Geschiedenis van de taalkunde, Semester 1B, 2018-2019
Hoorcollege 1, 12/11/18
4 momenten in de geschiedenis waar taalkunde belangrijke rol heeft gespeeld:
1950: taalwetenschap van groot belang voor begin cognitieve revolutie.
de menselijke cognitie voor het eerste een object van onderzoek. In nieuwe
cognitieve wetenschappen staat het menselijk denken centraal. Werd pas
mogelijk rond 1950 omdat toen een nieuwe conceptie van menselijke cognitie
ontstond (mede door computer revolutie; procedures/input/output). model
voor de menselijke geest maken (generatieve grammatica). Chomsky
1910: Structuralisme: komt voor uit taalwetenschap. Een stroming in de
wetenschap die het object van onderzoek beschrijft in termen van een
systeem van opposities. (fonologie, onderdelen van het klanksysteem
definiëren aan de hand van kenmerken die wel of niet aanwezig kunnen zijn
(bv. Stemhebbend/stemloos)). Ferdinand de Saussure.
19e eeuw: opkomst filologie: bestuderen talen en eerdere stadia van talen, en
in verband daarmee de literatuur van taal, de ontwikkeling en verhouding van
talen ten opzichte van elkaar. talen uit Europa bijna allemaal verwant aan
elkaar. In een boom precies laten zien hoe de talen met elkaar samenhangen
(voorouders, splitsing). Leidde tot nieuwe inzichten ook over hoe culturen met
elkaar samenhangen/ bestuderingen van vergelijkende
cultuurwetenschap (waaronder taalwetenschap). Je kunt hier 2 reacties op
hebben: meer belang voor je eigen cultuur (nationalistisch (identiteit)), of
belangstelling voor universele cultuur (universalistisch). Belang van
taalwetenschappen: op basis van taalwetten kon je uitspraken doen over hoe
culturen met elkaar samenhingen. Grimm (ontwikkeling klankwetten)
1500: Erasmus (ook een taalkundige). Revolutionair: hij kon Grieks en Latijn,
hij ging terug naar de bronnen van de geschriften van de Bijbel. Toen kwam
hij erachter dat de teksten die men hanteerden vaak fout waren. Hij wilde het
nieuwe testament uitgeven. Begin geweest van kritische
Bijbelstudie/tekststudie. Erasmus was een humanist stelde de mens
centraal (in 17e eeuw belangrijkste stroming geweest, vanaf dat moment taal
als specifiek menselijke eigenschap gesteld (universalistisch)).
Wat is taal?
In taalkunde gaat het tegenwoordig niet meer om de taal, maar om de bestudering
van het taalvermogen (faculty of language, 1950) (dit is het object van de
taalkunde)
- Functie van taal: communicatiemiddel, maar er is ook veel taal die geen
communicatie is (inner language of thought). Bij communicatie is sprake van
een spreker en een luisteraar. model van communicatie. Maar waar in dit
model zit nu de taal? Niet alleen de geluidsgolf, het is cruciaal ook het proces
in de spreker en de luisteraar mee te nemen, deze processen zijn zo
ongeveer hetzelfde en daarom kon de luisteraar begrijpen wat de spreker
bedoelt. Taal bestaat niet zonder de menselijke cognitie, niet waarneembaar.
In het hoofd van de luisteraar; die krijgt een signaal binnen, die legt iets op aan
het signaal en analyseert het volgens een bepaalde methode. Hierin heeft de
luisteraar weinig keuze (aangeboren vermogen). Je bent niet in staat om allemaal
dezelfde geluiden te horen, maar je legt jezelf op dat het een afwisseling is van 2
, verschillende geluiden (bv. Een wekker: tik-tok, terwijl het 1 puls is) De luisteraar
kent daar een interpretatie aan toe en niet elke interpretatie is goed. Er zijn
bijvoorbeeld geen mensen die het signaal in 3en verdelen, dat zit niet in ons
vermogen want mensen zijn geneigd naar asymmetrie (zo simpel mogelijk). wij
hebben iets in ons hoofd dat orde brengt in het signaal. Dit is het vermogen dat
ons in staat stelt om te communiceren.
Wat is geschreven taal?
Geschreven taal is geen getrouwe afbeelding van gesproken taal. De extra –t komt
uit onze interpretatie van het signaal. Bijvoorbeeld spaties toegevoegd in het schrift.
Het schrift met al zijn eigenaardigheden (cultuur, spaties) is allemaal een weerslag
van wat in het hoofd van de luisteraar gebeurd. Alles waar de traditionele taalkunde
op gebaseerd is zijn teksten. Maar die tekst is geen ruwe data, dat is een abstractie
van er plaats vindt in het hoofd van de spreker en de luisteraar/ flauwe afspiegeling
van de werkelijke taal.
