Economie – 6 vwo
Inhoudsopgave
Module 1 – Schaarste, geld en handel............................................................................................................ 5
§1.1 – Kiezen is kostbaar......................................................................................................................................5
§1.2 – Kiezen of delen..........................................................................................................................................5
§2.1 – Wederzijds voordeel..................................................................................................................................6
§2.2 – Eigendomsrechten, transactiekosten en instituties..................................................................................6
§2.3 – Ruil, scholing en specialisatie....................................................................................................................6
§2.4 – Comparatief voordeel................................................................................................................................7
§3.1 – De uitvinding van geld...............................................................................................................................7
§3.2 – De verschijningsvormen van geld..............................................................................................................7
§3.3 – De waarde van geld...................................................................................................................................8
§3.4 – Waar komt geld vandaan?........................................................................................................................8
Module 2 – Vraag en aanbod......................................................................................................................... 9
§1.1 – De individuele vraag..................................................................................................................................9
§1.2 – De collectieve vraag..................................................................................................................................9
§1.3 – Prijselasticiteit...........................................................................................................................................9
§1.4 – Inkomenselasticiteit..................................................................................................................................9
§2.1 – Productie.................................................................................................................................................10
§2.2 – De productiefunctie.................................................................................................................................10
§2.3 – Productiekosten.......................................................................................................................................11
§2.4 – Opbrengsten, winst en winstmaximalisatie............................................................................................11
§2.5 – Individueel en collectief aanbod..............................................................................................................11
§3.1 – Prijsvorming.............................................................................................................................................11
§3.2 – Prijsveranderingen op de markt..............................................................................................................12
Module 3 – Markt en overheid..................................................................................................................... 13
§1.1 – Markt en marktstructuur........................................................................................................................13
§1.2 – Marktvormen..........................................................................................................................................13
§2.1 – Marktevenwicht......................................................................................................................................14
§2.2 – Volkomen concurrentie...........................................................................................................................14
§2.3 – Monopolie...............................................................................................................................................15
§2.4 – Oligopolie................................................................................................................................................16
§2.5 – Monopolistische concurrentie.................................................................................................................17
§2.6 – Marktprestaties en welvaart...................................................................................................................17
§3.1 – De rol van de overheid.............................................................................................................................17
§3.2 – Overheidsbeleid.......................................................................................................................................18
, §3.3 – Collectieve goederen...............................................................................................................................18
§4.1 – Inter-industriële handel...........................................................................................................................18
§4.2 – Intra-industriële handel...........................................................................................................................18
§4.3 – Internationale handelsstromen...............................................................................................................18
Module 4 – Heden, verleden, toekomst........................................................................................................ 19
§1.1 – Tijd is geld................................................................................................................................................19
§1.2 – Intertemporele substitutie.......................................................................................................................19
§1.3 – Inflatie.....................................................................................................................................................19
§1.4 – Rendement..............................................................................................................................................20
§2.1 – Arbeidsproductiviteit in een mensenleven..............................................................................................20
§2.2 – Looninkomen in een mensenleven..........................................................................................................21
§2.3 – Consumptie in een mensenleven.............................................................................................................21
§3.1 – Investeringen, productiviteit en continuïteit...........................................................................................21
§3.2 – Onderzoek & ontwikkeling......................................................................................................................22
§3.3 – Elementair boekhouden..........................................................................................................................22
§4.1 – Collectieve goederen en ruilen over de tijd.............................................................................................23
§4.2 – Investeringen in (arbeids)productiviteit..................................................................................................23
§4.3 – De balans van de overheid......................................................................................................................23
§4.4 – Ruilen tussen generaties.........................................................................................................................23
Module 5 – Speltheorie................................................................................................................................ 25
§1.1 – Van spel naar theorie..............................................................................................................................25
§1.2 – Een economiespel: Jumbo en Albert Heijn..............................................................................................25
§1.3 – Het Nash-evenwicht................................................................................................................................25
