Inhoud
De Renaissance in Italië. .......................................................................................................................... 2
De Nieuwe Monarchieën......................................................................................................................... 3
De Protestantse Reformatie. ................................................................................................................... 4
Hervorming en Reorganisatie van het Katholicisme. .............................................................................. 5
De Kruistocht van Katholiek Spanje tegen de Nederlanden en Engeland............................................... 6
De Verheven Monarch en het Machtsevenwicht. .................................................................................. 7
Brittannië: De Puriteinse Revolutie. ........................................................................................................ 7
Brittannië: De Zege van het Parlement. .................................................................................................. 9
Frankrijk onder Lodewijk XIV: Triomf van het Absolutisme. ................................................................. 10
Verlicht Absolutisme ............................................................................................................................. 12
Nieuwe Roerselen: De Britse Hervormingsbeweging. .......................................................................... 14
De Amerikaanse Revolutie. ................................................................................................................... 15
,De Renaissance in Italië.
In het Italië van de 15e eeuw verscheen een nieuwe houding ten opzichte van de wereld, gekenmerkt
door een cultuur die niet werd gedomineerd door de theologie of de wetenschap. Het ging hierbij om
zaken als smaak, stijl, gepastheid, decorum, karakter en opleiding. De term Renaissance,
‘wedergeboorte’, slaat op het weer tot leven wekken van de Grieks-Romeinse beschaving. Men wilde
progressie maken, vooruitgang. Een geleidelijk proces van verandering, mensbeeld/wereldbeeld.
Mensen worden nieuwsgierig en gaan onderzoeken. Drukpers zorgt ervoor dat mensen verder gaan
kijken, ze lezen nu ook boeken die niet alleen religieus van aard zijn.
De steden waren onafhankelijke stadstaten, die op een aantal uitzonderingen na zichzelf als
republiek bestuurde. Van alle steden springt Florence het meest in het oog, dat een buitengewoon
grote hoeveelheid zeer begenadigde individuen voortbracht. De Medici-familie, die het van
handelaars via bankiers tot de facto heersers over de stad brachten en tevens als mecenas
(beschermer, door financiële middelen voorzien) voor kunsten en wetenschappen optraden, speelde
hierin een prominente rol. De schilderkunst werd minder symbolisch en schilders gingen zich meer
bezighouden met de menselijke anatomie. Het meegeven van expressie aan de gezichten van
mensen was een ander belangrijk kenmerk.
Er ontstond een intellectuele revolutie, mede door de vrijheid en bescherming van de ‘nieuwe’
denkers door de elite. De Humanisten beschouwden de Griekse en Romeinse cultuur als het
hoogtepunt van de menselijke beschaving. Ze vonden het Latijn van de Middeleeuwen barbaars.
Kenmerkend voor het humanisme tijdens de renaissance was het besef tot een nieuw tijdperk te
behoren en de noodzaak om zich af te keren van het verleden van de voorgaande eeuwen. Dit
verleden werd door de humanisten als middeleeuwen gedefinieerd en scherp afgewezen.
Hiertegenover werd de oudheid als absolute toonaangevende norm voor alle levenssferen gesteld.
Het winnen van een directe toegang tot deze norm in haar oorspronkelijke, onvervalste vorm, de
"terugkeer naar de bronnen", stond centraal in het Renaissance-humanisme.
De Italiaanse renaissance heeft een blijvende invloed gehad op met name het middelbaar onderwijs,
universiteiten bleven zich vooral richten op de professionele training van theologen, juristen en
artsen. Ook kwam er voor het eerst aandacht voor goede manieren.
Een van de weinige Italiaanse patriotten uit die tijd was de Florentijn Machiavelli, wiens meesterwerk
‘De Vorst’ vooral gebaseerd was op observatie van koningen buiten Italië. Hij concludeerde dat
effectieve heersers en regeringen puur en alleen handelen in hun eigen politieke belang en daarbij
letterlijk en figuurlijk over lijken gaan. Het doel heiligt de middelen.
,De Nieuwe Monarchieën.
Buiten Italië waren koningen druk bezig met het bouwen van een moderne nationale, of tenminste
territoriale staat. Deze Nieuwe Monarchen wilden een eind maken aan de in de 15e eeuw zeer
frequente (burger)oorlogen, feodale opstanden en ordinair banditisme. Zij boden het instituut van de
monarchie aan als garantie voor recht en orde. De Nieuwe Monarch gebruikte het Romeinse recht
om een einde te maken aan oude feodale wetten en het gewoonterecht.
