Bijeenkomst 1
Literatuur:
- Wortmann/ van Duijvendijk Brand - Compendium Van Het Personen- En Familierecht
H11
De door de afstemming ontstane juridische betrekking wordt ook wel familierechtelijke betrekking
genoemd.
De echtgenote van de moeder van een kind is juridisch de tweede moeder van het kind (de
duomoeder), als dat kind is geboren met behulp van kunstmatge donorbevruchtng en de identteit
van de donor onbekend is aan de moeder. Bepaald is verder dat een vrouw het kind van een andere
vrouw kan erkennen. Geregeld is ook dat jegens een vrouw het moederschap gerechtelijk kan
worden vastgesteld als deze vrouw als levensgezellin van de moeder heef ingestemd met
kunstmatge donorbevruchtng van de moeder. Het afstemmingsrecht kent nu twee soorten
moeders: de biologische moeder uit wie het kind is geboren en de sociale moeder (duomoeder) die
ten tjde van de geboorte van het kind met de biologische moeder gehuwd is of een geregistreerd
partnerschap (gp) heef, die het kind erkend heef of van wie het ouderschap gerechtelijk is
vastgesteld. Het moederschap van de vrouw uit wie het kind is geboren staat vast en kan niet
worden ontkend (‘mater semper certa est’). Het moederschap van de duomoeder kan worden
ontkend en de erkenning door de duomoeder kan worden vernietgd op de enkele grond dat zij niet
de biologische moeder is (art. 1:202a en 1:205a). Wanneer de duomoeder de genetsche moeder van
het kind is geldt zij als biologische moeder. Haar duomoederschap kan in dat geval niet ontkend
worden. Evenmin is vernietging van een erkenning gedaan door deze genetsche duomoeder
mogelijk.
Kinderen staan altjd in familierechtelijke betrekking tot de vrouw uit ie het kind is geboren (art.
1:198 onder a). De andere juridische ouder is de man of vrouw met wie de moeder is gehuwd. De
tweede ouder van het kind is ook de man of vrouw die het kind heef erkend of van wie het
ouderschap gerechtelijk is vastgesteld (art. 1:198 lid 1 aanhef en onder c of d en art. 1:199). Een kind
heef ten hoogste twee juridische ouders. Dat zijn de vader en de moeder of de twee moeders zoals
omschreven in art. 1:198 en 1:199. Heef het kind twee vaders, dan heef n van hen of hebben
beide het kind geadopteerd.
De Hoge Raad heef in de zaak Valkenhorst (1994)) een aan het recht op priv leven ten grondslag
liggend algemeen persoonlijkheidsrecht erkend dat mede het recht om te weten van wie men
afstamt omvat. Dit is geen absoluut recht, maar dient te worden afgewogen tegen andere rechten en
belangen, zoals het recht van de vader en moeder op geheimhouding omtrent afstamming. Maar
omdat zij verantwoordelijk zijn voor het bestaan van het kind, dient het recht van het kind om te
weten van wie het afstamt te prevaleren boven het recht van de ouders op geheimhouding.
Rechtsgevolgen van het in familierechtelijke betrekking staan tot een ouder:
- Het gezag over de kinderen tjdens hun minderjarigheid (art. 1:251 lid 1, 1:253aa).
- Tussen ouders en kinderen bestaat een wederkerige verplichtng tot levensonderhoud (art. 1:392).
- De naam. Als een kind geen tweede ouder heef, heef het de geslachtsnaam van de moeder uit wie
het is geboren (art. 1:5 lid 1). Heef het kind alleen een juridische vader door adopte, dan heef het
zijn geslachtsnaam. Heef het kind een vader en een moeder, twee vaders of twee moeders, dan is er
keuze tussen hun beider geslachtsnamen.
- Erfrecht bij versterf/legiteme porte.
- Natonaliteit.
