Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
Master Nederlands Recht: Strafrecht Maastricht University
Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
Academisch jaar 2018-2019
Blokperiode 1
Hoorcollege 1: Beginselen van contractenrecht, afbreken en uitleg
Drie beginselen van het contractenrecht:
Partijautonomie;
Vertrouwensbeginsel. De wil is ontstaan uit het verlichtingsdenken. Als iemand een wil uit, gaat het niet
alleen om de wil van die ene persoon, maar ook om hetgeen wat de ander daaruit mag afleiden. Waar
mag je redelijkerwijs op vertrouwen? Wil moet dus geobjectiveerd worden; en
Pacta sunt servanda. Wat mag je daaruit afleiden? Daar komt het pacta sunt servanda bij kijken. Je moet
overeenkomsten nakijken.
Gebonden aan de overeenkomst.
Wat betekent partijautonomie? De mogelijkheid tot zelfontplooiing en het nastreven van eigen belang. Daarnaast
is de wil (verklaring) en het consensualisme van belang, een overeenkomst sluiten kan in beginsel vormvrij,
artikel 3:37 lid 1 BW. Het vertrouwensbeginsel is bijvoorbeeld terug te vinden in artikel 3:35 BW. Als wil en
verklaring niet overeenstemmen, kan die persoon onder bepaalde omstandigheden toch gehouden zijn om de
overeenkomst na te komen.
De kern van het overeenkomstenrecht is de gehoudenheid rekening te houden met de gerechtvaardigde
belangen van de wederpartij. Iedere partij streeft een eigen belang na (eigen autonomie nastreven). De balans
daartussen moet worden gevonden. Rekening houden met elkaars belangen is de basis daarin. Dit brengt
zorgplichten met zich mee, Baris/Riezenkamp-arrest. Hierin werd bepaald dat partijen hun gedrag mede moeten
laten bepalen door de gerechtvaardigde belangen van de wederpartij. In 1935 (arrest Herbrechter Hof) zei de
Hoge Raad dat als je verkeerde informatie krijgt, je op je hoede moet zijn. Je moet wantrouwend zijn, zelf
onderzoek doen. In Baris-Riezenkamp is daar dus op teruggekomen. Als je dus nu verkeerde informatie krijgt,
dan mag je daar redelijkerwijs van uitgaan. Belangrijke omslag in het overeenkomstenrecht. Het
zorgplichtcriterium brengt dus balans in ieders belangen. Aanknopingspunt: informatie die voor de ander
essentieel kan zijn. Volgens de rechtseconomie worden de transactiekosten dan het laagst gehouden voor
iedereen.
Wanneer wordt de wil geacht te ontbreken?
Bijvoorbeeld bij de geestelijke stoornis (onder invloed
van alcohol en drugs). Een beroep doen op ‘geestelijke’
stoornis is moeilijk aan te tonen en bovendien bestaat er
als tegenwerping nog het vertrouwensbeginsel.
Soms is de wil op een gebrekkige wijze tot stand
gekomen, bijvoorbeeld dwaling, bedrog of misbruik van
omstandigheden. De zwakkere krijgt dan bescherming.
Het afbreken van de onderhandelingen
In beginsel mag je de onderhandelingen afbreken. Er komt echter een moment waarop je niet zonder meer de
onderhandelingen mag afbreken, bijvoorbeeld als er een voorovereenkomst is gesloten. Dit kan echter ook zo zijn
als er reeds kosten zijn gemaakt door een partij. Je moet dan rekening houden met die gerechtvaardigde
belangen. Het ligt er uiteraard wel aan wélke kosten er precies zijn gemaakt. De branche waarin onderhandeld
1
, Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
wordt is belangrijk: wat is normaal in een bepaalde branche? Afhankelijk daarvan moeten eventuele gemaakte
kosten worden vergoed. Ook de hoogte van de kosten zullen een rol spelen.
Er kunnen redenen zijn om de onderhandelingen af te breken:
Inhoudelijke standpunten lopen uiteen;
o prijs, kwaliteit, tijdstip;
o onderhoud, service, garantie;
o hoofd- en bijzaken.