Centralistische tendensen winnen terrein ten koste van feodale krachten Monarchen ‘bevrijden’ zich
van de afhankelijkheid van de leenmannen:
o Monarchie werd geïnstitutionaliseerd.
o Monarchie streefde naar landelijk geweldsmonopolie.
o Steden werden belangrijke pion in politiek-bestuurlijk krachtenveld.
o Religie kwam in dienst te staan van centralisme (staatsgodsdienst).
o Monarchie legitimeerde haar positie op basis van het Romeinse recht.
In Engeland maakte Hendrik VII (1485-1509), de 1e vorst uit het huis Tudor, een eind aan de (feodale)
Rozenoorlog en zorgde er doormiddel van wetgeving voor dat de edelen er geen privé-legertjes meer
op na mochten houden.
Lodewijk IX (1461-1483) was de 1e Franse Monarch. Hij bouwde een koninklijk leger op, waarmee hij
effectief rebellerende edelen in toom kon houden.
In Spanje was in feite sprake van twee koninkrijken, Aragon en Castillië, die beide, qua taal en
staatsinrichting sterk verschilde. De eenwording van Spanje vond plaats rond de kerk, die in de
Inquisitie, een rechtbank, over het enige gemeenschappelijke Spaanse instituut beschikte. De
Inquisitie speelde een grote rol in de vervolging van Moren en Joden.
Zelfs in het Heilige Roomse rijk leefden de ideeën van de Nieuwe Monarchie. Er waren drie soorten
staten in dat Rijk:
o Staten met aan het hoofd een heer (koning, hertog, graaf).
o Kerkelijke staten (bisdommen, abtschappen).
o Keizerlijke vrije steden.
De keizer van het Heilige Roomse rijk werd sinds 1356 gekozen door een college van vier vorsten en
drie aartsbisschoppen. In de periode van 1452 tot 1806 wisten de Habsburgers vrijwel
ononderbroken steeds weer herkozen te worden. De macht van de Habsburgers kwam tot een
hoogtepunt onder Karel V, die veel land erfde. Desondanks was iedere poging tot centralisatie van
het Heilige Roomse Rijk tot mislukken gedoemd ten gevolge van de individuele staten. In de tweede
helft van de 17e en het begin van de 18e eeuw is Frankrijk onder Lodewijk XIV, de Grote Monarch de
leidende Europese mogendheid. Lodewijk voert een expansionistische politiek en is hard op weg naar
een universele monarchie, een situatie waarin één staat (i.d.g. Frankrijk) alle andere aan haar wil zou
onderwerpen. Het middel tegen deze universele monarchie was de Balance of Power, het
machtsevenwicht. Het systeem van machtsevenwicht werd in de 17e en 18e eeuw toegepast door
Europese staten met als doel hun eigen handelingsvrijheid, soevereiniteit en onafhankelijkheid tegen
mogelijke agressors te bewaren. Men zocht bondgenoten tegen elke vorm van dominantie die de
eigen staat bedreigde. Bondgenoten werden gekozen of afgewezen, al naar gelang de politieke
situatie.
,De Protestantse Reformatie.
De godsdienstige omwenteling van de 16e eeuw vond haar voedingsbodem in drie stromingen:
o Ontevredenheid onder het gewone volk met het grootste kerkapparaat en het geloof dat de
rijke bisschoppen en abten deel uitmaakten van de heersende klasse.
o De middenklassen, met name in de min of meer autonome stadstaten, wensten hun
religieuze aangelegenheden zelf te regelen.
o Koningen en andere heersers streden voortdurend om de macht met de kerk, waarbij het
ging om eigendom, belastingheffing, juridische zeggenschap en politieke invloed.
Er ontwikkelen zich drie protestantse hoofdstromingen:
Lutheranisme, Calvinisme en Anglicanisme. In ‘t algemeen kan gezegd worden: het geloof van de
vorst bepaalde het geloof in diens gebied (cuius regio, eius religio) In zijn ogen kon een mens geen
genade of bevrijding uit het vagevuur kopen. De mens werd alleen door het geloof verzoend met
God alleen. Dat geloof werd door Gods genade geschonken zonder dat menselijke wil of werken
daarop enige invloed kon uitoefenen. (aflaten!)
En zo verschenen zijn 95 stellingen op de deur van de kerk in Wittenberg. In eerste instantie deed
Luther een beroep op paus Leo X om het misbruik van aflaten te stoppen (deze werden verkocht om
de bouw van de St. Pieter te Rome te financieren). Toen deze weigerde pleitte hij tevergeefs voor
een concilie. Uiteindelijk poneerde hij de (revolutionaire) stelling, dat individuen met het lezen van
de Bijbel zelf hun eigen interpretaties volgens hun eigen geweten maken. De zaken escaleerden en
Luther werd geëxcommuniceerd. Hij vond bescherming bij de Hertog van Saksen en wijdde zich aan
de vertaling van de Bijbel in het Duits. Het Lutheranisme verspreidde zich snel over Duitsland.
