Behandelmethoden 2023-2024
Inhoudsopgave
...................................................................................................................................................................................... 1
Hoorcollege 1 – Onderzoeksmethoden............................................................................................................................ 2
Live college 1 en 2......................................................................................................................................................... 13
Hoorcollege 2 – Common Factors.................................................................................................................................. 14
Live college 3................................................................................................................................................................ 20
Artikel - How important are the common factors in psychotherapy? An Update.............................................................21
Hoorcollege 3 – Gedragstherapie.................................................................................................................................. 23
Live college 4................................................................................................................................................................ 31
Hoofdstuk 3 – Klassieke conditionering......................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 4 – Operante conditionering......................................................................................................................... 37
Hoofdstuk 6 – De empirische cyclus.............................................................................................................................. 44
Live college 5 - Schematherapie.................................................................................................................................... 45
Hoofdstuk 2 – Het modusmodel.................................................................................................................................... 46
Hoorcollege 4 - Systeemtherapie................................................................................................................................... 53
Live college 6................................................................................................................................................................ 64
Hoofdstuk 14 – Basisbegrippen..................................................................................................................................... 65
Hoofdstuk 15 – Methoden en technieken...................................................................................................................... 70
Live college 7 – Functional Family Therapy.................................................................................................................... 75
Hoorcollege 5 – Psychodynamische psychotherapie....................................................................................................... 77
Live college 8................................................................................................................................................................ 84
Chapter 1 – Theoretical and Empirical Foundations of Contemporary Psychodynamic Approaches.................................85
Live college 9................................................................................................................................................................ 89
Mentalization-based treatment bij kinderen (MBT-K) met complexe problematiek en hun ouders.................................91
,Hoorcollege 1 – Onderzoeksmethoden
Wat is psychotherapie?
Psychotherapie is een (vooral) interpersoonlijke behandeling met deze kenmerken
1. De behandeling is gericht op het verbeteren van een stoornis, probleem of klacht bij een cliënt
die daar hulp voor zoekt
2. De behandeling wordt uitgevoerd door een therapeut die getraind is;
3. De behandeling is voldoende aangepast aan deze bepaalde cliënt en aan zijn of haar stoornis,
probleem of klacht;
4. De behandeling is gebaseerd op psychologische principes
Bona Fide (Deugdzame) Psychotherapie (Wampold & Izel, 2014)
Beschreven in een handleiding
Gebaseerd op een coherente theorie over de aard van de psychopathologie en de aard van de
verandering die nodig is, inclusief een beschrijving van werkingsmechanismen en actieve
ingrediënten van de behandeling
Gebaseerd op modellen en principes waar onderzoek evidentie voor bestaat (bestaande
stromingen binnen gedrags-, systeem- of psychodynamische therapie)
Worden al langere tijd uitgevoerd
Uitgevoerd door een academisch opgeleide behandelaar
Afgestemd op individuele hulpvraag, klachten en problemen van de cliënt
Gebaseerd op face to face meetings en dus op een therapeutische relatie
Evidence-based
Evidence-based behandelmethoden zijn theoretisch onderbouwd en worden ondersteund
door wetenschappelijke evidentie
Wetenschappelijke evidentie is afgeleid uit onderzoek; de kwaliteit van het design zegt iets
over de kwaliteit van de evidentie
Niet alle evidentie is even sterk; in richtlijnen worden aanbevelingen gebaseerd op de kwaliteit
van de evidentie die voor diverse behandelmethoden werd verzameld
Diverse designs verschillen in de mate waarin ze doorgaans focussen op diverse aspecten van
interne versus externe validiteit
o Intern: hoe overtuigend kan het waargenomen behandeleffect inderdaad aan de
specifieke interventie zelf worden toegeschreven?
o Externe validiteit: hoe representatief zijn de conclusies uit deze studie voor de
dagelijkse klinische praktijk?
