Volksgezondheid en gezondheidszorg
1. inleiding
1.1 Een nederlands leerboek over public health
Collectieve volksgezondheidsproblemen vragen om collectieve oplossingen
De omgeving vormt een ingang voor het voorkomen van gezondheidsproblemen.
Het vakgebied public health
Het vakgebied dat zich bezighoudt met de volksgezondheid en collecteve maatregelen om de
volksgezondheid te bevorderen wordt in het engels aangeduid met de term public health. Hier
bestaat geen goede nederlandse vertaling van en daarom wordt deze term onvertaald gebruikt in de
rest van dit boek.
Public health is the science and art of preventng disease, prolonging life and promotng health
through the organized eforts of society. In engeland wordt public health ook wel aangeduid met de
term community medicine.
Demografsche transitie
Aan de toename van de levensverwachtng ligt een spectaculaire daling van de sterfecijfers ten
grondslag. Deze daling werd met een vertraging van een aantal decennia gevolgd door een sterke
daling van de geboortecijfers. Deze combinate wordt wel aangeduid met de term demografsche
transite.
Er vindt tjdens de demografsche transite in een tjdsbestek van 100 tot 150 jaar een overgang
plaats van een situate met hoge sterfe en geboorte cijfers naar een situate met lage sterfe en
geboortecijfers. De daling van de geboortecijfers treedt later op dan die van de sterfecijfers omdat
het enige tjd duurt voordat mensen hun reproductepatroon aanpassen aan de hogere
overlevingskansen van kinderen. Hierdoor neemt de bevolkingsomvang tjdelijk sterk toe.
Epidemiologische transitie
De daling van de sterfecijfers berust op een radicale verschuiving in het doodsoorzakenpatroon, die
wel met de term epidemiologische transite wordt aangeduid. In de epidemiologische transites
werden oorspronkelijk drie fasen onderscheiden:
Het tjdperk van epidemienn en hongersnood
o Sterfe is hoog en wordt gedomineerd door infecteziekten
o Samen met hongersnood zorgen maag-darminfectes en luchtweginfectes voor
hefige fuctuates in het sterfeniveau
Het tjdperk van afnemende pandemienn
o Van 1875 tot 1920
o Ziekten als kanker hart en vaatziekten en ongevalsletsel
Het tjdperk van degenerateve en door de mens veroorzaakte aandoeningen
o Tot 1970
o Nog meer door hart en vaat ziekten
o Vooral ouderen last
,Welvaartsgroei en hygiënische maatregelen
McKeowns argumenten tegen een belangrijk efect van de gezondheidszorg op deze sterfedaling
waren:
- Dat de daling grotendeels kan worden toegeschreven aan een daling van de infecteziekte
- Dat er voor het midden van de twintgste eeuw geen efecteve medische interventes tegen
infecteziekten beschikbaar waren
Het grootste deel van de sterfedaling moet dus worden toegeschreven aan andere factoren dan de
introducte van efecteve medische interventes, aldus McKeowns.
Mede dankzij verbeterde voedingstoestand zijn de incidente en letaliteit van veel infecteziekte
afgenomen, ook de verbeterde hyginne hielp hierbij.
Vierde fase van de epidemiologische transitie
Rond 1970 heerste in Europa de gedachte dat de ontwikkeling van sterfe en levensverwachtng een
plateufase had bereikt. Maar juist toen zete in Europa een hernieuwde sterfedaling in. Hierbij
wordt wel gesproken van een vierde fase van de epidemiologische transite: het tjdperk van delayed
degeneratve diseases. Dit omdat niet zozeer sprake was van een uitschakkeling van de
degenerateve ziekten maar wel van een uitstel naar hogere leefijden. Daarnaast kenmerkt de vierde
fase zich door emerging and re-emerging of infectons.
Rol van de gezondheidszorg
De sterfedaling bij aandoeningen die in de loop van de laatste decennia met medisch ingrijpen
voorkombaar of behandelbaar zijn geworden hebben een duidelijke bijdrage geleverd aan de daling
van de totale sterfe en de toename van de levensverwachtng.
Opkomst public health
Sanitaire beweging
Het paradigma van de public health bestaat uit drie ideenn die nauw met elkaar samenhangen:
- De meeste gezondheidsproblemen zijn terug te voeren op blootstelling aan ongunstge
omgevingsinvloeden en dus vatbaar voor prevente
- Problemen in de volksgezondheid zijn het beste op te lossen door collecteve maatregelen
- Kwanttateve onderzoeksmethoden zijn het meest geschikt om volksgezondheidsproblemen
te bestuderen en oplossingen voor die problemen te ontwerpen en evalueren.