Er ontstonden allerlei revolutionaire bewegingen, sommige puur sociaaleconomisch andere
(extreem) religieus. In 1546 brak een burgeroorlog uit tussen Katholieke en Protestantse Duitse
staten, die in 1555 bij de vrede van Augsburg werd beslecht in het voordeel van de Lutheranen:
iedere staat zijn eigen religie, maar geen individuele godsdienstvrijheid. Voor het Lutheranisme
betekende dit dat verdere verspreiding moeilijk werd.
De meest succesvolle internationale vorm van Protestantisme werd het Calvinisme. Veel meer dan
Luther geloofde Calvijn in de Predestinatie, het idee dat God sommigen heeft voorbestemd voor het
eeuwig leven en anderen voor eeuwige verdoemenis. Calvinisten wezen de onderschikking van de
kerk aan de staat af. Sterker nog, zij wensten de maatschappij zelf te maken tot een religieuze
gemeenschap. Calvijn bracht zijn ideeën in de praktijk in Geneve. Geneve werd het Protestantse
Rome, van waaruit naar alle windstreken Calvijns Hervormde leer werd verbreid.
In Engeland brak Hendrik VIII (1509-1547), aanvankelijk zelfs een fervent supporter van het
katholieke geloof, met de Roomse kerk niet zozeer om des geloofs wille maar omdat de kerk hem
dwars zat met zijn scheiding (zijn vrouw kon hem geen mannelijke opvolger schenken). Hendrik nam
de zaak in eigen handen en liet in 1534 het Parlement de Acte van Suprematie aannemen, waardoor
de Engelse koning hoofd van de kerk van Engeland werd. Hendrik VIII sloot alle kloosters en
confisqueerde hun zeer uitgebreide bezittingen, die hij vervolgens weer uitdeelde onder zijn
aanhangers, de landadel. Na zijn dood probeerde zijn opvolgers de zaak terug te draaien maar dit liep
uit op een mislukking. In 1558 transformeerde de Kerk van Engeland onder het bewind van Elizabeth
tot een Protestantse staatskerk, vergelijkbaar met de Lutherse kerk.
Alhoewel Protestanten onderling verschilden, hadden zij veel gemeen. De autoriteit van de paus, het
bovennatuurlijke karakter van het priesterschap, het celibaat, de zeven sacramenten, het gebruik van
Latijn in de eredienst waren allemaal zaken die zij afwezen.
,Hervorming en Reorganisatie van het Katholicisme.
De Katholieke- of Contrareformatie was tweeledig. Enerzijds onderging de kerk een echte
hervorming, anderzijds was er de pure reactie op het Protestantisme.
In 1545 kwam het Concilie van Trente bijeen, het bleef met onregelmatige tussenpozen bijeenkomen
tot 1563. Inhoudelijk hield het concilie zich bezig met zowel de hervorming van de Katholieke leer als
met de aanpak van de misstanden binnen de kerk. Drastische hervorming van de kloosterorden, de
plicht van bisschoppen om in hun eigen diocees te resideren en een betere opleiding van geestelijken
waren de belangrijkste.
Er ontstonden nieuwe religieuze orden, waarvan de beroemdste die van Jezuïeten is. Deze sociëteit
van Jezus kende een ijzeren discipline en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan meerderen.
Lidmaatschap stond slechts open voor sterke, intellectueel gevormde mannen, die zich niet
terugtrokken in hun kloosters maar juist een actieve deelname aan het openbare leven zochten. Dit
uitte zich vooral in een tweetal activiteiten:
o Onderwijs aan de zonen van Katholieke elite.
o Optreden als biechtheren en adviseurs van de heersende klasse.
De Jezuïeten opereerden als een internationale missionaire tegenkracht tegen het Protestantisme.
Om de Katholieke gelovigen in het gareel te houden beschikte de Roomse kerk over nog twee
instrumenten:
o De pauselijke index van Verboden Boeken.
o De Inquisitie.
Behalve in Spanje, waar al in 1480 een Inquisitie bestond, en Italië kreeg de pauselijke Inquisitie
nergens voet aan de grond. De nationale weerstand in de Katholieke staten bleek te sterk.