§2.1 – Het gevangenendilemma........................................................................................................................25
§2.2 – Evenwicht in dominante acties................................................................................................................26
§2.3 – Collectieve goederen en het gevangenendilemma.................................................................................26
§2.4 – Oplossingen voor het gevangenendilemma............................................................................................26
§3.1 – Asymmetrische informatie......................................................................................................................26
§3.2 – Toe- en uittreding....................................................................................................................................27
§4.1 – Morgen is vandaag..................................................................................................................................27
§4.2 – Herhaling.................................................................................................................................................27
§5.1 – Meerdere evenwichten............................................................................................................................27
§5.2 – Verzonken kosten....................................................................................................................................28
§5.3 – Het berovingsprobleem...........................................................................................................................28
Module 6 – Risico en rendement.................................................................................................................. 29
§1.1 – Onzekerheid en risico..............................................................................................................................29
§1.2 – Vrijwillig en onvrijwillig risico..................................................................................................................29
2
, §1.3 – Risicoaversie............................................................................................................................................29
§2.1 – Verzekeren van een risico........................................................................................................................29
§2.2 – De markt van verzekeraars.....................................................................................................................29
§2.3 – Averechtse selectie en moral hazard.......................................................................................................30
§2.4 – Informatie, premiedifferentiatie en eigen risico......................................................................................30
§2.5 – Verplichte verzekeringen.........................................................................................................................30
§3.1 – Verhandelbare risico’s.............................................................................................................................30
§3.2 – De waarde van het risico.........................................................................................................................31
§3.3 – Rente en de waarde van risico’s..............................................................................................................31
§3.4 – Toezicht op financiële markten...............................................................................................................32
§4.1 – De financiering van risico’s......................................................................................................................32
§4.2 – De bedrijfsvorm en het ondernemersrisico.............................................................................................32
§4.3 – Een principaal-agentrelatie.....................................................................................................................33
Module 7 – Economische groei..................................................................................................................... 34
§1.1 – Het binnenlands product.........................................................................................................................34
§1.2 – Het binnenlands inkomen........................................................................................................................34
§2.1 – De economische kringloop......................................................................................................................34
§2.2 – De nationale rekeningen.........................................................................................................................36
§2.3 – De betalingsbalans..................................................................................................................................36
§2.4 – Algemeen evenwicht...............................................................................................................................37
§3.1 – Het meten van welvaart..........................................................................................................................37
§3.2 – De verdeling van welvaart.......................................................................................................................37
§3.3 – Het herverdelen van de welvaart............................................................................................................37
§3.4 – Het Nederlandse belastingstelsel............................................................................................................38
§4.1 – De groei van het BBP...............................................................................................................................38
§4.2 – De structuur van een economie...............................................................................................................38
§4.3 – De prestaties van de economie...............................................................................................................39
§4.4 – Economische convergentie en divergentie..............................................................................................39
Module 8 – Conjunctuur en economisch beleid............................................................................................40
§1.1 – De economische conjunctuur..................................................................................................................40
§1.2 – De stand van de economie......................................................................................................................41
§2.1 – Geaggregeerde vraag..............................................................................................................................41
§2.2 – Geaggregeerde aanbod: korte termijn en lange termijn........................................................................41
§2.3 – Trendmatige groei...................................................................................................................................42
§2.4 – De conjunctuurbeweging........................................................................................................................43
§3.1 – Anticyclisch en procyclisch conjunctuurbeleid.........................................................................................43
§3.2 – Anticyclische overheidsuitgaven en structurele aanpassingen...............................................................43
§3.3 – Automatische stabilisatoren...................................................................................................................44
3
, §4.1 – Centrale banken......................................................................................................................................44
§4.2 – Wisselkoersen..........................................................................................................................................45
§4.3 – Wisselkoersbeleid....................................................................................................................................45
§4.4 – Geldhoeveelheidsbeleid...........................................................................................................................45
§4.5 – Rentebeleid..............................................................................................................................................46
4
, Module 1 – Schaarste, geld en handel
§1.1 – Kiezen is kostbaar
Iedereen heeft behoeften. Deze behoeften zijn onbegrensd, meer is altijd beter. Om
behoeften te bevredigen heb je middelen nodig. Deze zijn niet altijd onbeperkt beschikbaar
en dat veroorzaakt schaarste.