Engeland
De public health als georganiseerd systeem van bevordering van de volksgezondheid door collecteve
acte is in engeland ontstaan, als reacte op de gevolgen van de industrinle revolute. De vaak slechte
arbeidsomstandigheden leidden tot veel gezondheidsproblemen. Als reacte hierop ontstond de
zogenoemde sanitary movement, een beweging van in politek opzicht radicale artsen. Deze artsen
kwamen op grond van epidemiologisch onderzoek tot de conclusie dat er iets moest gebeuren aan
de oorzaken van de slechte gezondheidstoestand van grote delen van de bevolking. Een van de
centrale fguren was Edwin Chadwick, wie het sanitary idea bedacht. Dit is een theorie over het
aanpakken van de oorzaken van grote ziektes in zijn tjd. Hij bedacht een drainagesysteem dat met
behulp van stromend water het vuil zou afvoeren. Ook meende hij dat de implementate van deze
maatregel het best onder overheidstoezicht kon worden geregeld.
Een ander belangrijk fguur was John Snow, hij toonde aan dat door het vermijden van het drinken
van besmet water een verdere verspreiding van cholera kon worden voorkomen.
, Nederland
Het nederlandse equivalent van de sanitary movement wordt aangeduid met de term hyginnisten.
Het duurde in Nederland tot 1865 voordat de stemmen van de hyginnisten in de politeke arena
begonnen door te dringen. Een van de gevolgen van het aan de macht komen van de liberaal
Thorbecke was de oprichtng van het Geneeskundig Staatstoezicht in 1865. Zij hadden de taak de
landelijke, provinciale en gemeentelijke besturen te adviseren op het gebied van de volksgezondheid.
Ook moest het jaarlijks de gezondheidstoestand van de bevolking in kaart brengen.
Uiteindelijk kwam door de hyginnisten een verbetering van de watervoorzieningen op gang. Ook
werd er een goede vuilafvoer door middel van riolering geregeld. Tegen het einde van de 19 e eeuw
werd geregeld dat via wetgeving en subsidies de bouw van gezonde volkswoningen werden
gestmuleerd. In 1872 trad de wet op de besmetelijke ziekten in werking, die de overheid de
bevoegdheid gaf maatregelen te nemen in het geval van een bedreiging van de volksgezondheid
door besmetelijke ziekten.
Andere landen
Ook in andere landen ontstonden bewegingen die vergelijkbaar waren met de sanitary movement en
de hyginnisten. Een belangrijke gemeenschappelijke interesse van al deze bewegingen was die voor
de relate tussen sociale ongelijkheid en gezondheid.
Public health door gerichte preventieve maatregelen (1875 -1950)
Rond 1900 brak een nieuw tjdperk in de public health aan, dat duurde tot ongeveer 1950. In deze
periode kreeg, dankzij de ontwikkeling van de bacteriologie, de bestrijding van infecteziekten een
steeds betere basis. Het werd mogelijk om veel gerichter besmetng met bepaalde micro-organisme
tegen te gaan. Ook organisatorisch werd verbetering geboekt, zoals door de oprichtng van
gemeentelijke geneeskundige en gezondheidsdiensten (GG&GD’en).
Er werden speci- aal ontwikkelde preventeve programma’s ingevoerd voor groepen in de bevolking
met specifeke zorgbehoefen: zwangere en pasgeborenen (antenatale en perinatale zorg),
werknemers (bedrijfsgezondheidszorg) en lijders aan bepaalde infecteziekten en hun contacten
(consultatebureaus voor tbc en geslachtziekten). Hierdoor kwam de term sociale hyginne in de
omloop. Sociale hyginne richte zich op het beïnvloeden van sociale omstandigheden, om daarmee
besmetng, slechte voeding en andere specifeke risicofactoren van ziekte te bestrijden.
Public health door een combinatie van vele verschillende maatregelen (na 1950)
Na 1950 brak een volgende fase in de public health aan. Chronische ziekten als hart en vaatziekten
en kanker werden dominant en brachten grote vraag naar medische zorg met zich mee. Inmiddels
waren ook de mogelijkheden voor medische interventes sterk toegenomen en infecteziekten sterk
teruggedrongen. Door al deze ontwikkelingen verschoof binnen de public health het accent
gedeeltelijk naar de inrichtng van de gezondheidszorg.
In de UK werd daarom de Natonal Health Service opgericht, een genatonaliseerde gezondheidszorg
die geheel uit belastngmiddelen wordt gefnancierd en zonder enige betaling voor iedereen
toegankelijk was.