Direct toegang tot data waar het omgaat in de taalkunde kun je niet opslaan maar je
moet onderzoek doen naar de intuïtie van de spreker/luisteraar. dit maakt het
lastig. native speaker intuitions raadplegen, dit zijn de data. Dus toegang krijgen
tot het taalvermogen tot native speakers te bevragen.
Het schrift is niet alleen cultureel bepaald maar ook niet voldoende precies
ambiguïteit (bv: geachte dames en heren.) maar dit kun je niet zien aan het schrift.
Het feit dat het ambigu is, is een realiteit van het taalvermogen van de spreker en de
luisteraar. constituenten.
Geschreven voorbeeld van taal is niet te construeren zonder de kennis van de
spreker en de luisteraar.
Wat is een taal? (bv. Het Nederlands)
2 definities van het Nederlands: (TENTAMENVRAAG)
Extensioneel: een taal kun je definiëren aan de hand van zijn extensie
(complete aantal zinnen/verzameling taaluitingen) hoeveel zinnen zijn er in
het Nederlands? Oneindig veel. probleem, want dat kun je niet de zinnen
opsommen en zeggen dat het Nederlands dit is.
Verzameling die oneindig is en dus kun je het nooit volledig in beeld krijgen.
Volgens Chomsky: E-language (E = extern)
Intensioneel: een systeem wat zinnen genereert, als het alle mogelijke
zinnen door gegenereerd worden. We moeten precies aangeven hoe de
zinnen van het Nederlands gemaakt worden (eindig) en dan kunnen we
zeggen dat dit het Nederlands is. Het Nederlands is alles wat gemaakt wordt
door dit systeem (bv. Computerprogramma, bv een app die alle zinnen van
het Nederlands kan maken). Dit is dus een programma/systeem (=
grammatica). De regels samen maken een programma/grammatica
formele grammatica. (als je een Nederlandse zin wilt maken begin je met dit,
voeg je dit toe etc.). dit is een generatief systeem. (volgens Chomsky is er
ook een transformationeel generatieve grammatica).Taalkunde probeert dit
programma te definiëren. is nog niet klaar, maar veel makkelijker dan de
extensionele manier want daarmee kom je nooit klaar.
Het systeem is het object van onderzoek in de taalwetenschap.
In het programma zitten belangrijke universele elementen.
, Programma/grammatica = realisatie van taalvermogen toegespitsts op 1
specifieke taal.
Volgens Chomsky: I–Language. (I = intentional/internal)
- Wat zit er in het systeem?
Huidig stadium taalwetenschap: minimalisme (zo eenvoudig mogelijk maken); wat
heb je minimaal nodig om zo’n systeem in elkaar te zetten? 2 dingen:
Elementen (woorden, morfemen, fonemen, woordgroepen, deelzinnen,
zinnen).
Operatie (mechanisme die de elementen met elkaar verbind = merge). De
betekenis is een functie van het proces.
Deze 2deling (extensioneel/intensioneel) van het denken over taal is sinds 1950,
maar ze waren al wel op het goede spoor:
- Infinite use of finite means: ze wisten dat ze met eindige middelen,
oneindige uitingen konden maken.
Finite means = de elementen en de operaties waar je die aan verbind.
Von Humboldt (19e eeuw)
- Universalisme: talen hebben eigenschappen gemeen. Port Royal/Rorda
(17e/19e eeuw)
- Technische elementen: recursie, binaire vertakking, hiërarchische
structuur, asymmetrische relaties (als alfa een bepaalde relatie heeft met
beta, geldt het andersom niet. Bv. ‘de mensen zien elkaar’. Zien en elkaar
horen samen, de en mensen horen samen. Maar ‘de mensen’ bepaalt de
vorm van ‘elkaar’, maar je kunt niet zeggen; ‘elkaar zien de mensen’. c-
command, cruciaal voor het menselijk taalvermogen. Het subject c-
commandeert het object en niet andersom).
Wat is er mis met de traditionele zinsontleding?
Kijkt niet naar taalvermogen (alleen naar oppervlakkige data).
Doel is geen fouten maken (onderdeel van cultuur); nauwelijks nog als
motivatie te herkennen tegenwoordig, maar dit was wel de bedoeling.
Wat is er wel goed?
De woordsoortenleer. gaat terug tot de oudheid. (Dionysius Thrax)
Taalkundige ontleden
Logische analyse der taal (semantische analyse die de functies
(object/subject etc) benoemd van de zinsdelen vooral te vinden in de 19e
eeuw bij Roorda. redekundig ontleden (uit de verlichting).
Goede generatieve grammatica:
All-and-only eis: alle zinnen van de taal, en alleen de zinnen van de taal.
