Hoofdstuk 6: een nieuwe republiek in Europa
1: de Opstand in Europees perspectief
Casus: de zwijger spreekt
Op oudejaarsavond van het jaar 1564 kwam de Raad van State bijeen, de adviesraad van de
landvoogd in de Nederlanden. De president, Viglius ab Aytta Zuichemus, las het advies voor dat hij
had opgesteld voor koning Filips II (de Spaanse vorst over de Nederlanden). In bedekte woorden
schetste hij de hoge nood waarin het land verkeerde. Voorzichtig maande hij Filips meer samen te
werken met hoge edelen. Vaag sprak hij over godsdienstproblemen.
Na de voorlezing nam Willem van Oranje het woord. Hij was ooit ‘swighende Willem’ genoemd, want
beter nog dan de kunst van het spreken verstond hij die van het zwijgend luisteren. Maar nu, op deze
oudejaarsavond, liet Willem de Zwijger alle terughoudendheid varen. Urenlang sprak hij met felle
hartstocht en ijzeren logica uit wat er mis was: ‘Het is tijd ronduit te zeggen waar het op staat. Het
advies van Viglius is veel te mat. De toestand waarin het land verkeert, kan niet langer voortduren. In
de omringende landen heeft het protestantisme een veilige plek veroverd, maar hier wordt het volk
met bloedplakkaten [wetten met doodstraffen tegen ketters] geterroriseerd. De koning dwaalt,’ zo
ronde hij af, ‘als hij meent, dat de Nederlanden dit kunnen verdragen. En hoezeer ik ook aan het
katholieke geloof gehecht ben, toch kan ik niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun
onderdanen willen heersen en dat ze hun de vrijheid van geloof en godsdienst willen ontnemen.’
Met verbazing hoorde men hem aan – sommigen waren zelfs verbijsterd. Hier werd een grote stap
gezet. Openlijk en duidelijk wees Oranje het beleid van Filips af en reikte hij de protestanten de hand.
Hij eiste meer gezag voor de Raad van State en intrekking van de bloedplakkaten. Tot ij ontzetting
merkte Viglius dat bijna alle toehoorders, toch allen katholiek, achter Oranje gingen staan. Die nacht
kon de oude man de slaap niet vatten en tijdens het aankleden, de volgende ochtend, werd hij door een
beroerte getroffen. Het advies werd door iemand anders herschreven en bijgesteld naar de inzichten
van Oranje.
Strijd om geloof en centralisatie
Ook in Frankrijk en Duitsland kwam het in de 16e eeuw tot uitbarstingen over geloofskwesties. En ook
daar waren deze conflicten verweven met een strijd over de centralisatie van het bestuur. Frankrijk
werd in de 16e en 17e eeuw verscheurd door verschrikkelijke godsdiensttwisten. Het calvinisme had
daar aan het begin van de 16e eeuw vooral in het zuiden en westen aan aanhang gewonnen. De
toenmalige vorst had geen baat bij de introductie van het nieuwe geloof, maar ook niet bij een felle
onderdrukking ervan. Dat veranderde onder latere koningen, toen de Franse adel verdeeld was in een
katholiek en een hugenoots (calvinistisch) verbond. Beide partijen trachtten de koning voor zich te
winnen. Tegelijkertijd probeerden ze te voorkomen dat de koning te veel macht naar zich toe zou
trekken. In het midden van de 16e eeuw kwamen de twisten tussen katholieke en protestantse edelen
tot een uitbarsting. De rust keerde pas terug in 1598, toen de hugenoten enige vrijheid van
godsdienstuitoefening kregen (Edict van Nantes).
In het Duitse Rijk was de macht verdeeld over allerlei vorsten en geestelijken. Een aantal van hen had
zich bekeerd tot het nieuwe geloof en raakte hierover in conflict met Karel V, de katholieke keizer van
het Duitse Rijk. De oorlogen die hierdoor ontstonden, noemen we godsdienstoorlogen. Maar ook hier
speelden andere factoren een rol. Vorsten die graag hun zelfstandigheid en regionale macht behielden,
streden tegen keizer Karel V, die het Duitse Rijk politiek meer naar zijn hand wilde zetten. Bij de
godsdienstvrede van Augsburg in 1555 erkende de keizer dat elke vorst zijn eigen religie mocht kiezen
en dat zijn onderdanen hem in die keuze zouden volgen. Verder aanvaardde hij een beperking van zijn
politieke macht. De vrede zorgde voor een halve eeuw van relatieve rust.