Zowel de donor als de verwekker zijn biologisch de vader van het kind. De verwekker is degene die
zelf de daad van verwekking heef verricht. De donor heef dat per defnite niet. Het onderscheid in
terminologie tussen de verwekker en donor is van belang:
,a) Ontkenning van het door huwelijk ontstane ouderschap en vernietging van de door een man
gedane erkenning zijn in principe mogelijk op de grond dat de echtgenoot/erkenner niet de
biologische vader is, niet op de grond dat de echtgenoot/erkenner niet de verwekker is. Zou er
verwekker hebben gestaan, dan zou het vaderschap ook ontkend kunnen worden c.q. de erkenning
vernietgd kunnen worden in geval van kunstmatge inseminate of in-vitrofertlisate met eigen zaad
van de vader.
b) Bij de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap van een man is uitdrukkelijk bepaald dat het
moet gaan om de verwekker of degene die als levensgezel heef ingestemd met een daad die de
verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad. Daarmee is de gerechtelijke vaststelling van
het ouderschap jegens de donor die niet de levensgezel is geweest, uitgesloten.
Dat de donor onbekend is aan de vrouw bij wie de kunstmatge donorbevruchtng heef
plaatsgevonden, moet blijken uit een verklaring van de Stchtng donorgegevens kunstmatge
bevruchtng. Als deze weg van kunstmatge donorbevruchtng met zaad van een anonieme donor
niet is gevolgd en er geen verklaring wordt overgelegd, wordt de echtgenote of geregistreerde
partner van de moeder niet van rechtswege de duomoeder van het kind. Zij kan wel het kind
erkennen (art. 1:204)) of adopteren.
Ontkenning van het duomoederschap door de moeder uit wie het kind is geboren of door de
duomoeder van een tjdens het huwelijk of gp of na de ontbinding van het huwelijk door de dood van
de duomoeder geboren kind is niet mogelijk als de duomoeder heef ingestemd met de kunstmatge
donorbevruchtng met het zaad van een anonieme donor (art. 1:202a lid 2). Ontkenning van het
duomoederschap door het kind zelf blijf in deze gevallen wel mogelijk.
Ontkenning van het vaderschap door de vader of moeder van een geboren kind is niet mogelijk,
indien ‘de man heef ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan hebben
gehad’ (art. 1:200 lid 3). Hiermee wordt gedoeld op instemming met hetzij verwekking door een
andere man, hetzij kunstmatge inseminate of in vitrofertlisate met behulp van andermans zaad. De
instemming vooraf maakt ontkenning door de vader of de moeder achteraf niet mogelijk op grond
van het ontbreken van biologisch vaderschap.
De gerechtelijke vaststelling van het ouderschap is niet alleen mogelijk jegens de verwekker, maar
ook jegens ‘de man of vrouw die als levensgezel van de moeder heef ingestemd met een daad die de
verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad’ (art. 1:207 lid 1 aanhef).
Als het kind door de ex-echtgenoot van de moeder nog tjdens het huwelijk of geregistreerd
partnerschap was verwekt en het huwelijk of partnerschap nog voor de geboorte van het kind door
echtscheiding is geëindigd, geldt de ex-echtgenoot, ook al is hij de biologische vader, niet als de
juridische vader van het kind. De duomoeder die samen met de moeder had besloten tot
kunstmatge donorbevruchtng met zaad van een anonieme donor, maar die voor de geboorte van
het kind van de moeder scheidt, geldt niet als juridische duomoeder van het kind, ook al had zij
samen met de moeder tot de kunstmatge donorbevruchtng besloten. Zou de moeder in de
geschetste gevallen zijn hertrouwd of opnieuw een geregistreerd partnerschap zijn aangegaan, dan
geldt de nieuwe echtgeno(o)t(e) als de ouder van het kind, ook al is hij niet de verwekker of heef zij
niet samen met de moeder tot kunstmatge donorbevruchtng besloten.
Zowel de vader als de moeder als het kind kunnen een verzoek tot ontkenning van het vaderschap
doen. Een verzoek tot ontkenning van het duomoederschap kan door de duomoeder, de moeder en
door het kind worden gedaan. De grond voor ontkenning is dat de vader of de duomoeder niet de
biologische ouder is.
, Als het kind tjdens de minderjarigheid een procedure tot ontkenning van het duomoederschap wil
starten (via een bijzondere curator, zie art. 1:212), dan zal het belang van het kind bij de ontkenning
van het duomoederschap een rol spelen. Na de meerderjarigheid niet meer.
