Hoorcolleges Methodenleer – Bachelor Psychologie jaar 1
Hoorcollege 1 – Wat is wetenschap? – H1 en H2
Vroeger…
▪ Was de mens kant en klaar door God gemaakt
▪ Was het lichaam de zetel van een onsterfelijke ziel
▪ Waren psychotische mensen door demonen bezeten
▪ Waren vrouwen dom
Vervolgens kwam de wetenschap, en toen…
▪ Was de mens een soort aap, gemaakt door een stekeblinde evolutie
▪ Waren psychotische mensen slachtoffer van een stoornis in de hersenen
▪ Bleek sekseverschillen in intelligentie klein te zijn en gingen vrouwen gewoon naar de uni
Wat is wetenschap? Hoe weet je wat je weet?
Potentiële bronnen van kennis
1. Intuïtie
2. Persoonlijke ervaring
3. Autoriteit
Intuïtie
= een onderbuikgevoel over wat er aan de hand moet zijn; een poging om ‘op een logische manier’
ergens over na te denken.
▪ Speelt een belangrijke rol bij het verwerven van kennis en kan het begin zijn van een
wetenschappelijke ontdekking.
▪ ‘Ik voel dat buitenzintuigelijke waarneming bestaat’
▪ We weten niet wat intuïtie is en hoe het werkt; en dus ook niet wanner de intuïtie verkeerd
zit en wanneer niet.
▪ Intuïtie wordt afgestreept als bron van kennis.
Persoonlijke ervaring
▪ Is belangrijk bij het genereren van nieuwe ideeën
▪ Maar ook ervaring is geen legitieme evidentie, en dus geen goede bron van kennis.
Alternatieve verklaringen zijn hierbij namelijk niet uit te sluiten.
▪ Hiervoor zijn 2 belangrijke redenen:
1. Geen vergelijkingsgroep → als je vriendin belt als je er toevallig aan denkt, vind je dat
een opvallende observatie. Maar een opvallende observatie vergeleken met wat? Je
denkt waarschijnlijk vaker aan je vriendin wanneer deze je vervolgens niet belt.
Intermezzo → present-present bias. Dit is intuïtief nadenken over persoonlijke ervaringen: ik focus me
alleen op de keren dat beiden kansen aanwezig zijn, op de toevallige hit.
➔ Arjan Lubach toeval op Youtube.
Intuïtie: confirmation bias = de neiging om alleen maar te letten op dingen die in lijn zijn met wat je al
verwachtte = bevestigingsbias.
▪ “De keren dat ik aan Malou dacht en Malou aan iets anders, zijn irrelevant. Ik dacht toen
blijkbaar niet hard genoeg aan haar om het bij haar binnen te laten komen.”
▪ Vergelijkbaar met een placebo effect
, 2. Confounding → treedt op wanneer de factor waarin je geïnteresseerd bent
systematisch samenhangt met andere factoren waar je niet in geïnteresseerd bent, die
ook een effect kunnen hebben.
VB: door een FB melding met een vriendschapsjubileum dachten de vriendinnen
toevallig aan elkaar en is het minder raar dat één van de twee de ander belde +
psychoanalyse heeft van depressie afgeholpen, maar er kunnen nog veel meer
redenen zijn, zoals dat de persoon naar buiten is gegaan, voor het feit dat de cliënt
van zijn depressie af is. Dit kan ook komen door cognitieve dissonantie = je hebt
een bepaalde attitude, gedachte, maar die komt niet overheen met wat je
daadwerkelijk hebt gedaan. Na de behandeling blijkt het bijvoorbeeld niet te
werken, maar ga je jezelf wijsmaken dat je je eigenlijk toch wel wat beter voelt en
het eigenlijk toch wel heeft geholpen.
‘Geen vergelijkingsgroep’ en ‘confound’ zijn valditeitsbedreigingen = of we wel meten wat we willen
meten. Het zijn alternatieve verklaringen voor de hypothese (dat ze met telepathie kan
communiceren).
Autoriteit
Waarom zou je een ‘wetenschappelijke’ autoriteit meer vertrouwen dan een andere? Is er een
essentieel verschil tussen wetenschappelijk onderzoek en andere bronnen van informatie?
↓
De wetenschappelijke methode. Wat wetenschap zo anders maakt, is de methode die erachter zit.