Vanaf 1618 raakte het Duitse Rijk echter weer verwikkeld in een verschrikkelijke oorlog. Deze
Dertigjarige Oorlog was behalve een godsdienstoorlog opnieuw een intern-Duitse strijd, met als inzet
de keizerlijke macht over het rijk. Want de katholieke Habsburgse keizers bleven hardnekkig streven
naar vergroting van hun macht. Niet alleen de protestantse, maar ook de katholieke vorsten verzetten
zich daartegen. Omdat tijdens deze oorlog ook andere buitenlandse mogendheden hun conflicten
uitvochten op Duits grondgebied, raakte het land volledig uitgeput.
In 1648 waren de partijen oorlogsmoe en sloten ze de Vrede van Westfalen. Hierbij werden de Duitse
vorsten in hun gezag hersteld. De keizer was er definitief niet in geslaagd zijn wil op te leggen aan de
Staten in het Duitse Rijk, dat daardoor een lappendeken van staatjes bleef in plaats van een centraal
, bestuurde staat. Bovendien mocht elke vorst, net als bij de Vrede van Augsburg, zelf bepalen welke
godsdienst zijn onderdanen zouden belijden: het katholicisme, het calvinisme of het lutheranisme. De
onderdanen kregen het recht vast te houden aan een afwijkend geloof, maar dan moesten ze wel huis
en haard opgeven en het gebied van de vorst verlaten.
Nadat de Europese staten onderling vrede hadden gesloten, bleef Europa nog wel in de ban van een
andere grote oorlog met een godsdienstige ondertoon: de strijd tegen het islamitische Ottomaanse Rijk.
Al eerder hadden christenen en moslims met elkaar gestreden, tijdens de opmars van islamitische
legers in Spanje en Frankrijk, de kruistochten en de Reconquista. Nadat het christelijke Spanje in 1492
het laatste moslimrijk op het schiereiland had verslagen, probeerde het de Reconquista uit te breiden
naar Noord-Afrika. Dat mislukte echter. Spanje werd er geconfronteerd met een nieuwe machthebber
in het Middellandse Zeegebied, het Ottomaanse Rijk. Dit rijk was begin 14 e eeuw gesticht door de
Turkse legerleider Osman I en was op militaire leest geschoeid. Soldaten die succes hadden in de
strijd, werden beloond met een stuk land, waardoor steeds nieuwe landveroveringen noodzakelijk
waren. Al snel omvatte het Ottomaanse Rijk het huidige Turkije en delen van de Balkan. Vanaf de 16 e
eeuw beheersten de Turken ook Noord-Afrika.
Het succes van de Ottomaanse veroveringspolitiek dwong Europese staten tot samenwerking.
Katholieke heersers voelden zich nu van twee kanten bedreigd: door de Reformatie en de islam. In
1529 voorkwam een coalitie van Duitse, Oostenrijkse en Italiaanse staten dat Wenen in Turkse handen
viel. In de tweede helft van de 16e eeuw vormden Spanjaarden en Italianen een Heilige Liga tegen de
Ottomanen, onder leiding van de paus. Hoewel de troepen van de Liga soms belangrijke
overwinningen boekten, slaagden zij er niet in de Turken definitief te verslaan. Dat kwam mede
doordat Spanje op meerdere fronten tegelijk moest strijden: tegen Frankrijk, Engeland, de Nederlandse
opstandelingen én de Turken. In de 17e eeuw bleef de strijd tegen de Turken dan ook doorgaan, zeker
toen zij in 1683 opnieuw Wenen belegerden. Ook nu moest er een brede Europese coalitie aan te pas
komen om de stad te ontzetten. Dat bleek echter wel een keerpunt: hoewel de Balkan tot in de 19 e
eeuw grotendeels Turks bleef, slaagde het Ottomaanse Rijk er na 1683 niet meer in Europees
grondgebied te veroveren.
De Nederlanden in opstand
Net als in Frankrijk en het Duitse Rijk was ook in de Nederlanden kritiek gerezen op de rooms-
katholieke kerk. Hier kreeg vooral het calvinisme aanhang. De Nederlanden behoorden tot het Spaanse
Habsburgse Rijk en voor de overtuigd katholieke heersers, Karel V en Filips II, was deze ‘ketterse’
beweging absoluut onverteerbaar: een rijk kon in hun ogen maar één godsdienst hebben. Ketterij was
bovendien een vorm van majesteitsschennis, een ‘misdrijf’ dat streng vervolgd diende te worden. Met
de invoering van de ‘bloedplakkaten’ onder Filips gebeurde dat ook steeds feller.