In geval van ontkenning van het vaderschap moet komen vast te staan op grond van, meestal, DNA-
onderzoek dat de man niet de vader is. Stelplicht en bewijslast rusten op de verzoeker tot
ontkenning van het vaderschap.
De ontkenning van zowel het vaderschap als het duomoederschap is in het belang van het kind
(zekerheid ten aanzien van zijn rechtsposite) met waarborgen omkleed. Voorwaarden:
(1) De vader, de moeder en de duomoeder (niet het kind) zijn niet-ontvankelijk in een verzoek tot
gegrondverklaring van de ontkenning van het vaderschap respectevelijk moederschap:
a) indien de vrouw vóór het huwelijk of het gp zwanger was, en de man dan wel de duomoeder
daarvan op de hoogte was (art. 1:200 lid 2 en art. 1:202a lid 2). In dat geval had de man of de
duomoeder zeer eenvoudig het ouderschap kunnen voorkomen, door niet met de moeder te huwen
of een gp aan te gaan. De niet-ontvankelijkheid voor de man bestaat niet als de vrouw de man heef
bedrogen omtrent de verwekker.
b) indien de man heef ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan
hebben gehad (art. 1:200 lid 3). Voldoende is dat de daad de verwekking van het kind tot gevolg kan
hebben gehad, d.w.z. geschikt is om tot verwekking te leiden; niet vereist is het bewijs dat de daad
de verwekking werkelijk ten gevolge heef gehad.
c) indien de duomoeder heef ingestemd met kunstmatge donorbevruchtng met zaad van een
anonieme donor (art. 1:202a lid 2).
(2) Zowel voor de ontkenning van het vaderschap als voor de ontkenning van het duomoederschap
geldt voor de vader, de moeder en de duomoeder een termijn van n jaar; voor het kind geldt in
beide gevallen een termijn van drie jaar.
(3) Het aanvangstjdstp van de termijnen waarbinnen een verzoek tot ontkenning moet worden
gedaan. In geval van ontkenning van het duomoederschap is het aanvangstjdstp voor de moeder en
de duomoeder dat van de geboorte van het kind (art. 1:202a lid 3). Het kind kan een verzoek tot
ontkenning van het duomoederschap doen tot drie jaren nadat het meerderjarig is geworden. In
geval van ontkenning van het vaderschap is het aanvangstjdstp voor de vader, de moeder en het
kind verschillend (art. 1:200 lid 5 en 6).
(4)) Het verzoek tot gegrondverklaring van de ontkenning van het vaderschap of duomoederschap
wordt bij de rechtbank ingediend. Uitzondering: De moeder kan buiten de rechter om binnen een
jaar na de geboorte van het kind ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand een
verklaring afeggen. Voorwaarden hiervoor in art. 1:199 onder b en art. 1:198 lid 2.
Het rechtsgevolg van een ontkenning van het vaderschap of duomoederschap is dat het kind vanaf
de geboorte alleen in familierechtelijke betrekking tot de moeder uit wie het kind is geboren, staat
(art. 1:202 en art. 1:202b lid 2 jo. art. 1:202). Het kind kan door een andere man of vrouw worden
erkend. Verder is de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap mogelijk.
Art. 1:203 noemt de wijzen waarop erkenning kan geschieden; vereist is dat de erkenning geschiedt
bij een door een ambtenaar opgemaakte akte. De erkenning werkt niet terug (lid 2).
In sommige gevallen is de erkenning nietg van rechtswege (art. 1:204) lid 1), in andere gevallen
vernietgbaar (art. 1:205 en 205a).
Als de toestemming tot de erkenning van de zijde van de moeder of van die van het kind ontbreekt,
hetzij omdat een van beiden niet in staat is toestemming te geven dan wel overleden is, hetzij omdat
de toestemming is geweigerd, dan kan deze op verzoek van de aspirant-erkenner vervangen worden
door die van de rechtbank (art. 1:204) lid 3 en 4)). Het enkele verwekkerschap is voldoende voor de
Literatuur:
- Wortmann/ van Duijvendijk Brand - Compendium Van Het Personen- En Familierecht
H11
De door de afstemming ontstane juridische betrekking wordt ook wel familierechtelijke betrekking
genoemd.