▪ Wees bereid om je ideeën tegen observaties te toetsen
▪ Respecteer de observaties, ook als ze je geliefde ideeën om zeep helpen
▪ In de wetenschap ligt de autoriteit niet bij een persoon maar bij de feiten
▪ Een wetenschapper kan zijn autoriteit nooit gebruiken als bewijs voor een theorie, maar zal
moeten verwijzen naar feiten, gegevens, onderzoeksmethoden
▪ Je moet een wetenschappelijke autoriteit dus net zo min vertrouwen als iedere andere
autoriteit, maar dat hoeft ook niet, want jij kan zelf nagaan waarop zijn of haar uitspraken zijn
gebaseerd.
Waarom werkt wetenschap zo goed?
▪ Open methodologisch karakter → wetenschappelijke publicaties zijn voor iedereen te vinden.
▪ Verbinding tussen de evidentie en conclusie zijn openbaar
▪ Andere onderzoekers kunnen conclusies betwisten en het onderzoek overdoen
▪ Wetenschap is hierdoor zelf-corrigerend = uniek kenmerk.
Hoe weten we wat waar is?
▪ Door de wetenschappelijke methode te gebruiken! → de empirische cyclus.
▪ James Randi legde een miljoen dollar klaar voor degene die zijn/haar telepatische gaven
empirisch kan aantonen.
,De empirische cyclus (Adrianus Dingeman de Groot)
Is afwijkend van het boek, daarin staat Morling’s theorie-data cyclus, maar empirische cyclus is leidend.
1. Begint met observatie
2. Inductie = van een observatie een algemene
theorie maken = van iets specifieks naar iets
algemeens
3. Deductie = van de theorie naar een specifieke
voorspelling, wat verwacht ik te zien in de wereld
4. Toetsing = kijken of de voorspelling waar is, of
het uitkomt
5. Evaluatie
Voorbeeld Empirische cyclys van Farao Psammetichos:
Observatie
▪ Mensen van verschillende volkeren spreken verschillende taken. Wat vreemd.
▪ Psammetichos heeft hiermee een observatie gedaan.
Theorie
▪ Wat is de oorspronkelijke taal der mensen? Het Egyptisch natuurlijk!
▪ Psammetichos heeft een theorie over taalverwerving en heeft een hypothese geformuleerd.
Voorspelling
▪ Als het Egyptisch de natuurlijke taal is, dan zal een baby die zonder contact met mensen
opgroeit vanzelf Egyptisch gaan spreken.
▪ Psammetichos heeft een toetsbare voorspelling gedaan.
Toetsing
▪ Sloot een baby op en noteerde zijn gebrabbel.
▪ Het kind brabbelde, toen het brood zag ‘bekos’: dit is Phrygisch voor brood.
▪ Hiermee toetste hij de voorspelling.
Evaluatie
▪ Interpreteerde het gebrabbel als bewijs tegen zijn theorie (geliefde idee om zeep helpen).
▪ Concludeerde dat de natuurlijke taal der mensen het Phrygisch was en niet Egyptisch.
▪ Hiermee heeft hij een evaluatie uitgevoerd.
Grondigheid is belangrijk: de hele cyclus moet gebruikt worden. Wat vaker gebeurd:
Observatie → theorie → evaluatie. Zoals bij de astrologie, psychoanalyse en long island medium.
Onweerlegbare theorieën
▪ Een theorie is niet wetenschappelijk, als die onweerlegbaar is.
▪ Sommige theorieën kan je niet toetsen → religieuze theorieën. Ze poneren het bestaan van
God, maar uit die hypothese zijn geen voorspellingen af te leiden. Het bestaan van God is
consistent met alle mogelijke situaties. Daardoor is de theorie structureel onweerlegbaar.
, ▪ VB: oma is erg ziek en wordt weer beter = wil van God. Mijn oma is ziek en sterft = wil van
God. Er zijn geen observaties mogelijk die niet in lijn zijn met het bestaan van God. Is niet
wetenschappelijk.
Een onweerlegbare theorie heet een niet falsificeerbare theorie. Het moet dus wel falsificeer zijn.
▪ VB niet falsificeerbare theorie: het brein wordt bestuurd door kleine groene mannetjes die
zich verstoppen zodra je kijkt. Als het brein opengemaakt wordt en je ziet niks = in lijn, want
verstop. Als je wel ziet = in lijn. Dus theorie blijft zo altijd overeind.
▪ Er moet een theorie opgesteld worden waarbij observaties mogelijk zijn die er niet mee in
overeenstemming zijn.
▪ Als deze zin niet afgemaakt kan worden: “als theorie x niet waar zou zijn, dan zou ik dit en dit
observeren…” is de theorie onweerlegbaar en wetenschappelijk gezien waardeloos.