Aldus werd religieuze diversiteit een permanent gegeven in de Europese cultuur. Deze diversiteit
droeg, samen met het humanisme van de Renaissance en de nieuwe Europese monarchieën, bij aan
de geleidelijke ontkerkelijking van de moderne maatschappij.
, De Kruistocht van Katholiek Spanje tegen de Nederlanden en
Engeland.
Na het aftreden van Karel V in 1556 werd Filips II koning van Spanje en tevens heer over de
Habsburgse bezittingen in de Nederlanden, het Vrije Graafschap van Bourgondië, Milaan, Napels en
Sicilië. In 1580 kwam daar Portugal ook nog bij. Filips een vurig en fanatiek Katholiek, die maar al te
graag het aanvoerderschap van het Katholieke tegenoffensief tegen het opkomende Protestantisme
op zich nam.
De periode 1550-1650 wordt ook gezien als de Gouden Eeuw van de Spaanse cultuur. Deze cultuur
steunde heel sterk op het Katholieke geloof, dat enorme invloed had op het leven in Spanje. Ook de
bouw van het Escoriaal, Filips’ Koninklijke residentie, dient hier vermeld te worden: een enorm,
rechthoekig en sober gebouw, dat de geest van zijn opdrachtgever weerspiegelde. Vanuit het
Escoriaal bestuurde Filips zijn enorme rijk en begon zijn kruistocht, aanvankelijk met succes. In 1567
wist Alva de Opstand in de Nederlanden min of meer te bedwingen. In 1570 excommuniceerde de
paus Elizabeth, koningin van Engeland. En in 1572 werden, mede op aanraden van Filips, duizenden
Hugenoten in Frankrijk afgeslacht. Toch bleek geen van deze zeges van blijvende aard.
De 17 provincies van der Nederlanden waren allen een klein staatje op zich, met eigen vrijheden,
privileges, wetten en belastingen. Zij waren slechts verbonden door het feit dat zij dezelfde heer
hadden, die van tijd tot tijd de Staten Generaal bijeenriep. De Opstand was zowel politiek als
religieus van aard, met een steeds belangrijker wordende economische component. Als start kan
worden gezien de smeekbede van de Eedverbond der Edelen (1566) om de Inquisitie niet in te
stellen. Dit werd geweigerd, waarna de Beeldenstorm opstak. Filips zond Alva, en Willem van Oranje
stelde zich aan het hoofd van de oppositiebeweging. In 1576 was het anti-Spaanse gevoel zo sterk,
dat vertegenwoordigers van de 17 provincies in de Staten Generaal hun godsdienstige verschillen
terzijde schoven en besloten samen te werken om de Spanjaarden te verdrijven.
Oorzaken van De Nederlandse Opstand (1568-1648)
o Religieuze onrust (harde optreden Inquisitie tegen calvinisten) gecombineerd met sociale en
economische onrust (ontevreden armen vanwege hun slechte situatie in vergelijking met
bijvoorbeeld geestelijken en vooral dagloners, ontevreden over hun economische toestand).
o Politieke onrust (verzet van de erg op hun vrijheid gestelde Nederlandse gewesten tegen de
centralisatiepolitiek van koning Filips II, in dat opzicht dus een “nieuwe vorst”).
In 1578 kwam Parma als landvoogd naar de Nederlanden. Hij wist het front van de 17 te breken,
waarbij in het noorden de 7 Verenigde Provinciën ontstonden (Unie van Utrecht, 1579). In Engeland
was intussen ook een sterk anti-Spaans sentiment ontstaan. Nederlanders en Engelsen vochten aan
schouder tegen de Spanjaarden.
De oorlog kabbelde voort tot de dood van Filips in 1598. De Engelsen, verzekerd van hun
onafhankelijkheid, waren verenigd geworden in een Protestantse nationale staat, vrij om de vleugels
uit te slaan op zee (East India Company, 1600). In de Nederlanden werd de scheiding tussen het
Katholieke zuiden (Spaanse Nederlanden) en het Calvinistische noorden (de Republiek der Zeven
Provinciën) definitief. De zuidelijke Nederlanden waren geruïneerd door 40 jaar oorlog.
Daarnaast werd de Schelde door de noordelijken afgesloten. Het noorden bloeide op, Amsterdam
werd het financiële centrum van de wereld en de handel groeide (VOC, 1602). Spanje bleef, mede
dankzij de aanvoer van edelmetalen, een formidabele militaire macht. Echter door een combinatie
van afkeer van werk (gevoed door de zeer grote groep edelen die generaties lang slechts
kruistochten hadden ondernomen) en extreme concentratie op godsdienst raakte het land in
economisch opzicht ver achterop.