Maar er was meer aan de hand. Net als vorsten elders in Europa voerden eerst Karel V en later zijn
zoon Filips II in de Nederlanden een centralisatiepolitiek. Om meer greep te krijgen op alle gebieden
in hun rijk maakten zij gebruik van geschoolde ambtenaren, die niet afkomstig waren uit de lokale
adel en die loyaal waren aan de vorst. De adel zag zich hierdoor steeds meer beroofd van invloed en
privileges en voelde zich in haar traditionele positie van bestuurder aangetast. Tegelijkertijd konden de
Spaanse vorsten moeilijk om de adel heen, want voor hun oorlogen en centralisatiepolitiek moesten ze
belastingen heffen en dat kon niet zonder toestemming van de adel. Dat gaf natuurlijk spanningen.
Naast deze onvrede over het toenemende centralisme waren veel mensen in de Nederlanden
verontwaardigd over de terdoodveroordeling van ketters: mensen die niemand kwaad deden en alleen
afwijkende godsdienstige opvattingen hadden. Ook Willem van Oranje (lid van de hoge adel en
stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht) vond de vervolgingen verschrikkelijk. Hij was katholiek
opgevoed, maar getrouwd met een dochter van een belangrijke Duitse protestantse vorst. Hij wilde,
zoals uit de casus blijkt, een compromis sluiten met de Spaanse vorst over godsdienstvrijheid én over
meer vrijheid om de Nederlanden naar eigen inzicht te besturen.
Een compromis was echter uitgesloten. Het toenemende verzet tegen zowel de godsdienstvervolgingen
als de centralisatie leidde tot een conflict dat wordt aangeduid als de Opstand. Het begon in 1566 met
de Beeldenstorm, waarbij beelden en complete kerkinterieurs werden vernield (protestanten keurden
de verering van beelden af). Filips II reageerde door troepen te sturen en vanaf 1568 waren de
opstandelingen in oorlog met de Spaanse vorst, een conflict dat tachtig jaar zou duren.
Het voornaamste gevolg van de opstand was de scheiding van de Noordelijke en Zuidelijke
Nederlanden. In 1579 sloten de opstandige gewesten een defensief verbond : de Unie van Utrecht. Zij
1: de Opstand in Europees perspectief
Casus: de zwijger spreekt
Op oudejaarsavond van het jaar 1564 kwam de Raad van State bijeen, de adviesraad van de
landvoogd in de Nederlanden. De president, Viglius ab Aytta Zuichemus, las het advies voor dat hij
had opgesteld voor koning Filips II (de Spaanse vorst over de Nederlanden). In bedekte woorden
schetste hij de hoge nood waarin het land verkeerde. Voorzichtig maande hij Filips meer samen te
werken met hoge edelen. Vaag sprak hij over godsdienstproblemen.
Na de voorlezing nam Willem van Oranje het woord. Hij was ooit ‘swighende Willem’ genoemd, want
beter nog dan de kunst van het spreken verstond hij die van het zwijgend luisteren. Maar nu, op deze
oudejaarsavond, liet Willem de Zwijger alle terughoudendheid varen. Urenlang sprak hij met felle
hartstocht en ijzeren logica uit wat er mis was: ‘Het is tijd ronduit te zeggen waar het op staat. Het
advies van Viglius is veel te mat. De toestand waarin het land verkeert, kan niet langer voortduren. In
de omringende landen heeft het protestantisme een veilige plek veroverd, maar hier wordt het volk
met bloedplakkaten [wetten met doodstraffen tegen ketters] geterroriseerd. De koning dwaalt,’ zo
ronde hij af, ‘als hij meent, dat de Nederlanden dit kunnen verdragen. En hoezeer ik ook aan het
katholieke geloof gehecht ben, toch kan ik niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun
onderdanen willen heersen en dat ze hun de vrijheid van geloof en godsdienst willen ontnemen.’
Met verbazing hoorde men hem aan – sommigen waren zelfs verbijsterd. Hier werd een grote stap
gezet. Openlijk en duidelijk wees Oranje het beleid van Filips af en reikte hij de protestanten de hand.
Hij eiste meer gezag voor de Raad van State en intrekking van de bloedplakkaten. Tot ij ontzetting
merkte Viglius dat bijna alle toehoorders, toch allen katholiek, achter Oranje gingen staan. Die nacht
kon de oude man de slaap niet vatten en tijdens het aankleden, de volgende ochtend, werd hij door een
beroerte getroffen. Het advies werd door iemand anders herschreven en bijgesteld naar de inzichten
van Oranje.