Enkele types designs
• Case study design
• Case study design met herhaalde metingen
• One group pre-post treatment design
• Pretest-posttest nonequivalent groups design
• Randomized Controlled design
Case study design
• Opzet:
o Erg gedetailleerde beschrijving van de toepassing van een behandelmethode bij een of
een beperkt aantal gevallen
o Klein aantal gevallen
o Kwalitatieve benadering
o Thick description (gedetailleerde en dichte beschrijving van de casus in al haar facetten)
o Studie van de casus in haar natuurlijke context
, o Gerichte keuze van een case op basis van de verwachting dat die veel informatie kan
opleveren (representatief voor de theorie, eerder dan voor de populatie)
• Voordelen
o Kleinschalig, pilot, passend bij ontwikkelfase van een nieuwe behandelmethode
o Nauwkeurige en rijke observaties en beschrijvingen
o Onderzoek van unieke of zeldzame gevallen
o Vaak erg geschikt om hypotheses over de specifieke werkingsmechanismen van een
behandeling te genereren
o Focus kan niet alleen liggen op de interventie, maar ook op de beschrijving van de
context waarin de interventie werd uitgevoerd
• Nadelen
o Generaliseerbaarheid is beperkt: weinig representatief voor de populatie; vaak worden
cases geselecteerd omdat ze werkzaamheid aantonen en zijn ze dus weinig
representatief voor de werkzaamheid in een bredere groep
o Weinig informatie over de grootte van het effect omdat slechts één of enkele cases
worden onderzocht
o Interne validiteit is volgens critici laag: geen controlegroep en dus weinig controle of de
effecten niet aan bijvoorbeeld placebo zijn toe te schrijven
• Historische voorbeelden: Anna O (Freud), Kleine Hans (Freud), Little Albert (Watson)
Case study design met herhaalde metingen (single case experimental design)
• Opzet:
o Kwantitatieve case study, waarbij je herhaalde metingen uitvoert volgens een bepaald
schema dat samenhangt met het toedienen en onthouden van de interventie (AB, ABA,
ABAB etc.)
o Het principe is dat de n klein is, maar het aantal meetmomenten hoog, waarbij
bovendien de meetmomenten toevallig verdeeld kunnen worden over de condities
(toediening/onthouding)
o Interne validiteit neemt toe door de verwachting dat de veranderingen in de
uitkomstvariabelen samenhangen met het al dan niet toedienen van de interventie
• Voordelen
o Meer interne validiteit: causaliteit kan beter worden getoetst door bijvoorbeeld de
metingen tijdens de baseline (onthouden van interventie) te vergelijken met de
metingen tijdens de toediening van de interventie (waarbij je een toenemend effect
verwacht bij hogere dosis)
• Nadelen:
o Arbeidsintensief voor deelnemers (veel metingen)
o Minder sterke generalisering naar populatie (minder representativiteit)
One-group pre-post treatment design
• Opzet:
o Quasi-experiment waarbij een specifieke uitkomst waarvan wordt verwacht dat ze zal
worden gerealiseerd door de interventie (bijvoorbeeld vermindering van depressiviteit)
gemeten wordt bij een groep patiënten voor én na de toepassing van de interventie
o De groep van deelnemers wordt niet-toevallig geselecteerd
o Geen controlegroep
o Het effect van de interventie wordt geëvalueerd door de meting voor en na de
interventie met elkaar te vergelijken, waarbij de nulhypothese is dat er geen verschil is
• Voordelen
, o Dit design kan worden toegepast wanneer het niet ethisch is om te randomiseren (v
omdat je haast zeker weet dat de onderzochte behandeling beter is dan iets anders)
o Dit design kan worden toegepast wanneer er geen randomisering mogelijk is of
wanneer er geen controlegroep haalbaar is
o Dit design is makkelijker uit te voeren en vraagt minder middelen
• Nadelen
o Interne validiteit: de aanname is dat het verschil in score voor en na de interventie het
effect van de interventie weergeeft, maar er kunnen diverse andere redenen zijn
waarom de verandering optreedt, zoals het natuurlijke beloop
Pretest-posttest nonequivalent groups design
• Opzet:
o Je vergelijkt het verschil tussen voor- en nameting van twee
groepen (behandelgroep en controlegroep)
o Deelnemers worden niet random verdeeld over beide groepen
• Voordelen:
o Praktischer en makkelijker toepasbaar dan een RCT (geen
random toewijzing)
o Toepasbaar om bijvoorbeeld twee interventies te vergelijken
die op verschillende locaties worden uitgevoerd
• Nadelen:
o Interne validiteit is zwakker omdat het zou kunnen zijn dat er
systematische verschillen zijn tussen de deelnemers in beide
condities die impact hebben op de uitkomstmetingen.