Na 1980 is vooral prevente van ziekten een grote rol gaan spelen in de gezondheidszorg
1. inleiding
1.1 Een nederlands leerboek over public health
Collectieve volksgezondheidsproblemen vragen om collectieve oplossingen
De omgeving vormt een ingang voor het voorkomen van gezondheidsproblemen.
Het vakgebied public health
Het vakgebied dat zich bezighoudt met de volksgezondheid en collecteve maatregelen om de
volksgezondheid te bevorderen wordt in het engels aangeduid met de term public health. Hier
bestaat geen goede nederlandse vertaling van en daarom wordt deze term onvertaald gebruikt in de
rest van dit boek.
Public health is the science and art of preventng disease, prolonging life and promotng health
through the organized eforts of society. In engeland wordt public health ook wel aangeduid met de
term community medicine.
Demografsche transitie
Aan de toename van de levensverwachtng ligt een spectaculaire daling van de sterfecijfers ten
grondslag. Deze daling werd met een vertraging van een aantal decennia gevolgd door een sterke
daling van de geboortecijfers. Deze combinate wordt wel aangeduid met de term demografsche
transite.
Er vindt tjdens de demografsche transite in een tjdsbestek van 100 tot 150 jaar een overgang
plaats van een situate met hoge sterfe en geboorte cijfers naar een situate met lage sterfe en
geboortecijfers. De daling van de geboortecijfers treedt later op dan die van de sterfecijfers omdat
het enige tjd duurt voordat mensen hun reproductepatroon aanpassen aan de hogere
overlevingskansen van kinderen. Hierdoor neemt de bevolkingsomvang tjdelijk sterk toe.
Epidemiologische transitie
De daling van de sterfecijfers berust op een radicale verschuiving in het doodsoorzakenpatroon, die
wel met de term epidemiologische transite wordt aangeduid. In de epidemiologische transites
werden oorspronkelijk drie fasen onderscheiden:
Het tjdperk van epidemienn en hongersnood
o Sterfe is hoog en wordt gedomineerd door infecteziekten
o Samen met hongersnood zorgen maag-darminfectes en luchtweginfectes voor
hefige fuctuates in het sterfeniveau
Het tjdperk van afnemende pandemienn
o Van 1875 tot 1920
o Ziekten als kanker hart en vaatziekten en ongevalsletsel
Het tjdperk van degenerateve en door de mens veroorzaakte aandoeningen
o Tot 1970
o Nog meer door hart en vaat ziekten
o Vooral ouderen last
,Welvaartsgroei en hygiënische maatregelen
McKeowns argumenten tegen een belangrijk efect van de gezondheidszorg op deze sterfedaling
waren:
- Dat de daling grotendeels kan worden toegeschreven aan een daling van de infecteziekte
- Dat er voor het midden van de twintgste eeuw geen efecteve medische interventes tegen
infecteziekten beschikbaar waren
Het grootste deel van de sterfedaling moet dus worden toegeschreven aan andere factoren dan de
introducte van efecteve medische interventes, aldus McKeowns.
Mede dankzij verbeterde voedingstoestand zijn de incidente en letaliteit van veel infecteziekte
afgenomen, ook de verbeterde hyginne hielp hierbij.
Vierde fase van de epidemiologische transitie
Rond 1970 heerste in Europa de gedachte dat de ontwikkeling van sterfe en levensverwachtng een
plateufase had bereikt. Maar juist toen zete in Europa een hernieuwde sterfedaling in. Hierbij
wordt wel gesproken van een vierde fase van de epidemiologische transite: het tjdperk van delayed
degeneratve diseases. Dit omdat niet zozeer sprake was van een uitschakkeling van de
degenerateve ziekten maar wel van een uitstel naar hogere leefijden. Daarnaast kenmerkt de vierde
fase zich door emerging and re-emerging of infectons.
Rol van de gezondheidszorg
De sterfedaling bij aandoeningen die in de loop van de laatste decennia met medisch ingrijpen
voorkombaar of behandelbaar zijn geworden hebben een duidelijke bijdrage geleverd aan de daling
van de totale sterfe en de toename van de levensverwachtng.
Opkomst public health
Sanitaire beweging
Het paradigma van de public health bestaat uit drie ideenn die nauw met elkaar samenhangen:
- De meeste gezondheidsproblemen zijn terug te voeren op blootstelling aan ongunstge
omgevingsinvloeden en dus vatbaar voor prevente
- Problemen in de volksgezondheid zijn het beste op te lossen door collecteve maatregelen
- Kwanttateve onderzoeksmethoden zijn het meest geschikt om volksgezondheidsproblemen
te bestuderen en oplossingen voor die problemen te ontwerpen en evalueren.