▪ Falsificeerbaarheid: ‘in so far as a scientific statement speaks about reality, it must be
falsifiable: and in so far as it is not falsifiable, it does not speak about reality’
Het proces van hypothesevorming, dataverzameling, toetsing en evaluatie is karakteristiek voor
wetenschap. Maar het doorlopen van de empirische cyclus garandeert geen ‘wetenschappelijk
bewezen feiten’. Als je de cyclus doorloopt en je vindt iets dat in lijn is met theorie, is de theorie nog
niet bewezen
➔ ‘Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat ..X..’ betekent dus niet hetzelfde als ‘..X.. is waar’.
Correctiemechanismen van de wetenschap
1. Peer review = tijdens het publicatieproces
2. Replicatie = na het publicatieproces = ik of iemand anders doet hetzelfde onderzoek vaker
Replicatie
▪ Onderzoekers vertrouwen vrijwel nooit op één enkel onderzoek
▪ Resultaten moeten worden gerepliceerd, door verschillende onderzoekers, op verschillende
plekken, met verschillende methodes.
▪ Pas als er een aanzienlijke stroom onderzoeken is die een resultaat bevestigen, krijgt het de
status van een ‘feit’.
Peer review
Onderzoeker → onderzoek → manuscript
→ Manuscript de wereld inbrengen via peer-reviewed tijdschriften. Editor leest het en stuurt het
door naar anonieme peer-reviewers. Mensen gaan lezen, nakijken en sturen het naar de editor.
Editor kijkt ernaar en stuurt het weer terug met feedback. Hier zit het kwaliteitsbewakingsproces in.
Dan ga je aanpassen. Dan weer langs iedereen.
▪ Is de enige barrière tussen jou en een publicatie in een tijdschrift
▪ Reviewers worden door de editor uitgekozen en zijn letterlijk peers (gelijken)
▪ Het is op het eerste gezicht eigenlijk een idioot systeem en het heeft zeker nadelen, maar
toch is het het beste wat we hebben, ook al gaat het ook wel eens fout (zin in artikel laten
staan) → omdat peer review en replicatie de enige echte correctiemechanismes van de
wetenschap zijn, kunnen wetenschappelijke artikelen dus onzin bevatten.
Hoorcollege 1 – Wat is wetenschap? – H1 en H2
Vroeger…
▪ Was de mens kant en klaar door God gemaakt
▪ Was het lichaam de zetel van een onsterfelijke ziel
▪ Waren psychotische mensen door demonen bezeten
▪ Waren vrouwen dom
Vervolgens kwam de wetenschap, en toen…
▪ Was de mens een soort aap, gemaakt door een stekeblinde evolutie
▪ Waren psychotische mensen slachtoffer van een stoornis in de hersenen
▪ Bleek sekseverschillen in intelligentie klein te zijn en gingen vrouwen gewoon naar de uni
Wat is wetenschap? Hoe weet je wat je weet?
Potentiële bronnen van kennis
1. Intuïtie
2. Persoonlijke ervaring
3. Autoriteit
Intuïtie
= een onderbuikgevoel over wat er aan de hand moet zijn; een poging om ‘op een logische manier’
ergens over na te denken.
▪ Speelt een belangrijke rol bij het verwerven van kennis en kan het begin zijn van een
wetenschappelijke ontdekking.
▪ ‘Ik voel dat buitenzintuigelijke waarneming bestaat’
▪ We weten niet wat intuïtie is en hoe het werkt; en dus ook niet wanner de intuïtie verkeerd
zit en wanneer niet.
▪ Intuïtie wordt afgestreept als bron van kennis.
Persoonlijke ervaring
▪ Is belangrijk bij het genereren van nieuwe ideeën
▪ Maar ook ervaring is geen legitieme evidentie, en dus geen goede bron van kennis.
Alternatieve verklaringen zijn hierbij namelijk niet uit te sluiten.
▪ Hiervoor zijn 2 belangrijke redenen:
1. Geen vergelijkingsgroep → als je vriendin belt als je er toevallig aan denkt, vind je dat
een opvallende observatie. Maar een opvallende observatie vergeleken met wat? Je
denkt waarschijnlijk vaker aan je vriendin wanneer deze je vervolgens niet belt.
Intermezzo → present-present bias. Dit is intuïtief nadenken over persoonlijke ervaringen: ik focus me
alleen op de keren dat beiden kansen aanwezig zijn, op de toevallige hit.