De Renaissance in Italië. .......................................................................................................................... 2
De Nieuwe Monarchieën......................................................................................................................... 3
De Protestantse Reformatie. ................................................................................................................... 4
Hervorming en Reorganisatie van het Katholicisme. .............................................................................. 5
De Kruistocht van Katholiek Spanje tegen de Nederlanden en Engeland............................................... 6
De Verheven Monarch en het Machtsevenwicht. .................................................................................. 7
Brittannië: De Puriteinse Revolutie. ........................................................................................................ 7
Brittannië: De Zege van het Parlement. .................................................................................................. 9
Frankrijk onder Lodewijk XIV: Triomf van het Absolutisme. ................................................................. 10
Verlicht Absolutisme ............................................................................................................................. 12
Nieuwe Roerselen: De Britse Hervormingsbeweging. .......................................................................... 14
De Amerikaanse Revolutie. ................................................................................................................... 15
,De Renaissance in Italië.
In het Italië van de 15e eeuw verscheen een nieuwe houding ten opzichte van de wereld, gekenmerkt
door een cultuur die niet werd gedomineerd door de theologie of de wetenschap. Het ging hierbij om
zaken als smaak, stijl, gepastheid, decorum, karakter en opleiding. De term Renaissance,
‘wedergeboorte’, slaat op het weer tot leven wekken van de Grieks-Romeinse beschaving. Men wilde
progressie maken, vooruitgang. Een geleidelijk proces van verandering, mensbeeld/wereldbeeld.
Mensen worden nieuwsgierig en gaan onderzoeken. Drukpers zorgt ervoor dat mensen verder gaan
kijken, ze lezen nu ook boeken die niet alleen religieus van aard zijn.
De steden waren onafhankelijke stadstaten, die op een aantal uitzonderingen na zichzelf als
republiek bestuurde. Van alle steden springt Florence het meest in het oog, dat een buitengewoon
grote hoeveelheid zeer begenadigde individuen voortbracht. De Medici-familie, die het van
handelaars via bankiers tot de facto heersers over de stad brachten en tevens als mecenas
(beschermer, door financiële middelen voorzien) voor kunsten en wetenschappen optraden, speelde
hierin een prominente rol. De schilderkunst werd minder symbolisch en schilders gingen zich meer
bezighouden met de menselijke anatomie. Het meegeven van expressie aan de gezichten van
mensen was een ander belangrijk kenmerk.
Er ontstond een intellectuele revolutie, mede door de vrijheid en bescherming van de ‘nieuwe’
denkers door de elite. De Humanisten beschouwden de Griekse en Romeinse cultuur als het
hoogtepunt van de menselijke beschaving. Ze vonden het Latijn van de Middeleeuwen barbaars.
Kenmerkend voor het humanisme tijdens de renaissance was het besef tot een nieuw tijdperk te
behoren en de noodzaak om zich af te keren van het verleden van de voorgaande eeuwen. Dit
verleden werd door de humanisten als middeleeuwen gedefinieerd en scherp afgewezen.
Hiertegenover werd de oudheid als absolute toonaangevende norm voor alle levenssferen gesteld.
Het winnen van een directe toegang tot deze norm in haar oorspronkelijke, onvervalste vorm, de
"terugkeer naar de bronnen", stond centraal in het Renaissance-humanisme.
De Italiaanse renaissance heeft een blijvende invloed gehad op met name het middelbaar onderwijs,
universiteiten bleven zich vooral richten op de professionele training van theologen, juristen en
artsen. Ook kwam er voor het eerst aandacht voor goede manieren.
Een van de weinige Italiaanse patriotten uit die tijd was de Florentijn Machiavelli, wiens meesterwerk
‘De Vorst’ vooral gebaseerd was op observatie van koningen buiten Italië. Hij concludeerde dat
effectieve heersers en regeringen puur en alleen handelen in hun eigen politieke belang en daarbij
letterlijk en figuurlijk over lijken gaan. Het doel heiligt de middelen.
,De Nieuwe Monarchieën.
Buiten Italië waren koningen druk bezig met het bouwen van een moderne nationale, of tenminste
territoriale staat. Deze Nieuwe Monarchen wilden een eind maken aan de in de 15e eeuw zeer
frequente (burger)oorlogen, feodale opstanden en ordinair banditisme. Zij boden het instituut van de
monarchie aan als garantie voor recht en orde. De Nieuwe Monarch gebruikte het Romeinse recht
om een einde te maken aan oude feodale wetten en het gewoonterecht.