Strijd om geloof en centralisatie
Ook in Frankrijk en Duitsland kwam het in de 16e eeuw tot uitbarstingen over geloofskwesties. En ook
daar waren deze conflicten verweven met een strijd over de centralisatie van het bestuur. Frankrijk
werd in de 16e en 17e eeuw verscheurd door verschrikkelijke godsdiensttwisten. Het calvinisme had
daar aan het begin van de 16e eeuw vooral in het zuiden en westen aan aanhang gewonnen. De
toenmalige vorst had geen baat bij de introductie van het nieuwe geloof, maar ook niet bij een felle
onderdrukking ervan. Dat veranderde onder latere koningen, toen de Franse adel verdeeld was in een
katholiek en een hugenoots (calvinistisch) verbond. Beide partijen trachtten de koning voor zich te
winnen. Tegelijkertijd probeerden ze te voorkomen dat de koning te veel macht naar zich toe zou
trekken. In het midden van de 16e eeuw kwamen de twisten tussen katholieke en protestantse edelen
tot een uitbarsting. De rust keerde pas terug in 1598, toen de hugenoten enige vrijheid van
godsdienstuitoefening kregen (Edict van Nantes).
In het Duitse Rijk was de macht verdeeld over allerlei vorsten en geestelijken. Een aantal van hen had
zich bekeerd tot het nieuwe geloof en raakte hierover in conflict met Karel V, de katholieke keizer van
het Duitse Rijk. De oorlogen die hierdoor ontstonden, noemen we godsdienstoorlogen. Maar ook hier
speelden andere factoren een rol. Vorsten die graag hun zelfstandigheid en regionale macht behielden,
streden tegen keizer Karel V, die het Duitse Rijk politiek meer naar zijn hand wilde zetten. Bij de
godsdienstvrede van Augsburg in 1555 erkende de keizer dat elke vorst zijn eigen religie mocht kiezen
en dat zijn onderdanen hem in die keuze zouden volgen. Verder aanvaardde hij een beperking van zijn
politieke macht. De vrede zorgde voor een halve eeuw van relatieve rust.
Vanaf 1618 raakte het Duitse Rijk echter weer verwikkeld in een verschrikkelijke oorlog. Deze
Dertigjarige Oorlog was behalve een godsdienstoorlog opnieuw een intern-Duitse strijd, met als inzet
de keizerlijke macht over het rijk. Want de katholieke Habsburgse keizers bleven hardnekkig streven
naar vergroting van hun macht. Niet alleen de protestantse, maar ook de katholieke vorsten verzetten
zich daartegen. Omdat tijdens deze oorlog ook andere buitenlandse mogendheden hun conflicten
uitvochten op Duits grondgebied, raakte het land volledig uitgeput.
In 1648 waren de partijen oorlogsmoe en sloten ze de Vrede van Westfalen. Hierbij werden de Duitse
vorsten in hun gezag hersteld. De keizer was er definitief niet in geslaagd zijn wil op te leggen aan de
Staten in het Duitse Rijk, dat daardoor een lappendeken van staatjes bleef in plaats van een centraal
, bestuurde staat. Bovendien mocht elke vorst, net als bij de Vrede van Augsburg, zelf bepalen welke
godsdienst zijn onderdanen zouden belijden: het katholicisme, het calvinisme of het lutheranisme. De
onderdanen kregen het recht vast te houden aan een afwijkend geloof, maar dan moesten ze wel huis
en haard opgeven en het gebied van de vorst verlaten.
Nadat de Europese staten onderling vrede hadden gesloten, bleef Europa nog wel in de ban van een
andere grote oorlog met een godsdienstige ondertoon: de strijd tegen het islamitische Ottomaanse Rijk.
Al eerder hadden christenen en moslims met elkaar gestreden, tijdens de opmars van islamitische
legers in Spanje en Frankrijk, de kruistochten en de Reconquista. Nadat het christelijke Spanje in 1492
het laatste moslimrijk op het schiereiland had verslagen, probeerde het de Reconquista uit te breiden
naar Noord-Afrika. Dat mislukte echter. Spanje werd er geconfronteerd met een nieuwe machthebber
in het Middellandse Zeegebied, het Ottomaanse Rijk. Dit rijk was begin 14 e eeuw gesticht door de
Turkse legerleider Osman I en was op militaire leest geschoeid. Soldaten die succes hadden in de
strijd, werden beloond met een stuk land, waardoor steeds nieuwe landveroveringen noodzakelijk
waren. Al snel omvatte het Ottomaanse Rijk het huidige Turkije en delen van de Balkan. Vanaf de 16 e
eeuw beheersten de Turken ook Noord-Afrika.
