiefraude, zijn geen vormen
van TOH. Persoonlijk voordeel (zoals verlaging werklast of een positieve beoordeling) kan bij
TOH horen, maar het moet niet de primaire drijfveer zijn.
o O.a. doorzoeking zonder of op zwakke juridische gronden, onrechtmatige geweldstoepassing
of selectieve en oneigenlijke verkeerscontrole.
Aanverwante begrippen
○ Dirty Harry problem: situatie waarbij het naleven van de regels niet zou leiden tot een
gewenste uitkomst. Bv. moordenaar mishandelen om locatie van gekidnapt meisje te weten.
○ Noble cause corruption: fundamentele rechten schenden t.b.v. morele overwegingen.
Vijf hoofdlijnen TOH - Iedere uitingsvorm is te relateren aan één of meer hoofdlijnen
1) Toegewijd en overdadig handelen
▪ Politieagenten kunnen een sterke vasthoudendheid en gedrevenheid hebben bij het
uitvoeren van het werk. Zij blijken soms te kunnen ‘doordraven’ in hun handelen.
2) Niet handelen en informeel afhandelen
▪ Het afzien van handelen of op een alternatieve (snellere, eenvoudigere, soms coulantere)
manier handelen. Er wordt afgeweken van een formele benadering van een situatie.
3) Oneigenlijk gebruik van bevoegdheden en middelen
▪ Het toepassen van bevoegdheden en middelen voor doeleinden waarvoor deze niet zijn
bedoeld. De hoofdlijn wordt relatief ruim geïnterpreteerd.
4) Selectief optreden
▪ Het hanteren van discutabele criteria voor de inzet van bevoegdheden.
5) Verbale en schriftelijke beïnvloeding
▪ Handelen dat betrekking heeft op het middels verbale communicatie of schriftelijke
verslaglegging beïnvloeden van de afloop van een situatie.
Factoren die bijdragen aan TOH
○ Individuele besluitvormingsproces: Agenten rationaliseren schendingen (bv. slachtoffer
bekritiseren), dit komt door het hebben van een groot rechtvaardigheidsgevoel en een
organisatiestructuur waarin fouten niet makkelijk worden toegegeven.
○ Kennis en vaardigheden: TOH door gebrekkige juridische kennis (en te weinig nascholing), en
tekort aan sociale vaardigheden (kunnen situaties niet de-escaleren onnodig ferm optreden).
○ Leiderschap: Leidinggevenden te weinig operationele kennis (geen correctie van
medewerkers), en er wordt gestimuleerd om naar eigen deskundigheid de professionele ruimte