Centralistische tendensen winnen terrein ten koste van feodale krachten Monarchen ‘bevrijden’ zich
van de afhankelijkheid van de leenmannen:
o Monarchie werd geïnstitutionaliseerd.
o Monarchie streefde naar landelijk geweldsmonopolie.
o Steden werden belangrijke pion in politiek-bestuurlijk krachtenveld.
o Religie kwam in dienst te staan van centralisme (staatsgodsdienst).
o Monarchie legitimeerde haar positie op basis van het Romeinse recht.
In Engeland maakte Hendrik VII (1485-1509), de 1e vorst uit het huis Tudor, een eind aan de (feodale)
Rozenoorlog en zorgde er doormiddel van wetgeving voor dat de edelen er geen privé-legertjes meer
op na mochten houden.
Lodewijk IX (1461-1483) was de 1e Franse Monarch. Hij bouwde een koninklijk leger op, waarmee hij
effectief rebellerende edelen in toom kon houden.
In Spanje was in feite sprake van twee koninkrijken, Aragon en Castillië, die beide, qua taal en
staatsinrichting sterk verschilde. De eenwording van Spanje vond plaats rond de kerk, die in de
Inquisitie, een rechtbank, over het enige gemeenschappelijke Spaanse instituut beschikte. De
Inquisitie speelde een grote rol in de vervolging van Moren en Joden.
Zelfs in het Heilige Roomse rijk leefden de ideeën van de Nieuwe Monarchie. Er waren drie soorten
staten in dat Rijk:
o Staten met aan het hoofd een heer (koning, hertog, graaf).
o Kerkelijke staten (bisdommen, abtschappen).
o Keizerlijke vrije steden.
De keizer van het Heilige Roomse rijk werd sinds 1356 gekozen door een college van vier vorsten en
drie aartsbisschoppen. In de periode van 1452 tot 1806 wisten de Habsburgers vrijwel
ononderbroken steeds weer herkozen te worden. De macht van de Habsburgers kwam tot een
hoogtepunt onder Karel V, die veel land erfde. Desondanks was iedere poging tot centralisatie van
het Heilige Roomse Rijk tot mislukken gedoemd ten gevolge van de individuele staten. In de tweede
helft van de 17e en het begin van de 18e eeuw is Frankrijk onder Lodewijk XIV, de Grote Monarch de
leidende Europese mogendheid. Lodewijk voert een expansionistische politiek en is hard op weg naar
een universele monarchie, een situatie waarin één staat (i.d.g. Frankrijk) alle andere aan haar wil zou
onderwerpen. Het middel tegen deze universele monarchie was de Balance of Power, het
machtsevenwicht. Het systeem van machtsevenwicht werd in de 17e en 18e eeuw toegepast door
Europese staten met als doel hun eigen handelingsvrijheid, soevereiniteit en onafhankelijkheid tegen
mogelijke agressors te bewaren. Men zocht bondgenoten tegen elke vorm van dominantie die de
eigen staat bedreigde. Bondgenoten werden gekozen of afgewezen, al naar gelang de politieke
situatie.
,De Protestantse Reformatie.
De godsdienstige omwenteling van de 16e eeuw vond haar voedingsbodem in drie stromingen:
o Ontevredenheid onder het gewone volk met het grootste kerkapparaat en het geloof dat de
rijke bisschoppen en abten deel uitmaakten van de heersende klasse.
o De middenklassen, met name in de min of meer autonome stadstaten, wensten hun
religieuze aangelegenheden zelf te regelen.
o Koningen en andere heersers streden voortdurend om de macht met de kerk, waarbij het
ging om eigendom, belastingheffing, juridische zeggenschap en politieke invloed.
Er ontwikkelen zich drie protestantse hoofdstromingen:
Lutheranisme, Calvinisme en Anglicanisme. In ‘t algemeen kan gezegd worden: het geloof van de
vorst bepaalde het geloof in diens gebied (cuius regio, eius religio) In zijn ogen kon een mens geen
genade of bevrijding uit het vagevuur kopen. De mens werd alleen door het geloof verzoend met
God alleen. Dat geloof werd door Gods genade geschonken zonder dat menselijke wil of werken
daarop enige invloed kon uitoefenen. (aflaten!)
En zo verschenen zijn 95 stellingen op de deur van de kerk in Wittenberg. In eerste instantie deed
Luther een beroep op paus Leo X om het misbruik van aflaten te stoppen (deze werden verkocht om
de bouw van de St. Pieter te Rome te financieren). Toen deze weigerde pleitte hij tevergeefs voor
een concilie. Uiteindelijk poneerde hij de (revolutionaire) stelling, dat individuen met het lezen van
de Bijbel zelf hun eigen interpretaties volgens hun eigen geweten maken. De zaken escaleerden en
Luther werd geëxcommuniceerd. Hij vond bescherming bij de Hertog van Saksen en wijdde zich aan
de vertaling van de Bijbel in het Duits. Het Lutheranisme verspreidde zich snel over Duitsland.