Vertrouwensbasis ontbreekt (‘wordt niks’; ‘plan bevalt niet’; ‘klikt niet’; ‘geen goed gevoel’);
‘Druk’ van buitenaf
o elders aantrekkelijker;
o ander beter;
o beter bod.
Marktontwikkelingen;
Nieuwe koers; veranderd beleid;
‘Geen zin (meer)’.
Kun je dan toch nakoming vorderen, omdat er een overeenkomst tot stand is gekomen? Wat is de onderliggende
verplichting die wordt geschonden? Er is een wil om te gaan onderhandelen en dat verklaart je, dat uit zich door
het daadwerkelijk onderhandelen. Je zou kunnen bepleiten dat dit al een overeenkomst tot onderhandeling is. Als
er eenmaal een overeenkomst is, dan kun je bij wanprestatie nakoming vorderen. Goed onderhandelaar is hierbij
het criterium. Inspanningsverbintenis, er hoeft niet daadwerkelijk een resultaat uit te komen (het sluiten van de
uiteindelijke overeenkomst). Zijn er dan precontractuele plichten? Ja, zorgplichten: het rekening houden met
gerechtvaardigde belangen van de wederpartij. Je kunt het naar twee kanten uitleggen, creatief zijn met het recht.
In het Plas/Valburg-arrest was er sprake van de bouw van een zwembad. Er was bijna overeenstemming bereikt
toen het B&W van Valburg besloot met een ander in zee te gaan. Mocht Valburg hier zomaar afbreken? Nee. In
dit arrest kwam de driefasenleer tot stand;
1) Afbreken staat vrij;
2) Afbreken staat niet meer vrij, vergoeding negatief contractbelang;
3) Afbreken staat niet meer vrij, er bestaat het gerechtvaardigd vertrouwen dat de overeenkomst uit de
onderhandelingen zou voortvloeien. Vergoeding van het positief contractsbelang.
De driefasenleer is inmiddels verlaten. Onderhandelingen kunnen stroef of voorspoedig zijn. Je kunt je dus iedere
keer tijdens de onderhandelingen in een andere fase bevinden. Het is dus niet realistisch om te zeggen dat je in
éen bepaalde fase zit. Was die uitspraak eigenlijk wel zo bedoeld? Hoge Raad heeft zich wat dat betreft nog niet
uitgesproken. Duidelijk is dat CBB/JPO-arrest nu het leidende criterium is: partijen zijn vrij om de
onderhandelingen af te breken, tenzij dit onaanvaardbaar is op grond van:
Het gerechtvaardigd vertrouwen in de totstandkoming van een contract (totstandkomingsvertrouwen);
Overige omstandigheden van het geval.
Is het afbreken onaanvaardbaar en wat kan er dan worden gevorderd? Je kunt ook gemaakte kosten vergoeden
als afbreken nog aanvaard is.
Je kunt uit de rechtspraak afleiden dat:
Het afbreken geoorloofd is zonder verdere verplichtingen;
Dat afbreken niet meer geoorloofd zou zijn zonder verdere verplichtingen (vergoeding negatief/positief
contractsbelang);
Afbreken is niet geoorloofd, verplichting tot door onderhandelen.
2
, Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
Er zijn enkele gezichtspunten te noemen:
Contractvrijheid (HR: ‘onaanvaardbaar’). Wanneer onaanvaardbaar? Afhankelijk van ovhg;
Welke?
o Gerechtvaardigd vertrouwen (dat ovk tot stand zou komen)
o MBO/De Ruiterij: mate waarin en wijze waarop partij die onderhandelingen afbreekt, tot het
ontstaan van dat vertrouwen heeft bijgedragen, gerechtvaardigde belangen wederpartij,
onvoorziene omstandigheden
o Greenib Car/Van Dam: doen van (niet bewuste) onjuiste mededelingen onvoldoende voor
afbreken
o Schending gerechtvaardigd vertrouwen: zelden aan de orde
o Afbreken dan onaanvaardbaar, tenzij goede reden (Ruiterij/MBO): evt. wel enige vergoeding
(mits rechtsgrond, bv. art. 6:162 of 6:212 BW) - indien inderdaad onaanvaardbaar:
schadevergoeding - vergoeding van negatief belang óf positief belang
o Overige omstandigheden: essentialia van de overeenkomst, de aanwezigheid van een
voorbehoud, belang van de intentieovereenkomst, duur onderhandelingen (en staken ervan) (oa
gesprekken, afspraken, contact).