Overzicht geschiedenis op volgorde:
Voor 1950:
- E-Language
Tussen 1950 en nu:
- I-Language
Hoorcollege 1, 12/11/18
4 momenten in de geschiedenis waar taalkunde belangrijke rol heeft gespeeld:
1950: taalwetenschap van groot belang voor begin cognitieve revolutie.
de menselijke cognitie voor het eerste een object van onderzoek. In nieuwe
cognitieve wetenschappen staat het menselijk denken centraal. Werd pas
mogelijk rond 1950 omdat toen een nieuwe conceptie van menselijke cognitie
ontstond (mede door computer revolutie; procedures/input/output). model
voor de menselijke geest maken (generatieve grammatica). Chomsky
1910: Structuralisme: komt voor uit taalwetenschap. Een stroming in de
wetenschap die het object van onderzoek beschrijft in termen van een
systeem van opposities. (fonologie, onderdelen van het klanksysteem
definiëren aan de hand van kenmerken die wel of niet aanwezig kunnen zijn
(bv. Stemhebbend/stemloos)). Ferdinand de Saussure.
19e eeuw: opkomst filologie: bestuderen talen en eerdere stadia van talen, en
in verband daarmee de literatuur van taal, de ontwikkeling en verhouding van
talen ten opzichte van elkaar. talen uit Europa bijna allemaal verwant aan
elkaar. In een boom precies laten zien hoe de talen met elkaar samenhangen
(voorouders, splitsing). Leidde tot nieuwe inzichten ook over hoe culturen met
elkaar samenhangen/ bestuderingen van vergelijkende
cultuurwetenschap (waaronder taalwetenschap). Je kunt hier 2 reacties op
hebben: meer belang voor je eigen cultuur (nationalistisch (identiteit)), of
belangstelling voor universele cultuur (universalistisch). Belang van
taalwetenschappen: op basis van taalwetten kon je uitspraken doen over hoe
culturen met elkaar samenhingen. Grimm (ontwikkeling klankwetten)
1500: Erasmus (ook een taalkundige). Revolutionair: hij kon Grieks en Latijn,
hij ging terug naar de bronnen van de geschriften van de Bijbel. Toen kwam
hij erachter dat de teksten die men hanteerden vaak fout waren. Hij wilde het
nieuwe testament uitgeven. Begin geweest van kritische
Bijbelstudie/tekststudie. Erasmus was een humanist stelde de mens
centraal (in 17e eeuw belangrijkste stroming geweest, vanaf dat moment taal
als specifiek menselijke eigenschap gesteld (universalistisch)).
Wat is taal?
In taalkunde gaat het tegenwoordig niet meer om de taal, maar om de bestudering
van het taalvermogen (faculty of language, 1950) (dit is het object van de
taalkunde)
- Functie van taal: communicatiemiddel, maar er is ook veel taal die geen
communicatie is (inner language of thought). Bij communicatie is sprake van
een spreker en een luisteraar. model van communicatie. Maar waar in dit
model zit nu de taal? Niet alleen de geluidsgolf, het is cruciaal ook het proces
in de spreker en de luisteraar mee te nemen, deze processen zijn zo
ongeveer hetzelfde en daarom kon de luisteraar begrijpen wat de spreker
bedoelt. Taal bestaat niet zonder de menselijke cognitie, niet waarneembaar.
In het hoofd van de luisteraar; die krijgt een signaal binnen, die legt iets op aan
het signaal en analyseert het volgens een bepaalde methode. Hierin heeft de
luisteraar weinig keuze (aangeboren vermogen). Je bent niet in staat om allemaal
dezelfde geluiden te horen, maar je legt jezelf op dat het een afwisseling is van 2
, verschillende geluiden (bv. Een wekker: tik-tok, terwijl het 1 puls is) De luisteraar
kent daar een interpretatie aan toe en niet elke interpretatie is goed. Er zijn
bijvoorbeeld geen mensen die het signaal in 3en verdelen, dat zit niet in ons
vermogen want mensen zijn geneigd naar asymmetrie (zo simpel mogelijk). wij
hebben iets in ons hoofd dat orde brengt in het signaal. Dit is het vermogen dat
ons in staat stelt om te communiceren.
Wat is geschreven taal?
Geschreven taal is geen getrouwe afbeelding van gesproken taal. De extra –t komt
uit onze interpretatie van het signaal. Bijvoorbeeld spaties toegevoegd in het schrift.
Het schrift met al zijn eigenaardigheden (cultuur, spaties) is allemaal een weerslag
van wat in het hoofd van de luisteraar gebeurd. Alles waar de traditionele taalkunde
op gebaseerd is zijn teksten. Maar die tekst is geen ruwe data, dat is een abstractie
van er plaats vindt in het hoofd van de spreker en de luisteraar/ flauwe afspiegeling
van de werkelijke taal.