Er ontstonden allerlei revolutionaire bewegingen, sommige puur sociaaleconomisch andere
(extreem) religieus. In 1546 brak een burgeroorlog uit tussen Katholieke en Protestantse Duitse
staten, die in 1555 bij de vrede van Augsburg werd beslecht in het voordeel van de Lutheranen:
iedere staat zijn eigen religie, maar geen individuele godsdienstvrijheid. Voor het Lutheranisme
betekende dit dat verdere verspreiding moeilijk werd.
De meest succesvolle internationale vorm van Protestantisme werd het Calvinisme. Veel meer dan
Luther geloofde Calvijn in de Predestinatie, het idee dat God sommigen heeft voorbestemd voor het
eeuwig leven en anderen voor eeuwige verdoemenis. Calvinisten wezen de onderschikking van de
kerk aan de staat af. Sterker nog, zij wensten de maatschappij zelf te maken tot een religieuze
gemeenschap. Calvijn bracht zijn ideeën in de praktijk in Geneve. Geneve werd het Protestantse
Rome, van waaruit naar alle windstreken Calvijns Hervormde leer werd verbreid.
In Engeland brak Hendrik VIII (1509-1547), aanvankelijk zelfs een fervent supporter van het
katholieke geloof, met de Roomse kerk niet zozeer om des geloofs wille maar omdat de kerk hem
dwars zat met zijn scheiding (zijn vrouw kon hem geen mannelijke opvolger schenken). Hendrik nam
de zaak in eigen handen en liet in 1534 het Parlement de Acte van Suprematie aannemen, waardoor
de Engelse koning hoofd van de kerk van Engeland werd. Hendrik VIII sloot alle kloosters en
confisqueerde hun zeer uitgebreide bezittingen, die hij vervolgens weer uitdeelde onder zijn
aanhangers, de landadel. Na zijn dood probeerde zijn opvolgers de zaak terug te draaien maar dit liep
uit op een mislukking. In 1558 transformeerde de Kerk van Engeland onder het bewind van Elizabeth
tot een Protestantse staatskerk, vergelijkbaar met de Lutherse kerk.
Alhoewel Protestanten onderling verschilden, hadden zij veel gemeen. De autoriteit van de paus, het
bovennatuurlijke karakter van het priesterschap, het celibaat, de zeven sacramenten, het gebruik van
Latijn in de eredienst waren allemaal zaken die zij afwezen.
,Hervorming en Reorganisatie van het Katholicisme.
De Katholieke- of Contrareformatie was tweeledig. Enerzijds onderging de kerk een echte
hervorming, anderzijds was er de pure reactie op het Protestantisme.
In 1545 kwam het Concilie van Trente bijeen, het bleef met onregelmatige tussenpozen bijeenkomen
tot 1563. Inhoudelijk hield het concilie zich bezig met zowel de hervorming van de Katholieke leer als
met de aanpak van de misstanden binnen de kerk. Drastische hervorming van de kloosterorden, de
plicht van bisschoppen om in hun eigen diocees te resideren en een betere opleiding van geestelijken
waren de belangrijkste.
Er ontstonden nieuwe religieuze orden, waarvan de beroemdste die van Jezuïeten is. Deze sociëteit
van Jezus kende een ijzeren discipline en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan meerderen.
Lidmaatschap stond slechts open voor sterke, intellectueel gevormde mannen, die zich niet
terugtrokken in hun kloosters maar juist een actieve deelname aan het openbare leven zochten. Dit
uitte zich vooral in een tweetal activiteiten:
o Onderwijs aan de zonen van Katholieke elite.
o Optreden als biechtheren en adviseurs van de heersende klasse.
De Jezuïeten opereerden als een internationale missionaire tegenkracht tegen het Protestantisme.
Om de Katholieke gelovigen in het gareel te houden beschikte de Roomse kerk over nog twee
instrumenten:
o De pauselijke index van Verboden Boeken.
o De Inquisitie.
Behalve in Spanje, waar al in 1480 een Inquisitie bestond, en Italië kreeg de pauselijke Inquisitie
nergens voet aan de grond. De nationale weerstand in de Katholieke staten bleek te sterk.