De echtgenote van de moeder van een kind is juridisch de tweede moeder van het kind (de
duomoeder), als dat kind is geboren met behulp van kunstmatge donorbevruchtng en de identteit
van de donor onbekend is aan de moeder. Bepaald is verder dat een vrouw het kind van een andere
vrouw kan erkennen. Geregeld is ook dat jegens een vrouw het moederschap gerechtelijk kan
worden vastgesteld als deze vrouw als levensgezellin van de moeder heef ingestemd met
kunstmatge donorbevruchtng van de moeder. Het afstemmingsrecht kent nu twee soorten
moeders: de biologische moeder uit wie het kind is geboren en de sociale moeder (duomoeder) die
ten tjde van de geboorte van het kind met de biologische moeder gehuwd is of een geregistreerd
partnerschap (gp) heef, die het kind erkend heef of van wie het ouderschap gerechtelijk is
vastgesteld. Het moederschap van de vrouw uit wie het kind is geboren staat vast en kan niet
worden ontkend (‘mater semper certa est’). Het moederschap van de duomoeder kan worden
ontkend en de erkenning door de duomoeder kan worden vernietgd op de enkele grond dat zij niet
de biologische moeder is (art. 1:202a en 1:205a). Wanneer de duomoeder de genetsche moeder van
het kind is geldt zij als biologische moeder. Haar duomoederschap kan in dat geval niet ontkend
worden. Evenmin is vernietging van een erkenning gedaan door deze genetsche duomoeder
mogelijk.
Kinderen staan altjd in familierechtelijke betrekking tot de vrouw uit ie het kind is geboren (art.
1:198 onder a). De andere juridische ouder is de man of vrouw met wie de moeder is gehuwd. De
tweede ouder van het kind is ook de man of vrouw die het kind heef erkend of van wie het
ouderschap gerechtelijk is vastgesteld (art. 1:198 lid 1 aanhef en onder c of d en art. 1:199). Een kind
heef ten hoogste twee juridische ouders. Dat zijn de vader en de moeder of de twee moeders zoals
omschreven in art. 1:198 en 1:199. Heef het kind twee vaders, dan heef n van hen of hebben
beide het kind geadopteerd.
De Hoge Raad heef in de zaak Valkenhorst (1994)) een aan het recht op priv leven ten grondslag
liggend algemeen persoonlijkheidsrecht erkend dat mede het recht om te weten van wie men
afstamt omvat. Dit is geen absoluut recht, maar dient te worden afgewogen tegen andere rechten en
belangen, zoals het recht van de vader en moeder op geheimhouding omtrent afstamming. Maar
omdat zij verantwoordelijk zijn voor het bestaan van het kind, dient het recht van het kind om te
weten van wie het afstamt te prevaleren boven het recht van de ouders op geheimhouding.
Rechtsgevolgen van het in familierechtelijke betrekking staan tot een ouder:
- Het gezag over de kinderen tjdens hun minderjarigheid (art. 1:251 lid 1, 1:253aa).
- Tussen ouders en kinderen bestaat een wederkerige verplichtng tot levensonderhoud (art. 1:392).
- De naam. Als een kind geen tweede ouder heef, heef het de geslachtsnaam van de moeder uit wie
het is geboren (art. 1:5 lid 1). Heef het kind alleen een juridische vader door adopte, dan heef het
zijn geslachtsnaam. Heef het kind een vader en een moeder, twee vaders of twee moeders, dan is er
keuze tussen hun beider geslachtsnamen.
- Erfrecht bij versterf/legiteme porte.
- Natonaliteit.