➔ Arjan Lubach toeval op Youtube.
Intuïtie: confirmation bias = de neiging om alleen maar te letten op dingen die in lijn zijn met wat je al
verwachtte = bevestigingsbias.
▪ “De keren dat ik aan Malou dacht en Malou aan iets anders, zijn irrelevant. Ik dacht toen
blijkbaar niet hard genoeg aan haar om het bij haar binnen te laten komen.”
▪ Vergelijkbaar met een placebo effect
, 2. Confounding → treedt op wanneer de factor waarin je geïnteresseerd bent
systematisch samenhangt met andere factoren waar je niet in geïnteresseerd bent, die
ook een effect kunnen hebben.
VB: door een FB melding met een vriendschapsjubileum dachten de vriendinnen
toevallig aan elkaar en is het minder raar dat één van de twee de ander belde +
psychoanalyse heeft van depressie afgeholpen, maar er kunnen nog veel meer
redenen zijn, zoals dat de persoon naar buiten is gegaan, voor het feit dat de cliënt
van zijn depressie af is. Dit kan ook komen door cognitieve dissonantie = je hebt
een bepaalde attitude, gedachte, maar die komt niet overheen met wat je
daadwerkelijk hebt gedaan. Na de behandeling blijkt het bijvoorbeeld niet te
werken, maar ga je jezelf wijsmaken dat je je eigenlijk toch wel wat beter voelt en
het eigenlijk toch wel heeft geholpen.
‘Geen vergelijkingsgroep’ en ‘confound’ zijn valditeitsbedreigingen = of we wel meten wat we willen
meten. Het zijn alternatieve verklaringen voor de hypothese (dat ze met telepathie kan
communiceren).
Autoriteit
Waarom zou je een ‘wetenschappelijke’ autoriteit meer vertrouwen dan een andere? Is er een
essentieel verschil tussen wetenschappelijk onderzoek en andere bronnen van informatie?
↓
De wetenschappelijke methode. Wat wetenschap zo anders maakt, is de methode die erachter zit.
▪ Wees bereid om je ideeën tegen observaties te toetsen
▪ Respecteer de observaties, ook als ze je geliefde ideeën om zeep helpen
▪ In de wetenschap ligt de autoriteit niet bij een persoon maar bij de feiten
▪ Een wetenschapper kan zijn autoriteit nooit gebruiken als bewijs voor een theorie, maar zal
moeten verwijzen naar feiten, gegevens, onderzoeksmethoden
▪ Je moet een wetenschappelijke autoriteit dus net zo min vertrouwen als iedere andere
autoriteit, maar dat hoeft ook niet, want jij kan zelf nagaan waarop zijn of haar uitspraken zijn
gebaseerd.
Waarom werkt wetenschap zo goed?
▪ Open methodologisch karakter → wetenschappelijke publicaties zijn voor iedereen te vinden.
▪ Verbinding tussen de evidentie en conclusie zijn openbaar
▪ Andere onderzoekers kunnen conclusies betwisten en het onderzoek overdoen
▪ Wetenschap is hierdoor zelf-corrigerend = uniek kenmerk.
Hoe weten we wat waar is?
▪ Door de wetenschappelijke methode te gebruiken! → de empirische cyclus.
▪ James Randi legde een miljoen dollar klaar voor degene die zijn/haar telepatische gaven
empirisch kan aantonen.
,De empirische cyclus (Adrianus Dingeman de Groot)
Is afwijkend van het boek, daarin staat Morling’s theorie-data cyclus, maar empirische cyclus is leidend.
1. Begint met observatie
2. Inductie = van een observatie een algemene
theorie maken = van iets specifieks naar iets
algemeens
3. Deductie = van de theorie naar een specifieke
voorspelling, wat verwacht ik te zien in de wereld
4. Toetsing = kijken of de voorspelling waar is, of
het uitkomt
5. Evaluatie
Voorbeeld Empirische cyclys van Farao Psammetichos:
Observatie
▪ Mensen van verschillende volkeren spreken verschillende taken. Wat vreemd.
▪ Psammetichos heeft hiermee een observatie gedaan.
Theorie
▪ Wat is de oorspronkelijke taal der mensen? Het Egyptisch natuurlijk!
▪ Psammetichos heeft een theorie over taalverwerving en heeft een hypothese geformuleerd.
Voorspelling
▪ Als het Egyptisch de natuurlijke taal is, dan zal een baby die zonder contact met mensen
opgroeit vanzelf Egyptisch gaan spreken.