Hoe beoordeel je de onaanvaardbaarheid?
Hoedanigheid van partijen;
Informatie(asymmetrie);
Wijze waarop de onderhandelingen zijn gevoerd (tijd, moeite, duur, kosten);
Essentialia van de overeenkomst;
Omvang van het nadeel;
Is er een voorbehoud aanwezig?;
Gerechtvaardigd vertrouwen volgens artikel 3:35 BW.
Negatief vs positief contractsbelang
Situatie vergelijken met en zonder de schadeveroorzakende gebeurtenis. Verschil? Schade. Geen verschil?
Geen schade. Juridisch niets relevant. Het gaat om de vergelijking van de bestaande situatie met de
(hypothetische) situatie dat de gebeurtenis niet heeft plaatsgevonden. Vergoeding van het negatief
contractsbelang (onderhandelingen). Hier vergelijk je de situatie dat de onderhandelingen niet zouden hebben
plaatsgevonden met de situatie als er wél onderhandelingen zouden zijn gevoerd. Vergoeding van het positief
contractsbelang (overeenkomst). Hier vergelijk je de situatie als er wel een overeenkomst tot stand zou zijn
gekomen en als er géén overeenkomst tot stand zou zijn gekomen. Je kunt beiden vorderen, maar je kunt ze niet
allebei toegewezen krijgen, het is het één of het ander.
Uitleg van de overeenkomst
Het Haviltex-arrest staat hier centraal. Vraag: mocht Haviltex zonder opgave van redenen de overeenkomst
ontbinden? Wat is ‘teruggeven van de machine’? Hof: Ja - “dat de bewoordingen van de overeenkomst duidelijk
zijn en een, zuiver taalkundige, uitleg van de, in de overeenkomst opgenomen, bijzondere bepaling geen leemte
laat in de regeling van de verhouding van partijen.” De Hoge Raad casseert echter met de volgende beoordeling:
“Een zuivere taalkundige uitleg van de bepalingen van het contract is onvoldoende om de verhoudingen van
partijen te bepalen en een leemte aan te vullen. Het komt aan op de zin die partijen in de gegeven
omstandigheden redelijkerwijs over en weer aan deze bepalingen mochten toekennen en wat zij redelijkerwijs
van elkaar mochten verwachten. Idem mondelinge overeenkomst (NJ 2009, 397). Bunde/Erckens (‘wat beide pp.
over en weer hebben verklaard en uit elkaars verklaringen en gedragingen, overeenkomstig de zin die zij daaraan
in de gegeven omstandigheden redelijkerwijze mochten toekennen, hebben afgeleid’).
Voorbeeld van de tankpas: werknemer heeft een auto van de zaak met een bijbehorende tankpas. De
overeenkomst bepaalt: de gebruiker van de tankpas is volledig aansprakelijk voor het gebruik van deze pas en de
bijbehorende pincode. Diefstal en misbruik van de pas komt voor risico van de gebruiker tot 24 uur nadat bij de
aanbieder een melding is gedaan van diefstal of (mogelijk) misbruik. Van de tekst van de overeenkomst mag niet
worden afgeweken. Wat moet hier echter worden verstaan onder het begrip misbruik? Ook het kopen van een
zakje chips? Wat zijn de relevante gezichtspunten: het is een klein bedrag. Belang werkgever: niet kosten
vergoeden dit niks te maken hebben met het werk. Wat was de bedoeling van de regel? Misschien hoort het
kopen van eten ook bij het kunnen uitvoeren van de overeenkomst. De werkgever heeft deze overeenkomst
opgesteld, als de overeenkomst onduidelijk is dan komt dit meestal voor rekening van de opsteller. Zeker als de
opsteller een professionele partij is tegenover een onprofessionele partij.