Zowel de donor als de verwekker zijn biologisch de vader van het kind. De verwekker is degene die
zelf de daad van verwekking heef verricht. De donor heef dat per defnite niet. Het onderscheid in
terminologie tussen de verwekker en donor is van belang:
,a) Ontkenning van het door huwelijk ontstane ouderschap en vernietging van de door een man
gedane erkenning zijn in principe mogelijk op de grond dat de echtgenoot/erkenner niet de
biologische vader is, niet op de grond dat de echtgenoot/erkenner niet de verwekker is. Zou er
verwekker hebben gestaan, dan zou het vaderschap ook ontkend kunnen worden c.q. de erkenning
vernietgd kunnen worden in geval van kunstmatge inseminate of in-vitrofertlisate met eigen zaad
van de vader.
b) Bij de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap van een man is uitdrukkelijk bepaald dat het
moet gaan om de verwekker of degene die als levensgezel heef ingestemd met een daad die de
verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad. Daarmee is de gerechtelijke vaststelling van
het ouderschap jegens de donor die niet de levensgezel is geweest, uitgesloten.
Dat de donor onbekend is aan de vrouw bij wie de kunstmatge donorbevruchtng heef
plaatsgevonden, moet blijken uit een verklaring van de Stchtng donorgegevens kunstmatge
bevruchtng. Als deze weg van kunstmatge donorbevruchtng met zaad van een anonieme donor
niet is gevolgd en er geen verklaring wordt overgelegd, wordt de echtgenote of geregistreerde
partner van de moeder niet van rechtswege de duomoeder van het kind. Zij kan wel het kind
erkennen (art. 1:204)) of adopteren.
Ontkenning van het duomoederschap door de moeder uit wie het kind is geboren of door de
duomoeder van een tjdens het huwelijk of gp of na de ontbinding van het huwelijk door de dood van
de duomoeder geboren kind is niet mogelijk als de duomoeder heef ingestemd met de kunstmatge
donorbevruchtng met het zaad van een anonieme donor (art. 1:202a lid 2). Ontkenning van het
duomoederschap door het kind zelf blijf in deze gevallen wel mogelijk.
Ontkenning van het vaderschap door de vader of moeder van een geboren kind is niet mogelijk,
indien ‘de man heef ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan hebben
gehad’ (art. 1:200 lid 3). Hiermee wordt gedoeld op instemming met hetzij verwekking door een
andere man, hetzij kunstmatge inseminate of in vitrofertlisate met behulp van andermans zaad. De
instemming vooraf maakt ontkenning door de vader of de moeder achteraf niet mogelijk op grond
van het ontbreken van biologisch vaderschap.
De gerechtelijke vaststelling van het ouderschap is niet alleen mogelijk jegens de verwekker, maar
ook jegens ‘de man of vrouw die als levensgezel van de moeder heef ingestemd met een daad die de
verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad’ (art. 1:207 lid 1 aanhef).
Als het kind door de ex-echtgenoot van de moeder nog tjdens het huwelijk of geregistreerd
partnerschap was verwekt en het huwelijk of partnerschap nog voor de geboorte van het kind door
echtscheiding is geëindigd, geldt de ex-echtgenoot, ook al is hij de biologische vader, niet als de
juridische vader van het kind. De duomoeder die samen met de moeder had besloten tot
kunstmatge donorbevruchtng met zaad van een anonieme donor, maar die voor de geboorte van
het kind van de moeder scheidt, geldt niet als juridische duomoeder van het kind, ook al had zij
samen met de moeder tot de kunstmatge donorbevruchtng besloten. Zou de moeder in de
geschetste gevallen zijn hertrouwd of opnieuw een geregistreerd partnerschap zijn aangegaan, dan
geldt de nieuwe echtgeno(o)t(e) als de ouder van het kind, ook al is hij niet de verwekker of heef zij
niet samen met de moeder tot kunstmatge donorbevruchtng besloten.
Zowel de vader als de moeder als het kind kunnen een verzoek tot ontkenning van het vaderschap
doen. Een verzoek tot ontkenning van het duomoederschap kan door de duomoeder, de moeder en
door het kind worden gedaan. De grond voor ontkenning is dat de vader of de duomoeder niet de
biologische ouder is.
, Als het kind tjdens de minderjarigheid een procedure tot ontkenning van het duomoederschap wil
starten (via een bijzondere curator, zie art. 1:212), dan zal het belang van het kind bij de ontkenning
van het duomoederschap een rol spelen. Na de meerderjarigheid niet meer.