Randomized Controlled Trial
• Opzet:
o Je vergelijkt het verschil tussen voor- en nameting van twee
groepen (behandelgroep en controlegroep)
o Deelnemers worden random verdeeld over beide groepen
hierdoor ga je ervan uit dat clientkenmerken at random
verspreid zijn over de twee condities. Je kan wel zeggen dat
bepaalde condities (zoals gender) gelijk verdeeld moeten
worden.
• Voordelen
o Interne validiteit is sterker: het randomiseren vermindert de
selectie- en toewijzingsbias, waardoor bekende en
onbekende prognostische factoren in beide condities in
evenwicht zijn. Randomisering zorgt ervoor dat de invloed
van de proefleider en van de deelnemers op de keuze voor de conditie wegvalt
o Doordat mogelijke confounding variables at random worden verdeeld over de twee
condities zullen ze naar alle waarschijnlijkheid minder een rol spelen in de uitkomsten:
geschiedenis, maturatie, regressie naar het gemiddelde
o Randomisering is vooral geschikt om causale invloed te onderzoeken: dat een bepaalde
behandeling bepaalde effecten veroorzaakt
o Meestal worden RCT’s beschouwd als de sterkste vorm van evidentie omdat er controle
wordt uitgeoefend op diverse mogelijke variabelen die de verschillen in
behandelresultaten kunnen verklaren.
• Nadelen:
o Randomisering is niet steeds ethisch te verantwoorden, bijvoorbeeld wanneer je een
heel duidelijk idee hebt dat de éne condities duidelijk beter is dan de andere
Inhoudsopgave
...................................................................................................................................................................................... 1
Hoorcollege 1 – Onderzoeksmethoden............................................................................................................................ 2
Live college 1 en 2......................................................................................................................................................... 13
Hoorcollege 2 – Common Factors.................................................................................................................................. 14
Live college 3................................................................................................................................................................ 20
Artikel - How important are the common factors in psychotherapy? An Update.............................................................21
Hoorcollege 3 – Gedragstherapie.................................................................................................................................. 23
Live college 4................................................................................................................................................................ 31
Hoofdstuk 3 – Klassieke conditionering......................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 4 – Operante conditionering......................................................................................................................... 37
Hoofdstuk 6 – De empirische cyclus.............................................................................................................................. 44
Live college 5 - Schematherapie.................................................................................................................................... 45
Hoofdstuk 2 – Het modusmodel.................................................................................................................................... 46
Hoorcollege 4 - Systeemtherapie................................................................................................................................... 53
Live college 6................................................................................................................................................................ 64
Hoofdstuk 14 – Basisbegrippen..................................................................................................................................... 65
Hoofdstuk 15 – Methoden en technieken...................................................................................................................... 70
Live college 7 – Functional Family Therapy.................................................................................................................... 75
Hoorcollege 5 – Psychodynamische psychotherapie....................................................................................................... 77
Live college 8................................................................................................................................................................ 84
Chapter 1 – Theoretical and Empirical Foundations of Contemporary Psychodynamic Approaches.................................85
Live college 9................................................................................................................................................................ 89
Mentalization-based treatment bij kinderen (MBT-K) met complexe problematiek en hun ouders.................................91
,Hoorcollege 1 – Onderzoeksmethoden
Wat is psychotherapie?