▪ Psammetichos heeft een toetsbare voorspelling gedaan.
Toetsing
▪ Sloot een baby op en noteerde zijn gebrabbel.
▪ Het kind brabbelde, toen het brood zag ‘bekos’: dit is Phrygisch voor brood.
▪ Hiermee toetste hij de voorspelling.
Evaluatie
▪ Interpreteerde het gebrabbel als bewijs tegen zijn theorie (geliefde idee om zeep helpen).
▪ Concludeerde dat de natuurlijke taal der mensen het Phrygisch was en niet Egyptisch.
▪ Hiermee heeft hij een evaluatie uitgevoerd.
Grondigheid is belangrijk: de hele cyclus moet gebruikt worden. Wat vaker gebeurd:
Observatie → theorie → evaluatie. Zoals bij de astrologie, psychoanalyse en long island medium.
Onweerlegbare theorieën
▪ Een theorie is niet wetenschappelijk, als die onweerlegbaar is.
▪ Sommige theorieën kan je niet toetsen → religieuze theorieën. Ze poneren het bestaan van
God, maar uit die hypothese zijn geen voorspellingen af te leiden. Het bestaan van God is
consistent met alle mogelijke situaties. Daardoor is de theorie structureel onweerlegbaar.
, ▪ VB: oma is erg ziek en wordt weer beter = wil van God. Mijn oma is ziek en sterft = wil van
God. Er zijn geen observaties mogelijk die niet in lijn zijn met het bestaan van God. Is niet
wetenschappelijk.
Een onweerlegbare theorie heet een niet falsificeerbare theorie. Het moet dus wel falsificeer zijn.
▪ VB niet falsificeerbare theorie: het brein wordt bestuurd door kleine groene mannetjes die
zich verstoppen zodra je kijkt. Als het brein opengemaakt wordt en je ziet niks = in lijn, want
verstop. Als je wel ziet = in lijn. Dus theorie blijft zo altijd overeind.
▪ Er moet een theorie opgesteld worden waarbij observaties mogelijk zijn die er niet mee in
overeenstemming zijn.
▪ Als deze zin niet afgemaakt kan worden: “als theorie x niet waar zou zijn, dan zou ik dit en dit
observeren…” is de theorie onweerlegbaar en wetenschappelijk gezien waardeloos.
▪ Falsificeerbaarheid: ‘in so far as a scientific statement speaks about reality, it must be
falsifiable: and in so far as it is not falsifiable, it does not speak about reality’
Het proces van hypothesevorming, dataverzameling, toetsing en evaluatie is karakteristiek voor
wetenschap. Maar het doorlopen van de empirische cyclus garandeert geen ‘wetenschappelijk
bewezen feiten’. Als je de cyclus doorloopt en je vindt iets dat in lijn is met theorie, is de theorie nog
niet bewezen
➔ ‘Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat ..X..’ betekent dus niet hetzelfde als ‘..X.. is waar’.
Correctiemechanismen van de wetenschap
1. Peer review = tijdens het publicatieproces
2. Replicatie = na het publicatieproces = ik of iemand anders doet hetzelfde onderzoek vaker
Replicatie
▪ Onderzoekers vertrouwen vrijwel nooit op één enkel onderzoek
▪ Resultaten moeten worden gerepliceerd, door verschillende onderzoekers, op verschillende
plekken, met verschillende methodes.
▪ Pas als er een aanzienlijke stroom onderzoeken is die een resultaat bevestigen, krijgt het de
status van een ‘feit’.
Peer review
Onderzoeker → onderzoek → manuscript
→ Manuscript de wereld inbrengen via peer-reviewed tijdschriften. Editor leest het en stuurt het
door naar anonieme peer-reviewers. Mensen gaan lezen, nakijken en sturen het naar de editor.
Editor kijkt ernaar en stuurt het weer terug met feedback. Hier zit het kwaliteitsbewakingsproces in.
Dan ga je aanpassen. Dan weer langs iedereen.
▪ Is de enige barrière tussen jou en een publicatie in een tijdschrift
▪ Reviewers worden door de editor uitgekozen en zijn letterlijk peers (gelijken)
▪ Het is op het eerste gezicht eigenlijk een idioot systeem en het heeft zeker nadelen, maar
toch is het het beste wat we hebben, ook al gaat het ook wel eens fout (zin in artikel laten
staan) → omdat peer review en replicatie de enige echte correctiemechanismes van de
wetenschap zijn, kunnen wetenschappelijke artikelen dus onzin bevatten.