Middelen hebben een belangrijke eigenschap: ze zijn alternatief aanwendbaar, met 1 middel
kunnen verschillende behoeften bevredigd worden. De manier waarop het middel dan
gebruikt wordt is de aanwendingsrichting. Hierin moeten keuzes gemaakt worden, die zijn
voor ieder individu verschillend.
Om de beste aanwendingsrichting te kiezen, bereken je voor elke richting de kosten en
baten (opbrengsten). De aanwendingsrichting met de hoogte netto-baten kies je.
Netto baten: opbrengsten – kosten
Baten zijn de letterlijke baten en ‘baten van plezier’, hoeveel heb je over om uit te slapen?
Kosten zijn de letterlijke kosten en ‘kosten van ongerief’, hoeveel heb je over om niet te
hoeven werken?
Netto-baten worden gecorrigeerd voor misgelopen netto-opbrengsten. Dat is de beste
aanwending. Netto-baten – netto-opbrengsten = opofferingskosten.
§1.2 – Kiezen of delen
Het totaal middelen van iemand is zijn budget.
Tastbare middelen: alle goederen en geld
Tijd
Het budget kan op verschillende manieren worden besteed, zo ontstaan er
productcombinaties. Verschillende combinaties kunnen hetzelfde kosten. Om te zien welke
combinaties mogelijk zijn met een budget, kun je een budgetlijn maken.
Budget: €6,-
Liter water: €1,-
Broodje: €0,75
B = p1q1 + p2q2
Dus 6 liter water of 8 broodjes en alles
daartussen.
De budgetlijn kan ook veranderen, er vinden dan verschuivingen van of op de budgetlijn
plaats.
Verandering budget (B: 8 -> 9) Verandering prijs (p2: €0,75 -> €1,-)
5
Inhoudsopgave
Module 1 – Schaarste, geld en handel............................................................................................................ 5
§1.1 – Kiezen is kostbaar......................................................................................................................................5
§1.2 – Kiezen of delen..........................................................................................................................................5
§2.1 – Wederzijds voordeel..................................................................................................................................6
§2.2 – Eigendomsrechten, transactiekosten en instituties..................................................................................6
§2.3 – Ruil, scholing en specialisatie....................................................................................................................6
§2.4 – Comparatief voordeel................................................................................................................................7
§3.1 – De uitvinding van geld...............................................................................................................................7
§3.2 – De verschijningsvormen van geld..............................................................................................................7
§3.3 – De waarde van geld...................................................................................................................................8
§3.4 – Waar komt geld vandaan?........................................................................................................................8
Module 2 – Vraag en aanbod......................................................................................................................... 9
§1.1 – De individuele vraag..................................................................................................................................9
§1.2 – De collectieve vraag..................................................................................................................................9
§1.3 – Prijselasticiteit...........................................................................................................................................9
§1.4 – Inkomenselasticiteit..................................................................................................................................9
§2.1 – Productie.................................................................................................................................................10
§2.2 – De productiefunctie.................................................................................................................................10
§2.3 – Productiekosten.......................................................................................................................................11
§2.4 – Opbrengsten, winst en winstmaximalisatie............................................................................................11
§2.5 – Individueel en collectief aanbod..............................................................................................................11
§3.1 – Prijsvorming.............................................................................................................................................11
§3.2 – Prijsveranderingen op de markt..............................................................................................................12
Module 3 – Markt en overheid..................................................................................................................... 13
§1.1 – Markt en marktstructuur........................................................................................................................13
§1.2 – Marktvormen..........................................................................................................................................13
§2.1 – Marktevenwicht......................................................................................................................................14
§2.2 – Volkomen concurrentie...........................................................................................................................14
§2.3 – Monopolie...............................................................................................................................................15
§2.4 – Oligopolie................................................................................................................................................16
§2.5 – Monopolistische concurrentie.................................................................................................................17
§2.6 – Marktprestaties en welvaart...................................................................................................................17
§3.1 – De rol van de overheid.............................................................................................................................17
§3.2 – Overheidsbeleid.......................................................................................................................................18
, §3.3 – Collectieve goederen...............................................................................................................................18