Psychotherapie is een (vooral) interpersoonlijke behandeling met deze kenmerken
1. De behandeling is gericht op het verbeteren van een stoornis, probleem of klacht bij een cliënt
die daar hulp voor zoekt
2. De behandeling wordt uitgevoerd door een therapeut die getraind is;
3. De behandeling is voldoende aangepast aan deze bepaalde cliënt en aan zijn of haar stoornis,
probleem of klacht;
4. De behandeling is gebaseerd op psychologische principes
Bona Fide (Deugdzame) Psychotherapie (Wampold & Izel, 2014)
Beschreven in een handleiding
Gebaseerd op een coherente theorie over de aard van de psychopathologie en de aard van de
verandering die nodig is, inclusief een beschrijving van werkingsmechanismen en actieve
ingrediënten van de behandeling
Gebaseerd op modellen en principes waar onderzoek evidentie voor bestaat (bestaande
stromingen binnen gedrags-, systeem- of psychodynamische therapie)
Worden al langere tijd uitgevoerd
Uitgevoerd door een academisch opgeleide behandelaar
Afgestemd op individuele hulpvraag, klachten en problemen van de cliënt
Gebaseerd op face to face meetings en dus op een therapeutische relatie
Evidence-based
Evidence-based behandelmethoden zijn theoretisch onderbouwd en worden ondersteund
door wetenschappelijke evidentie
Wetenschappelijke evidentie is afgeleid uit onderzoek; de kwaliteit van het design zegt iets
over de kwaliteit van de evidentie
Niet alle evidentie is even sterk; in richtlijnen worden aanbevelingen gebaseerd op de kwaliteit
van de evidentie die voor diverse behandelmethoden werd verzameld
Diverse designs verschillen in de mate waarin ze doorgaans focussen op diverse aspecten van
interne versus externe validiteit
o Intern: hoe overtuigend kan het waargenomen behandeleffect inderdaad aan de
specifieke interventie zelf worden toegeschreven?
o Externe validiteit: hoe representatief zijn de conclusies uit deze studie voor de
dagelijkse klinische praktijk?
Enkele types designs
• Case study design
• Case study design met herhaalde metingen
• One group pre-post treatment design
• Pretest-posttest nonequivalent groups design
• Randomized Controlled design
Case study design
• Opzet:
o Erg gedetailleerde beschrijving van de toepassing van een behandelmethode bij een of
een beperkt aantal gevallen
o Klein aantal gevallen
o Kwalitatieve benadering
o Thick description (gedetailleerde en dichte beschrijving van de casus in al haar facetten)
o Studie van de casus in haar natuurlijke context
, o Gerichte keuze van een case op basis van de verwachting dat die veel informatie kan
opleveren (representatief voor de theorie, eerder dan voor de populatie)
• Voordelen
o Kleinschalig, pilot, passend bij ontwikkelfase van een nieuwe behandelmethode
o Nauwkeurige en rijke observaties en beschrijvingen
o Onderzoek van unieke of zeldzame gevallen
o Vaak erg geschikt om hypotheses over de specifieke werkingsmechanismen van een
behandeling te genereren
o Focus kan niet alleen liggen op de interventie, maar ook op de beschrijving van de
context waarin de interventie werd uitgevoerd
• Nadelen
o Generaliseerbaarheid is beperkt: weinig representatief voor de populatie; vaak worden
cases geselecteerd omdat ze werkzaamheid aantonen en zijn ze dus weinig
representatief voor de werkzaamheid in een bredere groep
o Weinig informatie over de grootte van het effect omdat slechts één of enkele cases
worden onderzocht
o Interne validiteit is volgens critici laag: geen controlegroep en dus weinig controle of de
effecten niet aan bijvoorbeeld placebo zijn toe te schrijven
• Historische voorbeelden: Anna O (Freud), Kleine Hans (Freud), Little Albert (Watson)
Case study design met herhaalde metingen (single case experimental design)
• Opzet:
o Kwantitatieve case study, waarbij je herhaalde metingen uitvoert volgens een bepaald
schema dat samenhangt met het toedienen en onthouden van de interventie (AB, ABA,
ABAB etc.)