Het succes van de Ottomaanse veroveringspolitiek dwong Europese staten tot samenwerking.
Katholieke heersers voelden zich nu van twee kanten bedreigd: door de Reformatie en de islam. In
1529 voorkwam een coalitie van Duitse, Oostenrijkse en Italiaanse staten dat Wenen in Turkse handen
viel. In de tweede helft van de 16e eeuw vormden Spanjaarden en Italianen een Heilige Liga tegen de
Ottomanen, onder leiding van de paus. Hoewel de troepen van de Liga soms belangrijke
overwinningen boekten, slaagden zij er niet in de Turken definitief te verslaan. Dat kwam mede
doordat Spanje op meerdere fronten tegelijk moest strijden: tegen Frankrijk, Engeland, de Nederlandse
opstandelingen én de Turken. In de 17e eeuw bleef de strijd tegen de Turken dan ook doorgaan, zeker
toen zij in 1683 opnieuw Wenen belegerden. Ook nu moest er een brede Europese coalitie aan te pas
komen om de stad te ontzetten. Dat bleek echter wel een keerpunt: hoewel de Balkan tot in de 19 e
eeuw grotendeels Turks bleef, slaagde het Ottomaanse Rijk er na 1683 niet meer in Europees
grondgebied te veroveren.
De Nederlanden in opstand
Net als in Frankrijk en het Duitse Rijk was ook in de Nederlanden kritiek gerezen op de rooms-
katholieke kerk. Hier kreeg vooral het calvinisme aanhang. De Nederlanden behoorden tot het Spaanse
Habsburgse Rijk en voor de overtuigd katholieke heersers, Karel V en Filips II, was deze ‘ketterse’
beweging absoluut onverteerbaar: een rijk kon in hun ogen maar één godsdienst hebben. Ketterij was
bovendien een vorm van majesteitsschennis, een ‘misdrijf’ dat streng vervolgd diende te worden. Met
de invoering van de ‘bloedplakkaten’ onder Filips gebeurde dat ook steeds feller.
Maar er was meer aan de hand. Net als vorsten elders in Europa voerden eerst Karel V en later zijn
zoon Filips II in de Nederlanden een centralisatiepolitiek. Om meer greep te krijgen op alle gebieden
in hun rijk maakten zij gebruik van geschoolde ambtenaren, die niet afkomstig waren uit de lokale
adel en die loyaal waren aan de vorst. De adel zag zich hierdoor steeds meer beroofd van invloed en
privileges en voelde zich in haar traditionele positie van bestuurder aangetast. Tegelijkertijd konden de
Spaanse vorsten moeilijk om de adel heen, want voor hun oorlogen en centralisatiepolitiek moesten ze
belastingen heffen en dat kon niet zonder toestemming van de adel. Dat gaf natuurlijk spanningen.
Naast deze onvrede over het toenemende centralisme waren veel mensen in de Nederlanden
verontwaardigd over de terdoodveroordeling van ketters: mensen die niemand kwaad deden en alleen
afwijkende godsdienstige opvattingen hadden. Ook Willem van Oranje (lid van de hoge adel en
stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht) vond de vervolgingen verschrikkelijk. Hij was katholiek
opgevoed, maar getrouwd met een dochter van een belangrijke Duitse protestantse vorst. Hij wilde,
zoals uit de casus blijkt, een compromis sluiten met de Spaanse vorst over godsdienstvrijheid én over
meer vrijheid om de Nederlanden naar eigen inzicht te besturen.
Een compromis was echter uitgesloten. Het toenemende verzet tegen zowel de godsdienstvervolgingen
als de centralisatie leidde tot een conflict dat wordt aangeduid als de Opstand. Het begon in 1566 met
de Beeldenstorm, waarbij beelden en complete kerkinterieurs werden vernield (protestanten keurden
de verering van beelden af). Filips II reageerde door troepen te sturen en vanaf 1568 waren de
opstandelingen in oorlog met de Spaanse vorst, een conflict dat tachtig jaar zou duren.
Het voornaamste gevolg van de opstand was de scheiding van de Noordelijke en Zuidelijke
Nederlanden. In 1579 sloten de opstandige gewesten een defensief verbond : de Unie van Utrecht. Zij