§4.1 – Inter-industriële handel...........................................................................................................................18
§4.2 – Intra-industriële handel...........................................................................................................................18
§4.3 – Internationale handelsstromen...............................................................................................................18
Module 4 – Heden, verleden, toekomst........................................................................................................ 19
§1.1 – Tijd is geld................................................................................................................................................19
§1.2 – Intertemporele substitutie.......................................................................................................................19
§1.3 – Inflatie.....................................................................................................................................................19
§1.4 – Rendement..............................................................................................................................................20
§2.1 – Arbeidsproductiviteit in een mensenleven..............................................................................................20
§2.2 – Looninkomen in een mensenleven..........................................................................................................21
§2.3 – Consumptie in een mensenleven.............................................................................................................21
§3.1 – Investeringen, productiviteit en continuïteit...........................................................................................21
§3.2 – Onderzoek & ontwikkeling......................................................................................................................22
§3.3 – Elementair boekhouden..........................................................................................................................22
§4.1 – Collectieve goederen en ruilen over de tijd.............................................................................................23
§4.2 – Investeringen in (arbeids)productiviteit..................................................................................................23
§4.3 – De balans van de overheid......................................................................................................................23
§4.4 – Ruilen tussen generaties.........................................................................................................................23
Module 5 – Speltheorie................................................................................................................................ 25
§1.1 – Van spel naar theorie..............................................................................................................................25
§1.2 – Een economiespel: Jumbo en Albert Heijn..............................................................................................25
§1.3 – Het Nash-evenwicht................................................................................................................................25
§2.1 – Het gevangenendilemma........................................................................................................................25
§2.2 – Evenwicht in dominante acties................................................................................................................26
§2.3 – Collectieve goederen en het gevangenendilemma.................................................................................26
§2.4 – Oplossingen voor het gevangenendilemma............................................................................................26
§3.1 – Asymmetrische informatie......................................................................................................................26
§3.2 – Toe- en uittreding....................................................................................................................................27
§4.1 – Morgen is vandaag..................................................................................................................................27
§4.2 – Herhaling.................................................................................................................................................27
§5.1 – Meerdere evenwichten............................................................................................................................27
§5.2 – Verzonken kosten....................................................................................................................................28
§5.3 – Het berovingsprobleem...........................................................................................................................28
Module 6 – Risico en rendement.................................................................................................................. 29
§1.1 – Onzekerheid en risico..............................................................................................................................29
§1.2 – Vrijwillig en onvrijwillig risico..................................................................................................................29
2
, §1.3 – Risicoaversie............................................................................................................................................29
§2.1 – Verzekeren van een risico........................................................................................................................29
§2.2 – De markt van verzekeraars.....................................................................................................................29
§2.3 – Averechtse selectie en moral hazard.......................................................................................................30
§2.4 – Informatie, premiedifferentiatie en eigen risico......................................................................................30
§2.5 – Verplichte verzekeringen.........................................................................................................................30
§3.1 – Verhandelbare risico’s.............................................................................................................................30
§3.2 – De waarde van het risico.........................................................................................................................31
§3.3 – Rente en de waarde van risico’s..............................................................................................................31