3
Master Nederlands Recht: Strafrecht Maastricht University
Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
Academisch jaar 2018-2019
Blokperiode 1
Hoorcollege 1: Beginselen van contractenrecht, afbreken en uitleg
Drie beginselen van het contractenrecht:
Partijautonomie;
Vertrouwensbeginsel. De wil is ontstaan uit het verlichtingsdenken. Als iemand een wil uit, gaat het niet
alleen om de wil van die ene persoon, maar ook om hetgeen wat de ander daaruit mag afleiden. Waar
mag je redelijkerwijs op vertrouwen? Wil moet dus geobjectiveerd worden; en
Pacta sunt servanda. Wat mag je daaruit afleiden? Daar komt het pacta sunt servanda bij kijken. Je moet
overeenkomsten nakijken.
Gebonden aan de overeenkomst.
Wat betekent partijautonomie? De mogelijkheid tot zelfontplooiing en het nastreven van eigen belang. Daarnaast
is de wil (verklaring) en het consensualisme van belang, een overeenkomst sluiten kan in beginsel vormvrij,
artikel 3:37 lid 1 BW. Het vertrouwensbeginsel is bijvoorbeeld terug te vinden in artikel 3:35 BW. Als wil en
verklaring niet overeenstemmen, kan die persoon onder bepaalde omstandigheden toch gehouden zijn om de
overeenkomst na te komen.
De kern van het overeenkomstenrecht is de gehoudenheid rekening te houden met de gerechtvaardigde
belangen van de wederpartij. Iedere partij streeft een eigen belang na (eigen autonomie nastreven). De balans
daartussen moet worden gevonden. Rekening houden met elkaars belangen is de basis daarin. Dit brengt
zorgplichten met zich mee, Baris/Riezenkamp-arrest. Hierin werd bepaald dat partijen hun gedrag mede moeten
laten bepalen door de gerechtvaardigde belangen van de wederpartij. In 1935 (arrest Herbrechter Hof) zei de
Hoge Raad dat als je verkeerde informatie krijgt, je op je hoede moet zijn. Je moet wantrouwend zijn, zelf
onderzoek doen. In Baris-Riezenkamp is daar dus op teruggekomen. Als je dus nu verkeerde informatie krijgt,
dan mag je daar redelijkerwijs van uitgaan. Belangrijke omslag in het overeenkomstenrecht. Het
zorgplichtcriterium brengt dus balans in ieders belangen. Aanknopingspunt: informatie die voor de ander
essentieel kan zijn. Volgens de rechtseconomie worden de transactiekosten dan het laagst gehouden voor
iedereen.
Wanneer wordt de wil geacht te ontbreken?
Bijvoorbeeld bij de geestelijke stoornis (onder invloed
van alcohol en drugs). Een beroep doen op ‘geestelijke’
stoornis is moeilijk aan te tonen en bovendien bestaat er
als tegenwerping nog het vertrouwensbeginsel.
Soms is de wil op een gebrekkige wijze tot stand
gekomen, bijvoorbeeld dwaling, bedrog of misbruik van
omstandigheden. De zwakkere krijgt dan bescherming.
Het afbreken van de onderhandelingen
In beginsel mag je de onderhandelingen afbreken. Er komt echter een moment waarop je niet zonder meer de
onderhandelingen mag afbreken, bijvoorbeeld als er een voorovereenkomst is gesloten. Dit kan echter ook zo zijn
als er reeds kosten zijn gemaakt door een partij. Je moet dan rekening houden met die gerechtvaardigde
belangen. Het ligt er uiteraard wel aan wélke kosten er precies zijn gemaakt. De branche waarin onderhandeld
1
, Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
wordt is belangrijk: wat is normaal in een bepaalde branche? Afhankelijk daarvan moeten eventuele gemaakte
kosten worden vergoed. Ook de hoogte van de kosten zullen een rol spelen.
Er kunnen redenen zijn om de onderhandelingen af te breken:
Inhoudelijke standpunten lopen uiteen;
o prijs, kwaliteit, tijdstip;
o onderhoud, service, garantie;
o hoofd- en bijzaken.