o Het principe is dat de n klein is, maar het aantal meetmomenten hoog, waarbij
bovendien de meetmomenten toevallig verdeeld kunnen worden over de condities
(toediening/onthouding)
o Interne validiteit neemt toe door de verwachting dat de veranderingen in de
uitkomstvariabelen samenhangen met het al dan niet toedienen van de interventie
• Voordelen
o Meer interne validiteit: causaliteit kan beter worden getoetst door bijvoorbeeld de
metingen tijdens de baseline (onthouden van interventie) te vergelijken met de
metingen tijdens de toediening van de interventie (waarbij je een toenemend effect
verwacht bij hogere dosis)
• Nadelen:
o Arbeidsintensief voor deelnemers (veel metingen)
o Minder sterke generalisering naar populatie (minder representativiteit)
One-group pre-post treatment design
• Opzet:
o Quasi-experiment waarbij een specifieke uitkomst waarvan wordt verwacht dat ze zal
worden gerealiseerd door de interventie (bijvoorbeeld vermindering van depressiviteit)
gemeten wordt bij een groep patiënten voor én na de toepassing van de interventie
o De groep van deelnemers wordt niet-toevallig geselecteerd
o Geen controlegroep
o Het effect van de interventie wordt geëvalueerd door de meting voor en na de
interventie met elkaar te vergelijken, waarbij de nulhypothese is dat er geen verschil is
• Voordelen
, o Dit design kan worden toegepast wanneer het niet ethisch is om te randomiseren (v
omdat je haast zeker weet dat de onderzochte behandeling beter is dan iets anders)
o Dit design kan worden toegepast wanneer er geen randomisering mogelijk is of
wanneer er geen controlegroep haalbaar is
o Dit design is makkelijker uit te voeren en vraagt minder middelen
• Nadelen
o Interne validiteit: de aanname is dat het verschil in score voor en na de interventie het
effect van de interventie weergeeft, maar er kunnen diverse andere redenen zijn
waarom de verandering optreedt, zoals het natuurlijke beloop
Pretest-posttest nonequivalent groups design
• Opzet:
o Je vergelijkt het verschil tussen voor- en nameting van twee
groepen (behandelgroep en controlegroep)
o Deelnemers worden niet random verdeeld over beide groepen
• Voordelen:
o Praktischer en makkelijker toepasbaar dan een RCT (geen
random toewijzing)
o Toepasbaar om bijvoorbeeld twee interventies te vergelijken
die op verschillende locaties worden uitgevoerd
• Nadelen:
o Interne validiteit is zwakker omdat het zou kunnen zijn dat er
systematische verschillen zijn tussen de deelnemers in beide
condities die impact hebben op de uitkomstmetingen.
Randomized Controlled Trial
• Opzet:
o Je vergelijkt het verschil tussen voor- en nameting van twee
groepen (behandelgroep en controlegroep)
o Deelnemers worden random verdeeld over beide groepen
hierdoor ga je ervan uit dat clientkenmerken at random
verspreid zijn over de twee condities. Je kan wel zeggen dat
bepaalde condities (zoals gender) gelijk verdeeld moeten
worden.
• Voordelen
o Interne validiteit is sterker: het randomiseren vermindert de
selectie- en toewijzingsbias, waardoor bekende en
onbekende prognostische factoren in beide condities in
evenwicht zijn. Randomisering zorgt ervoor dat de invloed
van de proefleider en van de deelnemers op de keuze voor de conditie wegvalt
o Doordat mogelijke confounding variables at random worden verdeeld over de twee
condities zullen ze naar alle waarschijnlijkheid minder een rol spelen in de uitkomsten:
geschiedenis, maturatie, regressie naar het gemiddelde
o Randomisering is vooral geschikt om causale invloed te onderzoeken: dat een bepaalde
behandeling bepaalde effecten veroorzaakt
o Meestal worden RCT’s beschouwd als de sterkste vorm van evidentie omdat er controle
wordt uitgeoefend op diverse mogelijke variabelen die de verschillen in
behandelresultaten kunnen verklaren.
• Nadelen:
o Randomisering is niet steeds ethisch te verantwoorden, bijvoorbeeld wanneer je een
heel duidelijk idee hebt dat de éne condities duidelijk beter is dan de andere