Direct toegang tot data waar het omgaat in de taalkunde kun je niet opslaan maar je
moet onderzoek doen naar de intuïtie van de spreker/luisteraar. dit maakt het
lastig. native speaker intuitions raadplegen, dit zijn de data. Dus toegang krijgen
tot het taalvermogen tot native speakers te bevragen.
Het schrift is niet alleen cultureel bepaald maar ook niet voldoende precies
ambiguïteit (bv: geachte dames en heren.) maar dit kun je niet zien aan het schrift.
Het feit dat het ambigu is, is een realiteit van het taalvermogen van de spreker en de
luisteraar. constituenten.
Geschreven voorbeeld van taal is niet te construeren zonder de kennis van de
spreker en de luisteraar.
Wat is een taal? (bv. Het Nederlands)
2 definities van het Nederlands: (TENTAMENVRAAG)
Extensioneel: een taal kun je definiëren aan de hand van zijn extensie
(complete aantal zinnen/verzameling taaluitingen) hoeveel zinnen zijn er in
het Nederlands? Oneindig veel. probleem, want dat kun je niet de zinnen
opsommen en zeggen dat het Nederlands dit is.
Verzameling die oneindig is en dus kun je het nooit volledig in beeld krijgen.
Volgens Chomsky: E-language (E = extern)
Intensioneel: een systeem wat zinnen genereert, als het alle mogelijke
zinnen door gegenereerd worden. We moeten precies aangeven hoe de
zinnen van het Nederlands gemaakt worden (eindig) en dan kunnen we
zeggen dat dit het Nederlands is. Het Nederlands is alles wat gemaakt wordt
door dit systeem (bv. Computerprogramma, bv een app die alle zinnen van
het Nederlands kan maken). Dit is dus een programma/systeem (=
grammatica). De regels samen maken een programma/grammatica
formele grammatica. (als je een Nederlandse zin wilt maken begin je met dit,
voeg je dit toe etc.). dit is een generatief systeem. (volgens Chomsky is er
ook een transformationeel generatieve grammatica).Taalkunde probeert dit
programma te definiëren. is nog niet klaar, maar veel makkelijker dan de
extensionele manier want daarmee kom je nooit klaar.
Het systeem is het object van onderzoek in de taalwetenschap.
In het programma zitten belangrijke universele elementen.
, Programma/grammatica = realisatie van taalvermogen toegespitsts op 1
specifieke taal.
Volgens Chomsky: I–Language. (I = intentional/internal)
- Wat zit er in het systeem?
Huidig stadium taalwetenschap: minimalisme (zo eenvoudig mogelijk maken); wat
heb je minimaal nodig om zo’n systeem in elkaar te zetten? 2 dingen:
Elementen (woorden, morfemen, fonemen, woordgroepen, deelzinnen,
zinnen).
Operatie (mechanisme die de elementen met elkaar verbind = merge). De
betekenis is een functie van het proces.
Deze 2deling (extensioneel/intensioneel) van het denken over taal is sinds 1950,
maar ze waren al wel op het goede spoor:
- Infinite use of finite means: ze wisten dat ze met eindige middelen,
oneindige uitingen konden maken.
Finite means = de elementen en de operaties waar je die aan verbind.
Von Humboldt (19e eeuw)
- Universalisme: talen hebben eigenschappen gemeen. Port Royal/Rorda
(17e/19e eeuw)
- Technische elementen: recursie, binaire vertakking, hiërarchische
structuur, asymmetrische relaties (als alfa een bepaalde relatie heeft met
beta, geldt het andersom niet. Bv. ‘de mensen zien elkaar’. Zien en elkaar
horen samen, de en mensen horen samen. Maar ‘de mensen’ bepaalt de
vorm van ‘elkaar’, maar je kunt niet zeggen; ‘elkaar zien de mensen’. c-
command, cruciaal voor het menselijk taalvermogen. Het subject c-
commandeert het object en niet andersom).
Wat is er mis met de traditionele zinsontleding?
Kijkt niet naar taalvermogen (alleen naar oppervlakkige data).
Doel is geen fouten maken (onderdeel van cultuur); nauwelijks nog als
motivatie te herkennen tegenwoordig, maar dit was wel de bedoeling.
Wat is er wel goed?
De woordsoortenleer. gaat terug tot de oudheid. (Dionysius Thrax)
Taalkundige ontleden
Logische analyse der taal (semantische analyse die de functies
(object/subject etc) benoemd van de zinsdelen vooral te vinden in de 19e
eeuw bij Roorda. redekundig ontleden (uit de verlichting).
Goede generatieve grammatica:
All-and-only eis: alle zinnen van de taal, en alleen de zinnen van de taal.
Overzicht geschiedenis op volgorde:
Voor 1950:
- E-Language
Tussen 1950 en nu:
- I-Language