§3.4 – Toezicht op financiële markten...............................................................................................................32
§4.1 – De financiering van risico’s......................................................................................................................32
§4.2 – De bedrijfsvorm en het ondernemersrisico.............................................................................................32
§4.3 – Een principaal-agentrelatie.....................................................................................................................33
Module 7 – Economische groei..................................................................................................................... 34
§1.1 – Het binnenlands product.........................................................................................................................34
§1.2 – Het binnenlands inkomen........................................................................................................................34
§2.1 – De economische kringloop......................................................................................................................34
§2.2 – De nationale rekeningen.........................................................................................................................36
§2.3 – De betalingsbalans..................................................................................................................................36
§2.4 – Algemeen evenwicht...............................................................................................................................37
§3.1 – Het meten van welvaart..........................................................................................................................37
§3.2 – De verdeling van welvaart.......................................................................................................................37
§3.3 – Het herverdelen van de welvaart............................................................................................................37
§3.4 – Het Nederlandse belastingstelsel............................................................................................................38
§4.1 – De groei van het BBP...............................................................................................................................38
§4.2 – De structuur van een economie...............................................................................................................38
§4.3 – De prestaties van de economie...............................................................................................................39
§4.4 – Economische convergentie en divergentie..............................................................................................39
Module 8 – Conjunctuur en economisch beleid............................................................................................40
§1.1 – De economische conjunctuur..................................................................................................................40
§1.2 – De stand van de economie......................................................................................................................41
§2.1 – Geaggregeerde vraag..............................................................................................................................41
§2.2 – Geaggregeerde aanbod: korte termijn en lange termijn........................................................................41
§2.3 – Trendmatige groei...................................................................................................................................42
§2.4 – De conjunctuurbeweging........................................................................................................................43
§3.1 – Anticyclisch en procyclisch conjunctuurbeleid.........................................................................................43
§3.2 – Anticyclische overheidsuitgaven en structurele aanpassingen...............................................................43
§3.3 – Automatische stabilisatoren...................................................................................................................44
3
, §4.1 – Centrale banken......................................................................................................................................44
§4.2 – Wisselkoersen..........................................................................................................................................45
§4.3 – Wisselkoersbeleid....................................................................................................................................45
§4.4 – Geldhoeveelheidsbeleid...........................................................................................................................45
§4.5 – Rentebeleid..............................................................................................................................................46
4
, Module 1 – Schaarste, geld en handel
§1.1 – Kiezen is kostbaar
Iedereen heeft behoeften. Deze behoeften zijn onbegrensd, meer is altijd beter. Om
behoeften te bevredigen heb je middelen nodig. Deze zijn niet altijd onbeperkt beschikbaar
en dat veroorzaakt schaarste.
Middelen hebben een belangrijke eigenschap: ze zijn alternatief aanwendbaar, met 1 middel
kunnen verschillende behoeften bevredigd worden. De manier waarop het middel dan
gebruikt wordt is de aanwendingsrichting. Hierin moeten keuzes gemaakt worden, die zijn
voor ieder individu verschillend.
Om de beste aanwendingsrichting te kiezen, bereken je voor elke richting de kosten en
baten (opbrengsten). De aanwendingsrichting met de hoogte netto-baten kies je.
Netto baten: opbrengsten – kosten
Baten zijn de letterlijke baten en ‘baten van plezier’, hoeveel heb je over om uit te slapen?
Kosten zijn de letterlijke kosten en ‘kosten van ongerief’, hoeveel heb je over om niet te
hoeven werken?
Netto-baten worden gecorrigeerd voor misgelopen netto-opbrengsten. Dat is de beste
aanwending. Netto-baten – netto-opbrengsten = opofferingskosten.
§1.2 – Kiezen of delen
Het totaal middelen van iemand is zijn budget.
Tastbare middelen: alle goederen en geld
Tijd
Het budget kan op verschillende manieren worden besteed, zo ontstaan er
productcombinaties. Verschillende combinaties kunnen hetzelfde kosten. Om te zien welke
combinaties mogelijk zijn met een budget, kun je een budgetlijn maken.
Budget: €6,-
Liter water: €1,-
Broodje: €0,75
B = p1q1 + p2q2
Dus 6 liter water of 8 broodjes en alles
daartussen.
De budgetlijn kan ook veranderen, er vinden dan verschuivingen van of op de budgetlijn
plaats.
Verandering budget (B: 8 -> 9) Verandering prijs (p2: €0,75 -> €1,-)
5