Vertrouwensbasis ontbreekt (‘wordt niks’; ‘plan bevalt niet’; ‘klikt niet’; ‘geen goed gevoel’);
‘Druk’ van buitenaf
o elders aantrekkelijker;
o ander beter;
o beter bod.
Marktontwikkelingen;
Nieuwe koers; veranderd beleid;
‘Geen zin (meer)’.
Kun je dan toch nakoming vorderen, omdat er een overeenkomst tot stand is gekomen? Wat is de onderliggende
verplichting die wordt geschonden? Er is een wil om te gaan onderhandelen en dat verklaart je, dat uit zich door
het daadwerkelijk onderhandelen. Je zou kunnen bepleiten dat dit al een overeenkomst tot onderhandeling is. Als
er eenmaal een overeenkomst is, dan kun je bij wanprestatie nakoming vorderen. Goed onderhandelaar is hierbij
het criterium. Inspanningsverbintenis, er hoeft niet daadwerkelijk een resultaat uit te komen (het sluiten van de
uiteindelijke overeenkomst). Zijn er dan precontractuele plichten? Ja, zorgplichten: het rekening houden met
gerechtvaardigde belangen van de wederpartij. Je kunt het naar twee kanten uitleggen, creatief zijn met het recht.
In het Plas/Valburg-arrest was er sprake van de bouw van een zwembad. Er was bijna overeenstemming bereikt
toen het B&W van Valburg besloot met een ander in zee te gaan. Mocht Valburg hier zomaar afbreken? Nee. In
dit arrest kwam de driefasenleer tot stand;
1) Afbreken staat vrij;
2) Afbreken staat niet meer vrij, vergoeding negatief contractbelang;
3) Afbreken staat niet meer vrij, er bestaat het gerechtvaardigd vertrouwen dat de overeenkomst uit de
onderhandelingen zou voortvloeien. Vergoeding van het positief contractsbelang.
De driefasenleer is inmiddels verlaten. Onderhandelingen kunnen stroef of voorspoedig zijn. Je kunt je dus iedere
keer tijdens de onderhandelingen in een andere fase bevinden. Het is dus niet realistisch om te zeggen dat je in
éen bepaalde fase zit. Was die uitspraak eigenlijk wel zo bedoeld? Hoge Raad heeft zich wat dat betreft nog niet
uitgesproken. Duidelijk is dat CBB/JPO-arrest nu het leidende criterium is: partijen zijn vrij om de
onderhandelingen af te breken, tenzij dit onaanvaardbaar is op grond van:
Het gerechtvaardigd vertrouwen in de totstandkoming van een contract (totstandkomingsvertrouwen);
Overige omstandigheden van het geval.
Is het afbreken onaanvaardbaar en wat kan er dan worden gevorderd? Je kunt ook gemaakte kosten vergoeden
als afbreken nog aanvaard is.
Je kunt uit de rechtspraak afleiden dat:
Het afbreken geoorloofd is zonder verdere verplichtingen;
Dat afbreken niet meer geoorloofd zou zijn zonder verdere verplichtingen (vergoeding negatief/positief
contractsbelang);
Afbreken is niet geoorloofd, verplichting tot door onderhandelen.
2
, Rechtshandeling en Overeenkomst: aantekeningen hoorcolleges
Er zijn enkele gezichtspunten te noemen:
Contractvrijheid (HR: ‘onaanvaardbaar’). Wanneer onaanvaardbaar? Afhankelijk van ovhg;
Welke?
o Gerechtvaardigd vertrouwen (dat ovk tot stand zou komen)
o MBO/De Ruiterij: mate waarin en wijze waarop partij die onderhandelingen afbreekt, tot het
ontstaan van dat vertrouwen heeft bijgedragen, gerechtvaardigde belangen wederpartij,
onvoorziene omstandigheden
o Greenib Car/Van Dam: doen van (niet bewuste) onjuiste mededelingen onvoldoende voor
afbreken
o Schending gerechtvaardigd vertrouwen: zelden aan de orde
o Afbreken dan onaanvaardbaar, tenzij goede reden (Ruiterij/MBO): evt. wel enige vergoeding
(mits rechtsgrond, bv. art. 6:162 of 6:212 BW) - indien inderdaad onaanvaardbaar:
schadevergoeding - vergoeding van negatief belang óf positief belang
o Overige omstandigheden: essentialia van de overeenkomst, de aanwezigheid van een
voorbehoud, belang van de intentieovereenkomst, duur onderhandelingen (en staken ervan) (oa
gesprekken, afspraken, contact).