In geval van ontkenning van het vaderschap moet komen vast te staan op grond van, meestal, DNA-
onderzoek dat de man niet de vader is. Stelplicht en bewijslast rusten op de verzoeker tot
ontkenning van het vaderschap.
De ontkenning van zowel het vaderschap als het duomoederschap is in het belang van het kind
(zekerheid ten aanzien van zijn rechtsposite) met waarborgen omkleed. Voorwaarden:
(1) De vader, de moeder en de duomoeder (niet het kind) zijn niet-ontvankelijk in een verzoek tot
gegrondverklaring van de ontkenning van het vaderschap respectevelijk moederschap:
a) indien de vrouw vóór het huwelijk of het gp zwanger was, en de man dan wel de duomoeder
daarvan op de hoogte was (art. 1:200 lid 2 en art. 1:202a lid 2). In dat geval had de man of de
duomoeder zeer eenvoudig het ouderschap kunnen voorkomen, door niet met de moeder te huwen
of een gp aan te gaan. De niet-ontvankelijkheid voor de man bestaat niet als de vrouw de man heef
bedrogen omtrent de verwekker.
b) indien de man heef ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan
hebben gehad (art. 1:200 lid 3). Voldoende is dat de daad de verwekking van het kind tot gevolg kan
hebben gehad, d.w.z. geschikt is om tot verwekking te leiden; niet vereist is het bewijs dat de daad
de verwekking werkelijk ten gevolge heef gehad.
c) indien de duomoeder heef ingestemd met kunstmatge donorbevruchtng met zaad van een
anonieme donor (art. 1:202a lid 2).
(2) Zowel voor de ontkenning van het vaderschap als voor de ontkenning van het duomoederschap
geldt voor de vader, de moeder en de duomoeder een termijn van n jaar; voor het kind geldt in
beide gevallen een termijn van drie jaar.
(3) Het aanvangstjdstp van de termijnen waarbinnen een verzoek tot ontkenning moet worden
gedaan. In geval van ontkenning van het duomoederschap is het aanvangstjdstp voor de moeder en
de duomoeder dat van de geboorte van het kind (art. 1:202a lid 3). Het kind kan een verzoek tot
ontkenning van het duomoederschap doen tot drie jaren nadat het meerderjarig is geworden. In
geval van ontkenning van het vaderschap is het aanvangstjdstp voor de vader, de moeder en het
kind verschillend (art. 1:200 lid 5 en 6).
(4)) Het verzoek tot gegrondverklaring van de ontkenning van het vaderschap of duomoederschap
wordt bij de rechtbank ingediend. Uitzondering: De moeder kan buiten de rechter om binnen een
jaar na de geboorte van het kind ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand een
verklaring afeggen. Voorwaarden hiervoor in art. 1:199 onder b en art. 1:198 lid 2.
Het rechtsgevolg van een ontkenning van het vaderschap of duomoederschap is dat het kind vanaf
de geboorte alleen in familierechtelijke betrekking tot de moeder uit wie het kind is geboren, staat
(art. 1:202 en art. 1:202b lid 2 jo. art. 1:202). Het kind kan door een andere man of vrouw worden
erkend. Verder is de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap mogelijk.
Art. 1:203 noemt de wijzen waarop erkenning kan geschieden; vereist is dat de erkenning geschiedt
bij een door een ambtenaar opgemaakte akte. De erkenning werkt niet terug (lid 2).
In sommige gevallen is de erkenning nietg van rechtswege (art. 1:204) lid 1), in andere gevallen
vernietgbaar (art. 1:205 en 205a).
Als de toestemming tot de erkenning van de zijde van de moeder of van die van het kind ontbreekt,
hetzij omdat een van beiden niet in staat is toestemming te geven dan wel overleden is, hetzij omdat
de toestemming is geweigerd, dan kan deze op verzoek van de aspirant-erkenner vervangen worden
door die van de rechtbank (art. 1:204) lid 3 en 4)). Het enkele verwekkerschap is voldoende voor de