Aldus werd religieuze diversiteit een permanent gegeven in de Europese cultuur. Deze diversiteit
droeg, samen met het humanisme van de Renaissance en de nieuwe Europese monarchieën, bij aan
de geleidelijke ontkerkelijking van de moderne maatschappij.
, De Kruistocht van Katholiek Spanje tegen de Nederlanden en
Engeland.
Na het aftreden van Karel V in 1556 werd Filips II koning van Spanje en tevens heer over de
Habsburgse bezittingen in de Nederlanden, het Vrije Graafschap van Bourgondië, Milaan, Napels en
Sicilië. In 1580 kwam daar Portugal ook nog bij. Filips een vurig en fanatiek Katholiek, die maar al te
graag het aanvoerderschap van het Katholieke tegenoffensief tegen het opkomende Protestantisme
op zich nam.
De periode 1550-1650 wordt ook gezien als de Gouden Eeuw van de Spaanse cultuur. Deze cultuur
steunde heel sterk op het Katholieke geloof, dat enorme invloed had op het leven in Spanje. Ook de
bouw van het Escoriaal, Filips’ Koninklijke residentie, dient hier vermeld te worden: een enorm,
rechthoekig en sober gebouw, dat de geest van zijn opdrachtgever weerspiegelde. Vanuit het
Escoriaal bestuurde Filips zijn enorme rijk en begon zijn kruistocht, aanvankelijk met succes. In 1567
wist Alva de Opstand in de Nederlanden min of meer te bedwingen. In 1570 excommuniceerde de
paus Elizabeth, koningin van Engeland. En in 1572 werden, mede op aanraden van Filips, duizenden
Hugenoten in Frankrijk afgeslacht. Toch bleek geen van deze zeges van blijvende aard.
De 17 provincies van der Nederlanden waren allen een klein staatje op zich, met eigen vrijheden,
privileges, wetten en belastingen. Zij waren slechts verbonden door het feit dat zij dezelfde heer
hadden, die van tijd tot tijd de Staten Generaal bijeenriep. De Opstand was zowel politiek als
religieus van aard, met een steeds belangrijker wordende economische component. Als start kan
worden gezien de smeekbede van de Eedverbond der Edelen (1566) om de Inquisitie niet in te
stellen. Dit werd geweigerd, waarna de Beeldenstorm opstak. Filips zond Alva, en Willem van Oranje
stelde zich aan het hoofd van de oppositiebeweging. In 1576 was het anti-Spaanse gevoel zo sterk,
dat vertegenwoordigers van de 17 provincies in de Staten Generaal hun godsdienstige verschillen
terzijde schoven en besloten samen te werken om de Spanjaarden te verdrijven.
Oorzaken van De Nederlandse Opstand (1568-1648)
o Religieuze onrust (harde optreden Inquisitie tegen calvinisten) gecombineerd met sociale en
economische onrust (ontevreden armen vanwege hun slechte situatie in vergelijking met
bijvoorbeeld geestelijken en vooral dagloners, ontevreden over hun economische toestand).
o Politieke onrust (verzet van de erg op hun vrijheid gestelde Nederlandse gewesten tegen de
centralisatiepolitiek van koning Filips II, in dat opzicht dus een “nieuwe vorst”).
In 1578 kwam Parma als landvoogd naar de Nederlanden. Hij wist het front van de 17 te breken,
waarbij in het noorden de 7 Verenigde Provinciën ontstonden (Unie van Utrecht, 1579). In Engeland
was intussen ook een sterk anti-Spaans sentiment ontstaan. Nederlanders en Engelsen vochten aan
schouder tegen de Spanjaarden.
De oorlog kabbelde voort tot de dood van Filips in 1598. De Engelsen, verzekerd van hun
onafhankelijkheid, waren verenigd geworden in een Protestantse nationale staat, vrij om de vleugels
uit te slaan op zee (East India Company, 1600). In de Nederlanden werd de scheiding tussen het
Katholieke zuiden (Spaanse Nederlanden) en het Calvinistische noorden (de Republiek der Zeven
Provinciën) definitief. De zuidelijke Nederlanden waren geruïneerd door 40 jaar oorlog.
Daarnaast werd de Schelde door de noordelijken afgesloten. Het noorden bloeide op, Amsterdam
werd het financiële centrum van de wereld en de handel groeide (VOC, 1602). Spanje bleef, mede
dankzij de aanvoer van edelmetalen, een formidabele militaire macht. Echter door een combinatie
van afkeer van werk (gevoed door de zeer grote groep edelen die generaties lang slechts
kruistochten hadden ondernomen) en extreme concentratie op godsdienst raakte het land in
economisch opzicht ver achterop.