Engeland
De public health als georganiseerd systeem van bevordering van de volksgezondheid door collecteve
acte is in engeland ontstaan, als reacte op de gevolgen van de industrinle revolute. De vaak slechte
arbeidsomstandigheden leidden tot veel gezondheidsproblemen. Als reacte hierop ontstond de
zogenoemde sanitary movement, een beweging van in politek opzicht radicale artsen. Deze artsen
kwamen op grond van epidemiologisch onderzoek tot de conclusie dat er iets moest gebeuren aan
de oorzaken van de slechte gezondheidstoestand van grote delen van de bevolking. Een van de
centrale fguren was Edwin Chadwick, wie het sanitary idea bedacht. Dit is een theorie over het
aanpakken van de oorzaken van grote ziektes in zijn tjd. Hij bedacht een drainagesysteem dat met
behulp van stromend water het vuil zou afvoeren. Ook meende hij dat de implementate van deze
maatregel het best onder overheidstoezicht kon worden geregeld.
Een ander belangrijk fguur was John Snow, hij toonde aan dat door het vermijden van het drinken
van besmet water een verdere verspreiding van cholera kon worden voorkomen.
, Nederland
Het nederlandse equivalent van de sanitary movement wordt aangeduid met de term hyginnisten.
Het duurde in Nederland tot 1865 voordat de stemmen van de hyginnisten in de politeke arena
begonnen door te dringen. Een van de gevolgen van het aan de macht komen van de liberaal
Thorbecke was de oprichtng van het Geneeskundig Staatstoezicht in 1865. Zij hadden de taak de
landelijke, provinciale en gemeentelijke besturen te adviseren op het gebied van de volksgezondheid.
Ook moest het jaarlijks de gezondheidstoestand van de bevolking in kaart brengen.
Uiteindelijk kwam door de hyginnisten een verbetering van de watervoorzieningen op gang. Ook
werd er een goede vuilafvoer door middel van riolering geregeld. Tegen het einde van de 19 e eeuw
werd geregeld dat via wetgeving en subsidies de bouw van gezonde volkswoningen werden
gestmuleerd. In 1872 trad de wet op de besmetelijke ziekten in werking, die de overheid de
bevoegdheid gaf maatregelen te nemen in het geval van een bedreiging van de volksgezondheid
door besmetelijke ziekten.
Andere landen
Ook in andere landen ontstonden bewegingen die vergelijkbaar waren met de sanitary movement en
de hyginnisten. Een belangrijke gemeenschappelijke interesse van al deze bewegingen was die voor
de relate tussen sociale ongelijkheid en gezondheid.
Public health door gerichte preventieve maatregelen (1875 -1950)
Rond 1900 brak een nieuw tjdperk in de public health aan, dat duurde tot ongeveer 1950. In deze
periode kreeg, dankzij de ontwikkeling van de bacteriologie, de bestrijding van infecteziekten een
steeds betere basis. Het werd mogelijk om veel gerichter besmetng met bepaalde micro-organisme
tegen te gaan. Ook organisatorisch werd verbetering geboekt, zoals door de oprichtng van
gemeentelijke geneeskundige en gezondheidsdiensten (GG&GD’en).
Er werden speci- aal ontwikkelde preventeve programma’s ingevoerd voor groepen in de bevolking
met specifeke zorgbehoefen: zwangere en pasgeborenen (antenatale en perinatale zorg),
werknemers (bedrijfsgezondheidszorg) en lijders aan bepaalde infecteziekten en hun contacten
(consultatebureaus voor tbc en geslachtziekten). Hierdoor kwam de term sociale hyginne in de
omloop. Sociale hyginne richte zich op het beïnvloeden van sociale omstandigheden, om daarmee
besmetng, slechte voeding en andere specifeke risicofactoren van ziekte te bestrijden.
Public health door een combinatie van vele verschillende maatregelen (na 1950)
Na 1950 brak een volgende fase in de public health aan. Chronische ziekten als hart en vaatziekten
en kanker werden dominant en brachten grote vraag naar medische zorg met zich mee. Inmiddels
waren ook de mogelijkheden voor medische interventes sterk toegenomen en infecteziekten sterk
teruggedrongen. Door al deze ontwikkelingen verschoof binnen de public health het accent
gedeeltelijk naar de inrichtng van de gezondheidszorg.
In de UK werd daarom de Natonal Health Service opgericht, een genatonaliseerde gezondheidszorg
die geheel uit belastngmiddelen wordt gefnancierd en zonder enige betaling voor iedereen
toegankelijk was.
Na 1980 is vooral prevente van ziekten een grote rol gaan spelen in de gezondheidszorg