Hoe beoordeel je de onaanvaardbaarheid?
Hoedanigheid van partijen;
Informatie(asymmetrie);
Wijze waarop de onderhandelingen zijn gevoerd (tijd, moeite, duur, kosten);
Essentialia van de overeenkomst;
Omvang van het nadeel;
Is er een voorbehoud aanwezig?;
Gerechtvaardigd vertrouwen volgens artikel 3:35 BW.
Negatief vs positief contractsbelang
Situatie vergelijken met en zonder de schadeveroorzakende gebeurtenis. Verschil? Schade. Geen verschil?
Geen schade. Juridisch niets relevant. Het gaat om de vergelijking van de bestaande situatie met de
(hypothetische) situatie dat de gebeurtenis niet heeft plaatsgevonden. Vergoeding van het negatief
contractsbelang (onderhandelingen). Hier vergelijk je de situatie dat de onderhandelingen niet zouden hebben
plaatsgevonden met de situatie als er wél onderhandelingen zouden zijn gevoerd. Vergoeding van het positief
contractsbelang (overeenkomst). Hier vergelijk je de situatie als er wel een overeenkomst tot stand zou zijn
gekomen en als er géén overeenkomst tot stand zou zijn gekomen. Je kunt beiden vorderen, maar je kunt ze niet
allebei toegewezen krijgen, het is het één of het ander.
Uitleg van de overeenkomst
Het Haviltex-arrest staat hier centraal. Vraag: mocht Haviltex zonder opgave van redenen de overeenkomst
ontbinden? Wat is ‘teruggeven van de machine’? Hof: Ja - “dat de bewoordingen van de overeenkomst duidelijk
zijn en een, zuiver taalkundige, uitleg van de, in de overeenkomst opgenomen, bijzondere bepaling geen leemte
laat in de regeling van de verhouding van partijen.” De Hoge Raad casseert echter met de volgende beoordeling:
“Een zuivere taalkundige uitleg van de bepalingen van het contract is onvoldoende om de verhoudingen van
partijen te bepalen en een leemte aan te vullen. Het komt aan op de zin die partijen in de gegeven
omstandigheden redelijkerwijs over en weer aan deze bepalingen mochten toekennen en wat zij redelijkerwijs
van elkaar mochten verwachten. Idem mondelinge overeenkomst (NJ 2009, 397). Bunde/Erckens (‘wat beide pp.
over en weer hebben verklaard en uit elkaars verklaringen en gedragingen, overeenkomstig de zin die zij daaraan
in de gegeven omstandigheden redelijkerwijze mochten toekennen, hebben afgeleid’).
Voorbeeld van de tankpas: werknemer heeft een auto van de zaak met een bijbehorende tankpas. De
overeenkomst bepaalt: de gebruiker van de tankpas is volledig aansprakelijk voor het gebruik van deze pas en de
bijbehorende pincode. Diefstal en misbruik van de pas komt voor risico van de gebruiker tot 24 uur nadat bij de
aanbieder een melding is gedaan van diefstal of (mogelijk) misbruik. Van de tekst van de overeenkomst mag niet
worden afgeweken. Wat moet hier echter worden verstaan onder het begrip misbruik? Ook het kopen van een
zakje chips? Wat zijn de relevante gezichtspunten: het is een klein bedrag. Belang werkgever: niet kosten
vergoeden dit niks te maken hebben met het werk. Wat was de bedoeling van de regel? Misschien hoort het
kopen van eten ook bij het kunnen uitvoeren van de overeenkomst. De werkgever heeft deze overeenkomst
opgesteld, als de overeenkomst onduidelijk is dan komt dit meestal voor rekening van de opsteller. Zeker als de
opsteller een professionele partij is tegenover een onprofessionele partij.
3
